بايتاسوۆ تٷسٸنبەيتٸن نە بار?
لاتۆييانىڭ ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەسٸ «دجودتى» ليتسەنزييادان ايىرعاننان كەيٸن, ونى قورعايتىندار ۋكراينادا دا تابىلعان ەدٸ. بٸز ٶز ماقالامىزدا ورىس تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارى دەسە ەمەشەگٸ ٷزٸلەردەي بولاتىنداردىڭ قازاقستاننان دا تابىلاتىنىن ايتقان ەدٸك.
ايتىپ اۋىز جيعانىمىزشا, بولمادى, ەلٸمٸزدە بەلدٸ مەديا-مەنەدجەر ارمانجان بايتاسوۆ «دوجد» ارناسىنىڭ ليتسەنزييادان ايىرىلعانىنا قامىعاپ, وسى مەسەلەنٸ «تٷسٸنۋ» ٷشٸن بۇرىن پۋتيننٸڭ سپيچرايتەرٸ بولعان ابباس گاللياموۆتان سۇحبات الىپ, مەسەلەنٸڭ اق-قاراسىن ايىرۋعا تىرىسىپتى.
شىندىعىندا بۇل جەردە بايتاسوۆ تٷسٸنبەيتٸندەي تٷك تە جوق.
لاتۆييانىڭ ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ يۆارس ابولينش مىرزا «دوجد» ارناسىنىڭ زاڭ بۇزعانىن, ەسكەرتۋگە قۇلاق اسپاعانىن اشىپ ايتقان-دى. سول سەبەپتٸ تەلەارنانى ليتسەنزييادان ايىرعان.
ورىس ارناسى دەسە ٸشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ارەكەڭە «تٷسٸنٸكتٸ» بولۋى ٷشٸن «دجود» تەلەارناسىنىڭ قانداي زاڭ بۇزعانىن ەسٸنە سالا كەتەيٸك.
«دوجد» لاتۆييانىڭ حابار تاراتۋ ليتسەنزيياسىنا يە بولعاندا – ٶزدەرٸ دايىنداعان اقپاراتتارىن لاتىش تٸلٸنە اۋدارىپ, ەكراننىڭ ارنايى جولاعىندا قوسىمشا دىبىستاۋعا مٸندەتٸنە العان.
بٸراق ليتسەنزييا قولعا تيگەن سوڭ, «دوجدتىڭ» رەداكتسيياسى بۇل تالاپتى ورىندامايتىنىن اشىق ايتقان. زاڭدى ورىنداماي جۇمىس ٸستەۋ ورىستار ٷشٸن قالىپتى دٷنيە بولعانىمەن لاتىشتار ٷشٸن نونسەنس قوي. بۇدان كەيٸن لاتشتار ايىپپۇل سالىپ, ەسكەرتۋ جاسايدى. بٸراق وعان «دوجد» ارناسى پىسىقىرىپ تا قاراماعان.
بٸزدٸڭ ەلدە دە 30 جىل بويى زاڭنىڭ ورىندالۋى قيىن بولدى عوي. سول سەبەپتٸ بايتاسوۆقا زاڭدى ورىنداماعانى تەلەارنادان ليتسەنزييانى الىپ قويۋ تٷسٸنٸكسٸزدەۋ بولىپ كٷرٸنۋٸ مٷمكٸن.
بۇدان باسقا «دوجد» ارناسى قىرىمدى ۋكراينانىڭ تەرريتورياسى دەپ سانايتىن ەلدە اقپارات تاراتىپ وتىرىپ, بٸر حابارىندا قىرىمدى رەسەيدٸڭ بٸر پۇشپاعى ەتٸپ بەينەلەگەن كارتانى پايدالانعان.
بۇل از دەسەڭٸز, ارنانىڭ جۋرناليستٸ الەكسەي كوروستەلەۆ حابارىن جٷرگٸزٸپ وتىرىپ, مايدان شەبٸندەگٸ وكۋپانتتارعا جانى اشىپ, ولارعا قاجەتتٸ كيٸم-كەشەك جيناۋ تۋراسىندا ويىن ورتاعا سالعان عوي.
