«ەلەم قازاقستانعا زور سەنٸم ارتادى, بٸزدٸ «ورتا دەرجاۆا» رەتٸندە تانيدى. الايدا بۇل جوعارى مەرتەبە تەك سىرتقى ساياساتتاعى ناقتى نەتيجەلەرمەن عانا ەمەس, ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا, عىلىم جەنە تەحنولوگييا سالالارىنداعى جەتٸستٸكتەرمەن دە بەكٸتٸلۋگە تيٸس». ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى قورتىندىلانىپ, نەگٸزگٸ مٸندەتتەر بەلگٸلەنگەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىلاي دەدٸ. مەملەكەت باسشىسى توقتالىپ ٶتكەن نەگٸزگٸ سالالار بويىنشا ساراپشىلار ٶز پايىمداۋلارىمەن بٶلٸستٸ.
ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە سالىق ساياساتىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
«بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز مۇناي-گاز سەكٸلدٸ تابىس تٷسەتٸن 1-2 سالاعا عانا تەۋەلدٸ ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان مەسەلە. مەملەكەت باسشىسى كەڭەيتٸلگەن جيىندا باسقا سالالاردى دامىتۋ ارقىلى تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. 2024 جىلى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ سالاسىندا 180 ينۆەستيتسييالىق جوبا جٷزەگە اسقان. جوبالاردىڭ جالپى قۇنى – 1,3 تريلليون تەڭگە. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶسٸم 6 پايىزعا جاقىنداعان. ياعني قازاقستاننىڭ ٶڭدەۋ سەكتورى مەن جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالالارى دامۋدىڭ جاقسى كٶرسەتكٸشٸن كٶرسەتٸپ جاتىر. ەندٸگٸ كەزەكتە وسى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن ارى قاراي دامىتۋعا كٷش سالىنباق. بۇل ٶز كەزەگٸندە ٸشكٸ نارىقتى قامتاماسىز ەتٸپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ», — دەيدٸ باۋىرجان ىسقاقوۆ.
باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ, IT سالاسى, قارجى, تۋريزم, بٸلٸم بەرۋ سالالارىن دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكا تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا بولادى.
«قىزمەت كٶرسەتۋدٸ كەڭەيتۋ, IT سالاسى, قارجى, تۋريزم, بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ — ەكونوميكا تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ, ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ كٶتەرەدٸ. يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار مەن جاسىل ەكونوميكا, جاڭا تەحنولوگييا مەن تۇراقتى دامۋ پرينتسيپتەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋعا مٷمكٸندٸك مول. بۇل سالاداعى ينۆەستيتسييالار تۇراقتى دامۋعا ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. وعان قوسا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ەكسپورتتىق پوتەنتسيالدى ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك مول. بۇل ٶڭٸرلەردٸڭ, اۋىل-ايماقتاردىڭ دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قارجى جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ ارقىلى ٸشكٸ ينۆەستيتسييالار مەن يننوۆاتسييالىق جوبالاردى تارتۋعا ىڭعايلانا باستايمىز. دەگەنمەن ەكونوميكاعا ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸ قازٸر جاقسى كٶرسەتكٸشتە دەپ ايتۋعا ەرتە. بۇعان بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەر, قۇقىقتىق قاراما-قايشىلىقتار دا سەبەپ بولىپ وتىر», — دەيدٸ مامان.
ەكونوميست سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەردٸ قاراستىرىپ, كەسٸپكەرلٸكتٸ جٷرگٸزۋدەگٸ بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەردٸ ازايتۋ مەسەلەسٸن دە تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«بيۋدجەت-سالىق ساياساتى بويىنشا بٸزگە سالىق جٷيەسٸن وڭتايلاندىرعان ابزال. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە سالىق سانىن قىسقارتىپ, جٷيەنٸ وڭتايلاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, سالىق تٶلەۋشٸلەردٸ قولداۋ ٷشٸن جەڭٸلدٸكتەر مەن ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرىپ, سالىقتىق ەكٸمشٸلٸكتەندٸرۋدٸ اۆتوماتتاندىرۋ قاجەت. بۇل بيۋروكراتييانىڭ الدىن الادى. ودان كەيٸن ەلەۋمەتتٸك باعىتتاعى سالىقتى رەفورمالاۋ مەسەلەسٸ بار, تابىسى تٶمەن ازاماتتارعا جەڭٸلدٸكتەر مەن سۋبسيدييالاردى قاراستىرعان جٶن. اۋىلدىق جەرلەر مەن ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارعا ارنايى سالىق رەجيمدەرٸن ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس», — دەدٸ ول.
