دومبىرا – داستان
قازاق حالقىنىڭ جان سەرٸگٸ, رۋحاني ازىعى بولىپ كەلگەن كيەلٸ دومبىرانى بٷكٸل ەل بولىپ قازٸرگٸ كٷنٸ جەر –جەردە تويلايمىز. مەرەكەگە وراي س.جيەنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق جاسٶسپٸرٸمدەر كٸتاپحاناسىندا «دومبىرا – مەدەني رۋحاني قازىنا» اتتى ونلاين سازدى ساعات ٶتكٸزگەن بولاتىن. ۇيىمداستىرىلعان شارانىڭ ماقساتى: كٸتاپحانا وقىرماندارىن حالىق مۋزىكاسىن, مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸن تٷسٸنٸپ, بويىنا سٸڭٸرە بٸلۋگە داعدىلاندىرۋ. ۇلتتىق اسپابىمىزدى دەرٸپتەۋ. شارا بارىسىندا كٸتاپحانا قىزمەتكەرٸ شىرايلىم ورالبايقىزى دومبىرانىڭ شىعۋ تاريحى, دومبىرا اسپابىنىڭ قۇرىلىسى, دومبىرانىڭ كٷتٸمٸ, دومبىرا تٷرلەرٸ تۋرالى وقىرماندارعا كەڭٸنەن تٷسٸندٸرە ٶتتٸ. دومبىرا - سان عاسىرلاردان بەرٸ سىرىن ساقتاعان, قازاق دالاسىندا كەڭٸنەن تانىمال اسپاپ.
دومبىرا اسپابىنىڭ نەگٸزگٸ ەكٸ تٷرٸنە بايلانىستى اسپاپتا كٷي ورىنداۋدىڭ ەكٸ تٷرٸ «تٶكپە» مەن «شەرتپە» قاعىستارى قالىپتاسقان. سازدى كٷيلەر ارقا ٶڭٸرٸندە, ال تٶكپە كٷيلەر باتىس ايماقتاردا كەڭ تارالعان. دومبىرا شەرتۋدٸڭ «سۇقپا» (سۇق جەنە ورتا ساۋساقپەن شەرتٸپ ويناۋ), «جاپ تاقىمتا» (ٸشەكتٸ بوس كٷيٸندە قاعىپ, پەرنەنٸ باسىپ وتىرۋ), «ٸلٸپ-قاقپاي» (ٸشەكتٸ ٸلٸپ قاعۋ), «تەرٸس قاقپاي» (جوعارى-تٶمەن) دەپ اتالاتىن تٷرلەرٸ بار ەكەن. دومبىرا اسپابىنىڭ ەكٸ ٸشەكتٸ تٷرٸنەن باسقا ٷش ٸشەكتٸ, قوس جاقتى, كەڭ شاناقتى, شٸڭكٸلدەك نەمەسە «بالاقاي دومبىرا» دەگەن تٷرلەرٸ بار ەكەن.
دومبىرادا حالىق كٷيلەرٸن عانا ەمەس, باتىس جەنە شىعىس كلاسسيكالىق شىعارمالارىن, تانىمال تۋىندىلارىن ورىندايدى. ەر تٷرلٸ ەسكەرتكٸشتەرگە, سونداي-اق ەتنوگرافتاردىڭ جازىپ قالدىرعان ەڭبەكتەرٸنە جٷگٸنسەك, دومبىرا جەنە ٶزگە حالىقتاردىڭ وسى تەكتەس اسپاپتارى تٸپتٸ سوناۋ ورتا عاسىرلاردا بەلگٸلٸ بولعان ەكەن.
مىسالى, ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ ەڭبەكتەرٸنەن تامبۋر اسپابى جايىندا وقۋىمىزعا بولادى. ٶزبەك حالقىنىڭ دومبىراعا ٶتە ۇقساس ەكٸ ٸشەكتٸ دۋتارى العاش رەت ەل-حۋسەينيدٸڭ «مۋزىكالىق كانون» دەگەن تراكتاتىندا دومبىرا تۋرالى ايتىلادى. قازاقتىڭ حالىق اسپابى دومبىرا XIV عاسىر جازبالارىندا كەزدەسەدٸ. ونىڭ باستاعى تٷرٸ مەن قۇرىلىسى قازاقتىڭ دومبىراسىنان اۋمايدى. وسىنداي اسپاپ اتتارىنىڭ ۇقساستىعى دا ولاردىڭ تٷپكٸ شىعۋ تەگٸ بٸر ەكەنٸن كٶرسەتسە كەرەك.
ٶتكەن عاسىردا ۇلى حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازىمەن بٸرگە دەۋلەتكەرەي, تەتتٸمبەت, سەيتەك, بايسەركە, قازانعاپ سەكٸلدٸ ساڭلاق كٷيشٸلەر دٷيٸم جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان. بارماعىنان بال تامعان مايتالمان دومبىراشى بولۋىمەن بٸرگە نەلەر بٸر عاجاپ كٷي دە شىعارعان شىن مەنٸندەگٸ ٶنەر يەلەرٸ بولدى. ولاردىڭ ارقاسىندا دومبىرادا تارتىلاتىن كٷيلەردٸڭ مۋزىكالىق فورماسى ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرٸلە تٷستٸ. دومبىرانىڭ تەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ ارتقان سايىن دومبىرا تارتۋ ٶنەرٸ دە ەدەۋٸر ٶرگە باسىپ, بايي تٷستٸ. ونلاين شاراعا قاتىسقان وقىرماندار ٶلەڭ وقىپ, دومبىرامەن كٷي ورىنداپ بەلسەندٸلٸك تانىتتى. شارا سوڭىندا كٸتاپحانا قىزمەتكەرٸ لاۋرا ەرٸكقىزى ٸليياس جانسٷگٸروۆتىڭ «دومبىرا» ٶلەڭٸن وقىرمان قاۋىمعا وقىپ, «دومبىرا-داستان» اتتى كٸتاپ كٶرمەسٸنە بيبليوگرافييالىق شولۋ جاسادى.
قۇداسوۆا شىرايلىم, س.جيەنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق جاسٶسپٸرٸمدەر كٸتاپحاناسىنىڭ قىزمەتكەرٸ,
اقتٶبە قالاسى
