ەلٸمٸز شيرەك عاسىرلىق تەۋەلسٸزدٸك تاريحىندا ٸركەس-تٸركەس ٷش رەتكٸ داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلدٸ. العاشقىسى كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن كەلگەن تۇتاس ەكونوميكالىق جٷيەنٸڭ قۇلاۋى ەدٸ. ونان حالقىمىزدىڭ تۋا بٸتكەن قايسارلىعى جەنە زامانداپ كٷتكەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قولعا كەلگەنٸنە قاناعاتتانۋ مەن شٷكٸرلٸكتٸڭ ارقاسىندا ٶتتٸك. سونىمەن بٸر ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا بولعان «قۇلارلىق» دەرلٸك ۇستانىمى مەن تاباندى رەفورماتورلىق قۇلشىنىسىنىڭ جەتەگٸندە اشىق, جاھاندانۋعا بەيٸم, ەكونوميكانىڭ تٶل زاڭدىلىقتارىن باعدار تۇتقان پراگماتيكالىق ەكونوميكا قۇرىپ الدىق. ٸلە-شالا وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا قارجى داعدارىسىنىڭ كەسٸرٸنە دٶپ كەلدٸك. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز بٸر-اق تٷندە 50 پايىزعا قۇنسىزداندى, يمپورت ازايدى, ٶندٸرٸستٸك باستامالار داعدارىپ قالدى. مۇنان ماناعى تەۋەلسٸزدٸكتٸ بەكەمدەۋمەن قاتار قولعا الىنعان ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جەتٸستٸكتەرٸ الىپ شىقتى. جاقىن جىلدارى كەزەكتٸ داعدارىستى باستان كەشٸرٸپ جاتىرمىز. سوڭعى 3-4 جىلدا اناۋ جىلدارى ەكٸ ورىندى سانمەن ٶسٸم بەرگەن ەكونوميكامىزدىڭ ٶسٸمٸ 1 پايىزدىڭ ار جاق-بەر جاعىندا تەڭسەلۋدە, ەكسپورت-يمپورتىمىز كٶرنەكتٸ تٶمەندەگەن, ٸشكٸ سۇرانىس ايتارلىقتاي قۋسىرىلعان, ۇلتتىق اقشامىز 3 جىل بۇرىنعىدان 80 پايىزعا قۇنسىز!
وسى ۇلاسپالى داعدارىستاردىڭ العاشقىسى بٷتٸن جٷيەنٸڭ, سول تۇستارى ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ ەكٸنشٸ باسىن باسىپ تۇرعان مەملەكەتتٸڭ قۇلاۋىنىڭ تابيعي ەرٸ بۇلتارتپاس نەتيجەسٸ بولسا, سوڭعى ەكەۋٸنٸڭ تۋىنداۋىنىڭ ەڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ – ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق ەلجۋازدىعىندا.
باجايلاساق, بيلٸك تە, ساراپشىلار دا داعدارىستىڭ سەبەبٸن دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق قۇلدىراۋمەن تٷسٸندٸرگٸسٸ كەلەدٸ. شىنىمەن دە, ەكونوميكامىزدىڭ جاھاندانۋ اعىمىنا قوسىلعانى, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ قۇرامداس سۋبەكتٸسٸ رەتٸندە ونداعى جاقسىلى-جاماندى جاعدايلاردىڭ بەرٸنٸڭ دە ىقپالىنا ۇشىرايتىنىمىز تالاسسىز نەرسە. مىسالى, 2008 جىلعى شىعىس ازييا قارجى داعدارىسىندا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ كوممەرتسييالىق بانكتەردٸڭ شەتەلدەن الىپ تاراتقان نەسيەلەرٸن ۆاليۋتا باعامىنىڭ سۇراپىل اۋىتقۋىنان ەكونوميكالىق ساۋاتسىز جۇرتقا ەسەلەپ قايتارتقانىن, سالدارىنان ٸشكٸ ساتىپ الۋ داعدارىسىنىڭ تۋىنداعانىن; 2013 جىلدان بەرگٸ مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ باستى تابىس قاينارىمىزدى قالاي سۋالتقانىن, ۇلتتىق اقشامىزدىڭ ەل-اۋقاتىن قالاي ەلسٸرەتكەنٸن, سونان بارىپ يمپورتتىڭ قۇنىن قالاي شارىقتاتىپ جٸبەرگەنٸن الساق تا جەتەر...
دەسە دە, تٷپتەپ كەلگەندە بٸزدٸڭ سورىمىزدىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ مٷگەدەكتٸگٸندە. ٸلگەرٸدەگٸ اق, قىزىل وتارشىلاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا بٸزدٸڭ بايتاق جەرٸمٸزدٸ تەك شيكٸزات كٶزٸ ەسەبٸندە مالدانىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. كەسٸرٸنەن, بٸز دە شيكٸزاتتى ٶندٸرۋ مەن (ونى تاسىمالداۋعا بەيٸمدەۋ ٷشٸن جەنە سول دەڭگەيدە عانا ٶڭدەگەن) وسى شيكٸزات ٶندٸرٸسٸنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىن تٸرەك ەتكەن جالاڭ بايىرعىلىق قۇرىلىم قالىپتاستى. وسى ماعىنادان العاندا, بٸز ەكٸ عاسىر بۇرىن ۇسىنىلعان «ٶنەركەسٸپ تٶڭكەرٸسٸ» دەپ اتالاتىن ادامزاتتىق جاڭعىرۋدىڭ جەتٸستٸكتەرٸنەن يگٸلٸكتەنە الماعان حالىقپىز. ٶيتكەنٸ, بٸزدە وسى جاڭعىرۋ ٶمٸرگە ەكەلگەن ٶز ماعىناسىنداعى ٶنەركەسٸپ قۇرىلعان جوق.
