سوتسيولوگتىڭ ايتۋىنشا قازاقستاندا دٸني كونۆەرسييا جاسايتىڭداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ەيەل ادامدار مەن جاستار. قازاقستاندا دٸني كونۆەرسييانى كٶبٸنە كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ وتىرشىلدىق ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە رۋحاني مەدەنيەتٸنەن اجىراپ قالعاندار مەن 90 جىلدارداعى داعدارىستا تراۆما العاندار جەنە ولاردىڭ ۇرپاقتارى جاسايدى. سۇحبات بارىسىندا قازاقستانداعى دەستٷرلٸ حريستياندىق پەن نەوحريستياندىقتىڭ دٸني كونۆەرسييا مەسەلەسٸندەگٸ ايىرماشىلىقتارى, دٸني كونۆەرسييا جاساعان ادامنىڭ ٶتەتٸن ەتاپتارى سەكٸلدٸ ٶزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ الدىق.
– دٸني كونۆەرسيياعا انىقتاما بەرٸپ ٶتسەڭٸز. دٸني كونۆەرسييانىڭ پروزەليتيزمنەن ايىرماشىلىعى قانداي?
– كونۆەرسييا سٶزٸ اعىلشىن تٸلٸنەن اۋدارعاندا «conversion» اۋىسۋ, ٶزگەرۋ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. دٸني كونۆەرسييا دەگەنٸمٸز اتا-باباسىنىڭ ۇستانعان دٸنٸن نەمەسە سەنٸمٸن باسقا بٸر حالىقتىڭ, باسقا بٸر ۇلتتىڭ دٸنٸنە ٶز سەنٸمٸن اۋىستىرۋدى ايتامىز. ادام دٸنسٸز بولىپ كەيٸن دٸنگە كەلسە نەمەسە دٸن ۇستانىپ جٷرٸپ تاستاپ كەتسە دە كونۆەرسييا جاساعان بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
دٸني كونۆەرسييا دەپ دٸنٸن اۋىستىرعان ادامدى عانا ايتامىز. بٸزدە كٶپ جاعدايدا دٸني كونۆەرسييانى پروزەليتيزم تەرمينٸمەن شاتاستىرىپ جاتادى.
ەگەر ورىس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ پراۆوسلاۆ دٸنٸنەن پروتەستانتتىققا نەمەسە كاتوليتسيزمگە ٶتەتٸن بولسا ول پروزەليتيزم بولادى. ياعني, حريستيان دٸنٸنٸڭ ٸشٸندە اۋىسۋى. ال قازاق حالقىنىڭ نەگٸزگٸ اتا-باباسىنىڭ دٸنٸ حريستيان دٸنٸ بولماعاندىقتان حريستيان دٸنٸنە ٶتكەن جاعدايدا پروزەليتيزم دەپ ايتا المايمىز. ول دٸني كونۆەرسييا, ياعني دٸن اۋىستىرۋ دەپ اتالادى.
– قازاقستانداعى دٸني كونۆەرسييا جاساۋدىڭ سەبەپتەرٸ قانداي?
– دٸني كونۆەرسييا زەرتتەۋلەرٸ نەگٸزٸ امەريكادان باستاۋ الادى. ولاردىڭ زەرتتەۋلەرٸنە قاراساق, دٸني كونۆەرسييا دەگەن ٶتە قيىن قۇبىلىس. دٸني كونۆەرسييا جاساۋعا سەبەپ رەتٸندە بٸر عانا فاكتوردى ايتا المايمىز. ەر ادامنىڭ تاعدىرى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان سەبەپتەر دە كٶپ.
ەڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرگە عانا توقتالىپ ٶتەتٸن بولساق, ٶز زەرتتەۋلەرٸمدە دٸني كونۆەرسييا جاساۋعا بٸرٸنشٸ ورىندا دٸني ساۋاتتىلىقتىڭ تٶمەندٸگٸ. ٶز اتا-باباسىنىڭ ۇستانعان دٸنٸ بويىنشا, مىسالى قازاقتاردا مۇسىلماندىقتىڭ تٶمەن دەڭگەيدە بولۋى نەمەسە وتباسىندا اتا-اناسىنان ەشقانداي دٸني بٸلٸم الا الماعان جاعدايدا دٸني كونۆەرسيياعا بەيٸم كەلەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا ادامدا يممۋنيتەتتٸڭ بولماۋىنىڭ سالدارى.