مٸنە, وسىدان كەيٸن لاتۆييانىڭ ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەسٸ ليتسەنزييانى قايتارىپ الۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان. وسىنى مەدياماگنات ارمانجان بايتاسوۆ تٷسٸنە الماپتى.
قازاق جۋرناليستيكاسىن ويلاڭىز, «دوجدتى» قايتەسٸز?
قازاق جۋرناليستەرٸ قاندايدا بٸر قيىندىقتارعا تاپ بولسا مەديا سالاسىنداعى ٸرٸ مامان ارمانجان بايتاسوۆ ولارعا ارا تٷسٸپ, ازاماتتىق تانىتقانىن كٶرمەدٸك.
ايتالىق, ٶتكەن جىلى جامبىل وبلىسىنداعى بايزاق اۋدانىنداعى وق-دەرٸ قويماسىندا جارىلىس بولعاندا جابىلدىق جۋرناليستٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى «جالعان اقپارات تاراتتى» دەپ ارى-بەرٸ سٷيرەلەگەندە وسى ارەكەڭ تٶبە كٶرسەتۋگە جارامادى.
تٸپتٸ, بايتاسوۆ ٶزٸ مەكەندەيتٸن قازاق ەلٸندە مۇنداي جاعدايدى ورىن العانىن بٸلمەي دە قالدى-اۋ (بەكەر جازعىرىپ وتىرمىز-اۋ).
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ارەكەڭدٸ قازاقتٸلدٸ اۋدايتورييا قىزىقتىرمايدى. بٷگٸندە ولار ورىس تٸلٸندەگٸ قازعازعا باسىلىپ شىعاتىن Forbes جۋرنالىن شىعارىپ, قازاقستاندا ورىس تٸلٸن عۇمىرىن ۇزارتۋ ٸسٸمەن اينالىسىپ جٷر ەمەس پە?
بٷگٸندە Forbes جۋرنالىنىڭ ورىس تٸلٸندەگٸ بٸردەن-بٸر جالعاز نۇسقاسىن بايتاسوۆ شىعارىپ كەلەدٸ. بۇل ٷشٸن ماقتانۋعا بولا ما?..
سوندىقتان الىس لاۆتييادا «دوجد» ارناسىنىڭ ليتسەنزييادان ايىرىلعانىنا بايتاسوۆتىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتىپ, بار شارۋاسىن جيىپ قويىپ, بۇل مەسەلەنٸ ابباس گاللاموۆپەن تالقىلاعانىن تٷسٸنۋگە بولادى.
پۋتيندٸ تاقتان تايدىرۋ – ەلەمدٸك مەسەلە مە?
تەگٸ باشقۇرت ابباس گاللياموۆ كەزٸندە پۋتيننٸڭ سپيچرايتەرٸ بولعانىن ەڭگٸمە باسىندا ايتتىق. پۋتيننٸڭ رەجيمٸن سىناپ, ورىستىڭ كٶپتەگەن ليبەرالدارى سەكٸلدٸ ەلدەن كەتكەنٸن دە بٸلەمٸز. ول قازٸر يزرايلدٸ پانالاۋدا.
ابباس گاللياموۆ ليتسەنزيياسىنان ايىرىلعان «دوجد» ارناسىندا جيٸ شىعاتىن ساياسي ساراپشىلاردىڭ بٸرٸ. سوندىقتان ول ٶزٸن كٶپشٸلٸككە تانىتىپ جٷرگەن «دوجد» ارناسىنا شاڭ جۋىتپاي, قورعاشتايتىنى بەلگٸلٸ.
گاللياموۆ بايتاسوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا «دوجد» ارناسىن پۋتين رەجيمٸمەن كٷرەسٸپ جٷرگەن باستى قاھارمان رەتٸندە سيپاتتاپتى.
ول ەڭگٸمە اراسىندا 2018 جىلدان بەرٸ پۋتيننٸڭ رەيتينگٸسٸن تٶمەندەتۋگە ناۆالنىيمەن بٸرگە «دوجد» ارناسى ىقپال ەتكەنٸن دە اتاپ ٶتٸپتٸ. سول سەبەپتٸ بٷكٸل ەلەم «دوجد» ارناسىنا راحمەت ايتۋى كەرەك ەكەن.