ەكونوميست بيۋدجەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن, ماقساتىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋدىڭ جٷيەسٸن رەفورمالاۋ كەرەكتٸگٸن ۇسىندى. حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ايتىپ ٶتتٸ.
«حالىقتىڭ مەملەكەتكە سەنٸمٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بيۋدجەتتٸڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ارنايى ونلاين پلاتفورمالار ٸسكە قوسىلۋى كەرەك. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ مەن ورىنداۋ جٷيەسٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. وعان ەرتٷرلٸ پلاتفورمالار ارقىلى جۇمىس جاساۋعا بولادى. مٸندەتتٸ تٷردە كوررۋپتسييامەن كٷرەس, سالىق جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ, سالىق قىزمەتتەرٸنٸڭ تيٸمدٸ ەرٸ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸ وسى جەردە قاراستىرامىز. قابىلدانايىن دەپ جاتقان سالىق كودەكسٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە بيزنەس ٷشٸن تيٸمدٸ قۇجات بولۋى تيٸس. وسىنىڭ ارقاسىندا بيزنەسمەندەر كەسٸپ اشۋعا قورىقپايتىنداي كٷيگە جەتەدٸ. كەسٸپكەرلەرلٸكتٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرمەگەنٸ ابزال. قولايلى ينۆەستيتسييالىق كليمات قالىپتاستىرۋ ٷشٸن شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا ارنالعان سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر دە قاراستىرىلادى. پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ ينۆەستيتسييا بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا كەرەك دەپ ايتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان سالىقتىق-بيۋدجەتتٸك ساياساتتى رەفورمالاۋ ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك», — دەدٸ ول.
ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ
قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي جاھاندىق ەكونوميكا جەنە تۇراقتى دامۋ بٶلٸمٸنٸڭ باس ساراپشىسى باۋىرجان ٶمٸرزاقوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, كەڭەيتٸلگەن وتىرىستا كوممۋنالدىق-ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى جاڭعىرتۋ ستراتەگييالىق مەسەلە رەتٸندە ايقىندالدى.
«اپاتتى جاعدايدا تۇرعان نىساندارعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ العاشقى مٸندەتتەردٸڭ قاتارىندا تۇر. ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ بەرگەن مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, ەلٸمٸزدٸڭ كوممۋنالدىق-ەنەرگەتيكالىق سالاسىنداعى نىسانداردا ورتاشا توزۋ كٶرسەتكٸشٸ 60 پايىزدان اسادى, ال كەيبٸر نىسانداردا ول 90 پايىزعا جەتەدٸ. جوبا ٸسكە اسسا, ەنەرگەتيكالىق جەنە كوممۋنالدىق اكتيۆتەردٸڭ توزۋ دەڭگەيٸ رەسپۋبليكا بويىنشا ورتا ەسەپپەن 40%-عا تٶمەندەيدٸ جەنە اپاتتار ازايادى», — دەيدٸ باۋىرجان ٶمٸرزاقوۆ.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكونوميكالىق ٶسۋ جەنە ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن جاڭا ٶندٸرٸستەردٸ ەنگٸزۋ اياسىندا «تازا» تەحنولوگييالار نەگٸزٸندە جاڭا گەنەراتسييالاۋشى قۋاتتاردى ساپالى جەنە ۋاقتىلى ٸسكە قوسۋعا باسا باسىمدىق بەرۋ قاجەت.
«مەملەكەت باسشىسى تاريفتەردٸڭ كٶتەرٸلۋٸنە بايلانىستى قوعامدا ۇقىپتى تۇتىنۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرىپ, تۇرعىندارعا جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٷنەمدەۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرۋ كەرەكتٸگٸن باسا ايتتى. وسى ورايدا ٷكٸمەت ەنەرگييا ٷنەمدەۋدٸ دامىتۋ جەنە تۇرعىن ٷي سەكتورىندا ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ بويىنشا كەشەندٸ شارالاردى قابىلداۋعا نازار اۋدارۋى قاجەت. ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ٸشٸندە جىلۋ ەنەرگيياسىن تۇتىنۋدى رەتتەۋگە جەنە شىعىنداردى 30%-عا دەيٸن تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن اۆتوماتتاندىرىلعان جىلۋ پۋنكتتەرٸن ورناتۋدى, سونداي-اق 40%-قا دەيٸن ەنەرگييا ٷنەمدەۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن جارىقتاندىرۋ جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋدى اتاپ ٶتۋگە بولادى. بۇل باستامالار جايلىلىق پەن ٷنەمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن تۇراقتى جەنە زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا, سونداي-اق ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا باعىتتالعان», — دەدٸ ول.
س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, ەكونوميست قايرات بوداۋحاننىڭ ايتۋىنشا, اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ, اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى.
اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ ەلەۋەتٸ
«اگرارلىق سەكتور بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ درايۆەرٸنە اينالۋى تيٸس دەپ ٷنەمٸ ايتىپ كەلەمٸز. الايدا, ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل سالا ەلٸ دە ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىقتاي پايدالانا الماي وتىر. كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندە ميلليارد توننا استىق ٶندٸرگەن اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ دەڭگەيٸ قازٸر قانداي جاعدايدا ەكەنٸن سالىستىرساق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جٸٶ-دەگٸ ٷلەسٸ 4-5 پايىزدان اسپايدى. حالقىمىزدىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىلدى جەرلەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جاعداي كٶڭٸلگە قونىمدى ەمەس. سونىمەن قاتار, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋعا جىل سايىن مەملەكەتتەن بٶلٸنەتٸن ميللياردتاعان قارجىنىڭ نەتيجەسٸ اشىق كٶرسەتٸلمەيدٸ. بۇل مەسەلەگە بايلانىستى پرەزيدەنت: «تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن سۋبسيدييالاۋ تەسٸلٸنەن جەڭٸلدٸكپەن نەسيە بەرۋ تەسٸلٸنە كٶشۋ قاجەت», – دەپ اتاپ ٶتكەن بولاتىن. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋعا باعىتتالعان قارجى كٶزدەرٸنٸڭ جۇمسالۋىنىڭ نەتيجەلەرٸ دە ايقىن ەمەس», — دەدٸ قايرات بوداۋحان.
سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن رەفورمالاۋ
ەكونوميست سونىمەن قاتار سالىق-بيۋدجەتتٸك ساياساتتى رەفورمالاۋ, بيۋدجەت قاراجاتىن تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە بٸلٸم, دەنساۋلىق سالاسىنا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتتى.
«ٷكٸمەت باسشىسى بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ٷشٸن ۇلتتىق قوردان 10 تريلليون تەڭگەگە دەيٸن قارجى بٶلۋدٸ سۇراعانى بەلگٸلٸ. بۇل سالىق-بيۋدجەت ساياساتى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراماعانىن كٶرسەتەدٸ. بيۋدجەت قارجىسىن جۇمساۋداعى «جەمقورلىق ۇياسى» ەلٸ دە تولىق اشىلماي وتىر. قارجىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ەسەپتەۋدەگٸ «كٶلەڭكەلٸ» تۇستار دا كٶپ. سونىمەن قاتار, مونەتارلىق ساياسات تا ٶز باعىتىندا دامىپ جاتقان جوق. ەرينە, مۇنىڭ بارلىعى ەلەمدٸك قارجى نارىعىنداعى جاعدايلارعا, يمپورتتىق تەۋەلدٸلٸككە, سونداي-اق قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن ٶزٸمٸز ٶندٸرە الماۋىمىزعا بايلانىستى. الايدا, ٸشكٸ نارىقتاعى جاعدايدى سارالاۋ, وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋ, يمپورتتىق كەيبٸر تاۋارلارعا, ەسٸرەسە ازىق-تٷلٸككە شەكتەۋلەر قويۋ جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلمەيدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ ستاندارتتاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋ جٷيەمٸز ەلسٸز. نەتيجەسٸندە دٷكەن سٶرەلەرٸن نەگٸزٸنەن يمپورتتىق ٶنٸمدەر تولتىرىپ تۇر. ال وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن قورعاۋعا قاتىستى جاعداي دا كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ, ٶيتكەنٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس سەرتيفيكاتتاۋ جٷيەسٸ ەلٸ دە قالىپتاسپاعان», — دەدٸ ول.
بٸلٸم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى
قايرات بوداۋحان, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ ٸسٸن رەتتەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم سالاسىن ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىستى تٷيتكٸلدەرگە دە توقتالىپ ٶتتٸ.
«بٸلٸم سالاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولىق جٷيەلەنگەن جوق. بٸلٸم تەگٸن بولعانىمەن, مٷمكٸندٸگٸ بار اتا-انالار بالالارىن «رەپەتيتورلار» ارقىلى عانا ساپالى بٸلٸم الۋعا مەجبٷر. ال ونداي مٷمكٸندٸگٸ جوق وتباسىلاردىڭ جاعدايى قانداي بولماق? بۇل مەكتەپتەردٸڭ اتا-انا كٷتكەن بٸلٸم ساپاسىن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىن بٸلدٸرەدٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ دە ەلٸ تولىق قالىپتاسىپ, بٸر ٸزگە تٷسپەدٸ. بۇل سالادا دا «جەمقورلىق ۇيالارى» بار ەكەنٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى», — دەپ قوستى ول.
اۆتور: مەرۋەرت رايىم