ەكٸنشٸدەن, وتباسىلارداعى تراۆمالىق جاعدايلار. قازاقستاندا 90 جىلدارداعى كريزيستٸك كەزەڭدەردە اتا-انالار بالالارىنا دۇرىس قاراي المادى. سوتسيولوگييادا «ەلەۋمەتتەنۋ» دەگەن تەرمين بار. ەلەۋمەتتەنۋ ەڭ بٸرٸنشٸ وتباسىنان باستاۋ الادى. ادام وتباسىندا دۇرىس ەلەۋمەتتەنە الماسا, ول ەلەۋمەتتەنۋدٸ سىرتتان ٸزدەي باستايدى.
سىرتتاعى ەلەۋمەتتەنۋدە «بٸرٸگۋ شٸركەۋٸ» سەكٸلدٸ ت.ب. جاڭا دٸني اعىمدار ٶزدەرٸنە تيٸمدٸ پايدالانۋعا تىرىسادى. ول جەرلەردە وتباسى دەگەن مەسەلە قوزعالادى, اتا-انانىڭ ورنىن تولتىرىپ, وتباسىدان الا الماعان مەيٸرٸم مەن جىلۋلىقتى سول جەردە بەرۋگە تىرىسادى. سونداي-اق, وتباسىداعى كيكٸلجٸڭ, اجىراسۋ فاكتورلارىنىڭ دا ەسەر ەتەتٸندٸگٸن قوسىپ كەتە الامىز.
تاعى بٸر سەبەپ ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن ەتنوس ٶكٸلدەرٸ ٶمٸر سٷرەدٸ. سوعان سەيكەس, ەرتٷرلٸ دٸني سەنٸمدەر بار. ياعني, دٸني پليۋراليزم.
مىسالى, ەشقانداي شٸركەۋ جوق جەردە ادام حريستيان بولا المايدى. شٸركەۋ بار ما, ەندەشە حريستيان بولۋىنا دا مٷمكٸندٸك بار. بٸر جەردە بٸرنەشە ۇلت تۇرعاننان كەيٸن, ادامدار بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ, ەلەۋمەتتٸك قاتىناسقا تٷسەدٸ. بٸرگە جۇمىس ٸستەيدٸ, وقۋ وقيدى نەمەسە عاشىق بولىپ قالىپ ٷيلەنۋٸ مٷمكٸن. سول كەزدە دە دٸني كونۆەرسييانىڭ بولۋىنا ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ.
مىسالى, بٸر قازاق قىزىنىڭ ورىسقا ٷيلەنٸپ پراۆوسلاۆ بولعاندارى دا بار نەمەسە كەرٸس ۇلتىنا تۇرمىسقا شىعىپ دٸنٸن اۋىستىرعان جاعدايلار دا كەزدەسەدٸ. كەرٸسٸنشە دە بولۋى مٷمكٸن.
مىسال رەتٸندە ايتاتىن بولساق, جاقىندا عانا بەلگٸلٸ ەنشٸ بەركۋتتىڭ ەيەلٸ ايشا ٶزٸنٸڭ بٸر سۇحباتىندا: «بەركۋتقا تۇرمىسقا شىققان كەزدە دٸنٸمدٸ اۋىستىردىم, مۇسىلمان دٸنٸن قابىلدادىم. وعان دەيٸن شوقىنعان بولاتىنمىن, شىن ەسٸمٸم ۆيكتورييا ەدٸ. مۇسىلماندىق قابىلداعاننان كەيٸن اتىمدى «ايشا» دەپ ٶزگەرتتٸم», - دەگەن بولاتىن.