ەڭگٸمەنٸڭ اشعىن ايتساق, پۋتيندٸ تاقتان تايدىرۋ – ول رەسەي ازاماتتارىنىڭ شارۋاسى ەمەس پە? پۋتينگە سايلاۋدا داۋىس بەرگەن پرەزيدەنت ەتٸپ سايلاعان لاتىشتار ەمەس, ورىستار عوي.
شەتەلدە ساياسي يمميگراتسييادا جٷرگەن ورىس ليبەرالدارىنا ەرٸك بەرسەك, «دوجد» ارناسى پۋتينگە قارسى شىققانى ٷشٸن باسىنان سىيپاپ, زاڭ بۇزسا ٷندەمەۋ كەرەك سيياقتى.
پۋتين بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ٶزگە ەلدٸڭ ەمەس, رەسەي ازاماتتارىنىڭ پروبلەماسى ەكەنٸن ورىستاردىڭ ٶزدەرٸ تٷسٸنبەۋدە. ەگەر مۇنداي ۇعىم-تٷسٸنٸك تٷبٸرٸمەن ٶزگەرمەسە جاقىن جىلدارى رەسەيدە ازاماتتىق قوعام ورنامايتىنى انىق.
يمپەرييالىق دەرتكە شالدىققان جالعىز – پۋتين ەمەس!
بۇدان باسقا گاللياموۆ «لاتۆييا انتيپۋتيندٸك ساياسات ۇستانۋدىڭ ورنىنا, انتيرەسەيگە ساياسات ۇستانادى» دەپ رەنجٸپتٸ. بۇل جەردە گاللياموۆتىڭ رەنجۋٸ تٸپتٸ ورىنسىز.
جالعاز لاتىشتار ەمەس دەل قازٸر پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸ بىلاي قويعاندان امەريكادان باستاپ, ەۋروپا ەلدەرٸ تولىقتاي رەسەيگە قارسى.
گاللياموۆتىڭ ويىنشا, رەسەيدە يمپەرييالىق دەرتكە شالدىققان جالعىز پۋتين سيياقتى. قالعان جٷزدەگەن ميلليون رەسەيلٸكتەر سۋدان اق, سٷتتەن تازا.
ويلاڭىزشى, رەسەي حالقىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ يمپەرييالىق دەرتكە شالدىقپاعان بولسا, ۋكراينا مەن رەسەي اراسىندا سوعىس بولار ما ەدٸ? ەرينە بولماس ەدٸ.
پۋتين جٷزدەگەن ميلليون رەسەيلٸكتەردٸ اتتاپ ٶتٸپ, ۋكرايناعا جالعىز ٶزٸ باسىپ الا المايدى عوي. بٷگٸندە پۋتين ٶزٸنٸڭ يمپەرييالىق ساياساتىن قولدايتىن ميلليونداعان رەسەيلٸكتەرگە ارقا سٷيەپ, ٶز ويىن جٷزەگە اسىرۋدا.
وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, گاللياموۆتىڭ انتيرەسەيلٸك ساياسات ۇستانىپ وتىرعان لاتۆييانى ايىپتايتىن جٶنٸ جوق.
لاتىشتار جٷز جىلدان بەرٸ ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن ورىس باسقىنشىلارىمەن كٷرەسٸپ كەلدٸ. بۇل باعىتتاعى كٷرەس ەلٸ توقتاعان جوق. لاتۆييادا ورىس تٸلدٸلەر ەلٸدە بولسا بۇرا تارتىپ, ەل ٸشٸنە لاڭ سالۋدان تايىنبايدى. ولار رەسەيدەگٸ قالىڭ ورىستى ارقا تۇتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
وسىنداي جاعدايدا لاتۆييا بيلٸگٸنٸڭ انتيرەسەيلٸك ساياسات ۇستانۋىن تٷسٸنبەگەن سىڭاي تانىتۋ گاللياموۆ ٷشٸن ۇيات.