سونداي-اق, قازاقستانداعى وتارشىلدىق ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە رۋحاني تامىرىنان اجىراپ قالعان ادامدار دٸني كونۆەرسييا جاساپ جاتتى. ياعني, دٸني كونۆەرسييا مەسەلەسٸندە وتارشىلدىق ساياساتى, دٸن تاراتۋشىلاردىڭ دەرجاۆالىق ەلدەردەن كەلۋٸ نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
– 1990 جىلدارداعى دٸني كونۆەرسييا مەن قازٸرگٸ تاڭداعى دٸني كونۆەرسييانىڭ ايىرماشىلىعى قانداي?
تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن قازاقستاندا دٸني سەنٸم ەركٸندٸگٸ ورناپ, 90 جىلدارى ەرتٷرلٸ دٸندەر كەلە باستاعانىمەن, دٸني جاڭعىرۋ بولدى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبٸ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى قوعامدا جاپپاي داعدارىس ورىن الدى. تەك 1995 جىلدان بەرٸ قاراي جاعداي تۇراقتالدى.
تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن قازاقستاندا كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ەلشٸلٸكتەرٸ اشىلىپ, سول ارقىلى ميسسيونەرلەر كەلٸپ, شٸركەۋلەر اشىلا باستادى. دٸني سەنٸم ەركٸندٸگٸ دە دٸن اۋىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. 90 جىلدارى دەپرەسسييا مەن كريزيستە جٷرگەن ادامداردا دٸني كونۆەرسيياعا دايىندىق كەزەڭٸ بولدى. وسىدان كەيٸن ادامعا وڭالىپ, قارجىلاي كٶمەك كەرەك بولدى. «راتسيونالدى تاڭداۋ» دەگەن تەورييا بار. ول جەردە ادام دٸندٸ تاڭداعان كەزدە ٶزٸنە پسيحولوگييالىق, قارجىلىق تۇرعىدان كٶمەك بەرەتٸن دٸندەردٸ تاڭدايدى.
وسىعان قاتىستى ٶمٸردە بولعان بٸر وقيعا ايتا كەتكٸم كەلٸپ تۇر. ٶزٸم كٶزبەن كٶرگەن تانىسىم كريزيستٸك كەزەڭدە دالادا قالىپ, قايىرشى بولىپ جٷرگەن.
ٶزٸن ەشكٸمگە كەرەكسٸز سەزٸنٸپ, كٶشەدە جاتقان كەزٸندە بٸر ميسسيونەر كەلٸپ «سەن قۇدايعا, يساعا كەرەكسٸن» دەپ قولداۋ كٶرسەتٸپ, كيٸندٸرٸپ, تاماقتاندىرادى, جاعدايىن تٷزەيدٸ. سول كەزدەرٸ ٶمٸردەن تٷڭٸلٸپ, دالادا قالىپ كەتكەن ادام, قازٸر بٸر شٸركەۋدٸڭ باسشىسى بولىپ وتىر. ياعني, دٸن اۋىستىرعان ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ ٶمٸرٸ ناشارلاپ كەتتٸ دەپ ايتا المايمىز. ياعني, دٸن اۋىستىرۋ ارقىلى ٶمٸرگە قۇشتارلىعى اشىلىپ, ٷمٸتٸ ويانىپ, اياققا تۇرىپ كەتكەن ادامداردى دا كەزدەستٸرەمٸز. دەگەنمەن سانالارى ۋلانىپ, ەرتٷرلٸ قيىندىقتارعا تاپ بولعاندار دا بار.
– دٸن كونۆەرسييا جاساۋ مەسەلەسٸندە قازاقستاندا ايماقتىق ەرەكشەلٸكتەر بار ما?
– پاتشا ٷكٸمەتٸ كەزەڭٸنەن باستاپ قازاقتاردى حريستيانداندىرۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتى جٷرگەنٸ تاريح بەتتەرٸنەن بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. ەسٸرەسە, ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ايماقتاقتارىندا وتارشىلدىق ەسەرٸنەن شٸركەۋلەر كٶپ سالىندى. ەرٸ, ورىس ۇلتى ٶكٸلدەرٸ دە تۇراقتى مەكەنجايلارىن وسى ايماققا اۋىستىرعان بولاتىن. سوندىقتان, سولتٷستٸكتە دٸني كونۆەرسييا جيٸ كەزدەسەدٸ. ال وڭتٷستٸك ايماقتا شٸركەۋلەر از بولعاندىقتان, دٸني كونۆەرسييا دا سيرەك.
– قازاقستانداعى دٸني كونۆەرسييانىڭ جاس, گەندەرلٸك كاتەگورييالارى بويىنشا قانداي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار?
بۇلار ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋدٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ. نەگٸزٸنەن مەنٸڭ باقىلاۋىم بويىنشا سولتٷستٸك ايماقتاعى ينتەرۆيۋ العان ادامدار ٸشٸندە دە, شٸركەۋلەردە دە دٸني كونۆەرسييا جاساعانداردىڭ 60 پايىزى ەيەل ادامدار. بۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ قازاق قىزدارىنىڭ حريستيان دٸنٸن ۇستانۋشىلارعا تۇرمىسقا شىعۋى. تاعى بٸر سەبەپ 90 جىدارداعى داعدارىس كەزٸندە ەر ادامدار اراققا سالىنىپ كەتتٸ. سول كەزدە قيىنشىلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بەرٸ ەيەل ادامدارعا تٷستٸ. ەيەل ادامدار ٸشٸپ كەلگەن كٷيەۋلەرٸنەن تاياق جەۋ, اجىراسۋ, بازارعا شىعىپ وتباسىن اسىراۋ سەكٸلدٸ ت.ب. قيىنشىلىقتاردى كٶردٸ. وسى جاعدايلاردىڭ بارلىعى ەيەل ادامداردىڭ كٶبٸرەك دٸني كونۆەرسييا جاساۋىنا ەسەر ەتتٸ.
جاس ايىرماشىلىعى بويىنشا ٷلكەن جاستاعى كٸسٸلەردٸڭ دٸن اۋىستىرعانىڭ كٶرمەدٸم. سەبەبٸ, ولاردا كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ اتەيستٸك جٷيەنٸڭ ەسەرٸ جەنە دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارعا بەرٸك بولۋى يممۋنيتەت بولا الدى. دٸني كونۆەرسييا جاساعان ادامداردىڭ اراسىندا جاستار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.
جالپى دٸندارلىق تاقىرىبىندا دا مەشٸتكە, جۇماعا بارىپ قارايتىن بولساق ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ قاتارى از, كٶبٸ جاستار ەكەندٸگٸن بايقايمىز. جاس شاماسىمەن ايتاتىن بولساق دٸني كونۆەرسييا جاساعانداردىڭ كٶبٸسٸ 20-40 جاس ارالىعىنداعى ادامدار.
– دەستٷرلٸ حريستينادىق پەن نەوحريستياندىقتىڭ دٸني كونۆەرسييا بويىنشا ايىرماشىلىقتارى بار ما?
دەستٷرلٸ حريستيان باعىتى مەن جاڭا حريستيان شٸركەۋلەرٸ اراسىندا ايىرماشىلىق ٶتە ٷلكەن. سەبەبٸ, دەستٷرلٸ دٸندەردەگٸ قازاقتار ورىستانعان, ورىستارمەن جاقىن بولعان قازاقتار. مىسالى, پراۆوسلاۆ دٸنٸنە ٶتكەن قازاقتاردان ينتەرۆيۋ العان كەزدە بارلىعى ورىس تٸلٸندە جاۋاپ بەردٸ. قازاق تٸلٸندە ەشقايسىسى جاۋاپ بەرە المادى. ال پروتەستانتتارعا كەلەتٸن بولساق ول جاقتاعى قازاقتار كٶبٸنە قازاق تٸلدٸ. پراۆوسلاۆيياعا كٸرگەن ادامدار ٶزدەرٸنە سەنٸمدٸ, قارجىلىق جاعدايى جاقسى, ساۋاتتى, زاڭدى دا جاقسى بٸلەدٸ. جاڭا حريستياندىق اعىمدارداعى قازاقتاردىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ تٶمەندەۋ جەنە قازاق تٸلدٸ بولىپ كەلەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا «قازاق حريستيان شٸركەۋلەرٸ» پايدا بولىپ كەلەدٸ. نەگە دەسەڭٸز, ۋاعىزدارى, قاسيەتتٸ كٸتاپتارى, گازەت-جۋرنالدارى قازاق تٸلٸندە شىعارىلۋدا جەنە ولار قازاقتىڭ دەستٷرٸن دە قولدايدى. يسۋستىڭ دەستٷرلٸ قازاقي كيٸم كيگەن سۋرەتتەرٸ دە بار دەگەن سەكٸلدٸ. ولار قازاقيلىق پەن حريستياندىقتى ۇشتاستىرعىسى كەلەدٸ. حريستيان ەلەمٸنٸڭ قازاققا بٶتەن ەمەس ەكەندٸگٸن كٶرسەتۋ ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ قاتارلارىن تولتىرۋعا تىرىسادى.