پۋتيندٸ جٶنگە سالاتىن ورىس حالقىن كٶرمەدٸك
لاتىشتار «دوجد» ارناسىنىڭ زاڭدى اياق استى ەتكەنٸ ٷشٸن ليتسەنزيياسىنان ايىردى. ال ساياسي يمميگراتسييادا جٷرگەن ليبەرالدار ٸستٸ ساياسيلاندىرۋعا تىرسىپ جاتىر.
بۇدان ورىستىڭ ليبەرالدارىنا دا يمپەرييالىق دەرتتٸڭ شالىعى تيگەنٸن بايقاۋعا بولادى. ال مۇنداي ادامداردان سۇحبات الىپ, «دوجدقا» جاناشىرلىق تانتقان ارمانجان بايتاسوۆتىڭ ٸس-ەرەكەتٸن تٸپتٸ اقتاۋعا كەلمەيدٸ.
بٷگٸندە پۋتيندٸ سىناۋشىلاردىڭ بەرٸ ۋكراينا مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸن پانالاۋدا. ولاردىڭ بەرٸ پۋتيننٸڭ تاقتان تايعانىن ارماندايدى.
باس ساۋعالاپ جٷرگەن ليبەرالداردىڭ ويىنشا, پۋتيندٸ تاقتان تايدىرۋ ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرگەن اقپارات قۇرالدارى ٶزگە ەلدٸڭ زاڭىن بۇزسا, ٷندەمەي قويا سالۋ كەرەك ەكەن.
ەگەر ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتساق, بٷگٸندە لاتۆييا دا, امەريكا دا پۋتيندٸ تاقتان تايدىرۋدى كٶزدەپ وتىرعان جوق.
پۋتين – رەسەي ازاماتتارىنىڭ پروبلەماسى. جاقسى بولسان, جامان بولسىن ول سول ەلدٸڭ باسشىسى.
قازٸرگٸدەي دامىعان زاماندا بٸر ەل كەلەسٸ بٸر ەلدٸڭ باسشىسىن تاقتان تايدىراتىن قۇقى جوق.
ال مۇنى رەسەيدٸڭ ليبەرالدارى مەن حالقى تٷسٸنبەيدٸ. ورىستىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى وسىلاي ويلاسا, ٶزگەسٸنەن نە سۇراۋعا بولادى?
ەگەر مىقتى بولسا, ٶزدەرٸ پۋتيندٸ تاقتان تايدىرماي ما? تايدىرا المايدى. سوعىس باستالعان سەتتە الدىمەن ورىستىڭ زييالى قاۋىمى شەتەلگە قاشتى (اراسىندا گاللياموۆ تا بار). ال موبيليزاتسييا باستالعاندا قالعاندارى كٶرشٸ ەلدەرگە اۋا كٶشتٸ.
پۋتيننەن قاعاجاۋ كٶرگەن ورىستاردىڭ ويىنشا بٷكٸل ەلەم پۋتيندٸ تاقتان تايدىرۋ مٸندەتٸن موينىنا الۋى كەرەك ەكەن. بۇل – دۇرىس پا? ەرينە دۇرىس ەمەس.
ەگەر «دوجدتىڭ» سىنان پۋتين تاقتان تايسا, وسىعان دەيٸن بٸر ەمەس, ون پۋتيننٸڭ قولىنان بيلٸكتٸ جۇلىپ الاتىن ۋاقىت بولدى ەمەس پە?
پۋتيندٸ ەسٸرتەتٸن دە, ٷنٸن ٶشٸرەتٸن دە رەسەي ازاماتتارى.
ٶكٸنٸشكە وراي, پۋتيندٸ جٶنگە سالاتىن باتىر حالىقتى كٶرٸپ تۇرعان جوقپىز.
قايتا پۋتيننٸڭ ساياساتى مەن موبيليزاتسيياسىنان جٶڭكٸلە قاشقان ەلجۋاس, بولاشاقپەن ٸسٸ جوق ورىستاردى كٶرٸپ تۇرمىز. ەڭ قۇرماعاندا قاستارىنداعى اقورىستان (بەلورۋس) ٷلگٸ الماي ما?
نۇرلان جۇماحان