– دٸني كونۆەرسييا جاساعان ادام قانداي ەتاپتاردان ٶتەدٸ?
ادام دٸني كونۆەرسيياعا بٸر كٷندە شەشٸم قابىلدامايدى. عالىمدار دٸني كونۆەرسييانىڭ كٶپتەگەن ەتاپتارىن جاساعان. بٸراق ەر ادام ونداي ەتاپتان ٶتۋگە مٸندەتتٸ ەمەس. دٸني كونۆەرسييا جاساۋعا بٸر ادامعا بٸر اي جەتسە, بٸرەۋٸنە 1-2 جىل ۋاقىت كەتۋٸ مٷمكٸن. بٸرٸنشٸ ەتاپ ول – ويلانۋ پروتسەسٸ بولادى. ادام ويلانعان كەزدە دٸني كونۆەرسييانىڭ قانشالىقتى جىلدام بولۋى سول دٸن ٶكٸلدەرٸمەن ارالاسۋىنا بايلانىستى. شٸركەۋگە نەمەسە مەشٸتكە نەعۇرلىم كٶبٸرەك بارسا, پروتسەسس تە تەزٸرەك جٷرە باستايدى. دٸندٸ قابىلداعاننان كەيٸن ادام ەموتسييالىق كٷيدەن ٶتەدٸ. مىسالى: «يسانى تٷسٸمدە كٶردٸم, ماعان ايان كەلدٸ, سودان كەيٸن حريستيان بولۋعا شەشٸم قابىلدادىم» دەگەن سەكٸلدٸ جاعدايلاردى جيٸ كەزدەستٸرەمٸز.
ەگەر پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, ادام بٸر نەرسەنٸ كٶبٸرەك ويلاپ نەمەسە ۋايىمداسا تٷسٸندە كٶرەدٸ دەگەن تەورييا بار.
دٸني كونۆەرسييا جاساعاننان كەيٸن ادام ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرايدى.
مىسالى, ۇلتقا عانا تەن بەلگٸلٸ بٸر ەدەتتەر, دەستٷرلەر بولادى. دٸني سەنٸمٸن اۋىستىرعاننان كەيٸن ادام سول ەدەتتەرٸنەن بٸرتٸندەپ ارىلا باستايدى. ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر بارىسىندا پراۆوسلاۆييا دٸنٸندەگٸ ورىستانعان قازاقتار ٸشٸندە ەشقانداي ەدەت قالماعان. ال جاڭا حريستياندىق شٸركەۋلەردەگٸ قازاقتاردا ەلٸ دە بولسا كەيبٸر ەدەتتەر ساقتالعان. تٸپتٸ كەيبٸر شٸركەۋلەر يسلامنان ەنگەن دەستٷرلەرگە, ەدەتتەرگە ەدەيٸ تىيىم سالماعان. سەبەبٸ, ٶزدەرٸنٸڭ مٷشەلەرٸن جوعالتىپ الماۋ كەرەك. ولار ٷشٸن باستىسى يساعا سەنگەندٸگٸ.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