«وسىندا قاراعاندى كەن بايىتۋ كومبيناتىن قايدا قويامىز? ٷلبٸ مەتاللۋرگييا كەشەنٸن ۇمىتامىز با? ەكٸباستۇز گرەس-ٸن ەستەن شىعاردىق پا? شىمكەنتتە مۇنايعا دەيٸن ٶڭدەمەدٸك پە?» سىقىلدى سۇراقتار قويىلۋى مٷمكٸن. ٶز اتىمەن اتار بولساق, «ٸرٸ ٶندٸرٸس وشاقتارى» دەپ ەسپەتتەلگەن وسى قۇرالىپتاس ٶندٸرٸستەر تۇتاس دەرلٸك شيكٸزاتتى باسقا جاققا ايداۋعا بەيٸم قالىپقا كەلتٸرەتٸن العاشقى مەنەرلەۋ ساتىسىنداعى, تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا «تٸرٸدەي»' جەتەتٸن سوڭعى ٶنٸم شىعارۋعا قابٸلەتسٸز ورىندار-تىن. حح عاسىر بٸزگە كيەلٸ تەۋەلسٸزدٸكپەن قاتار, وسىنداي دٸمكەس ەكونوميكا ۇستاتىپ كەتتٸ.
سوندىقتان دا, داعدارىستان داعدارىسقا قالىپ كەلەمٸز. ٶندٸرٸس جوق! ماقانشىنىڭ قويىنىڭ جٷنٸنەن شۇلىق توقي العاندا, قاراعاندىنىڭ رۋداسىن جابدىقتار قىلىپ قۇيا العاندا, جاڭاٶزەننٸڭ مۇنايىنان ٶندٸرٸلگەن بەنزينمەن كٶلٸگٸمٸزدٸ سۋارا العاندا, ونىڭ قالدىقتارىنان دايىندالعان پلاستيك تەكتەس بۇيىمداردى تۇتىنۋعا جاراتقانىمىزدا, شىرايلى ٶلكەنٸڭ كٷن نۇرىنا جەتە قانعان جيدەكتەرٸنٸڭ توسابىمەن ەر داستارقاندى تولىق قامتاماسىز ەتە العاندا... باسقاعا كٸرٸپتارلىقتان مٷلدە ارىلار ەدٸك! شيكٸ مۇنايدىڭ باررەلٸنٸڭ باعاسىنا تەلمەڭدەپ وتىراتىن كٷنمەن قوشتاسار ەدٸك. بيزنەسمەندەرٸمٸز گۋان دجوۋدان كافەل ساتىپ الىپ تۇرىپ, وسىنى كليەنتتٸڭ قولىنا جەتكٸزگەنگە دەيٸن دوللار باعامىنىڭ ويناپ كەتپەۋٸن تاڭعى استارىنىڭ دۇعاسىنا كٸرگٸزٸپ ەلەك بولماس ەدٸ!
مەسەلەن, گەرمانييا. بٸزدٸڭ ەلەمدٸك ەكونوميكامەن كٸرٸگٸسٸپ كەتۋٸمٸز نەمٸستەردٸڭ قولىنا سۋ قۇيىپ بەرە الماسى انىق. ەندەشە «بۇزىلعان» ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ وعان ەسەر ەتە الماعانى نەسi? سەبەبٸ, ونىڭ ٷيلەسٸمدٸ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى, جەتٸلگەن ٶندٸرٸس جٷيەسٸ بار. ەڭ ىلعارى مەحانيكالىق جابدىقتاردان تارتىپ اس قاسىعىنا دەيٸن ٶزٸ ٶندٸرەدٸ. «ەلدە» اپالاڭ-تٶپەلەڭ بولىپ جاتقان كٷندە «ٶزٸندە» الاڭسىز وتىراتىن ٶندٸرٸس ەلەۋەتٸ نەمٸستە بٸردەڭە بولىپ جاتىپتى دەگەندٸ ەستٸرتپەيدٸ. جەرٸنە كٷرٸشتەن ٶزگە كٷرمەك تە شىقپايتىن جاپونييانىڭ شيكٸزاتقا كٸرٸپتارلىعى دۇشپاننىڭ باسىنا تٸلەمەيتٸن دەرەجەدە, الايدا شىن مەنٸندەگٸ ٶندٸرٸستٸڭ ارقاسىندا ەلەمگە شەكەسٸنەن قاراپ كەلەدٸ. كەشە عانا ٶزٸمٸزبەن بٸر «جٶرگەكتەن» شىققان رەسەيدٸڭ ٶزٸ مەشەۋ دە بولسا ٶندٸرٸس دەستٷرٸ بار ەل ساناتىمەن – بٸز كٶرگەن داعدارىستىڭ بەرٸن ول دا كٶردٸ – باتىستىڭ نەشە تٷرلٸ جازالاۋىنا تٶتەپ كەلەدٸ.
توبىقتاي تٷيٸنگە كەلسەك, ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى وڭ-تەرٸس ٶزگەرٸستەر ونىڭ بەلسەندٸ سۋبەكتٸسٸ رەتٸندە بٸزگە يگٸلٸكتٸ-قيعىلىقتى ىقپالىن كٶرسەتە بەرەدٸ. داعدارىستى باسىمىزعا تەلٸپ وتىرعان باسقالارعا – ٶزگەنٸڭ ٶندٸرٸسٸنە تەۋەلدٸلٸگٸمٸز. ونان قۇتىلۋ ٷشٸن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ساۋىعۋىنا تٸلەكشٸ بولۋمەن بٸرگە, ٶز يممۋنيتەتٸمٸزدٸ كٶتەرۋگە, ەكونوميكالىق قۇرىلىمىمىزدى وڭالتۋعا قىزمەت ەتۋٸمٸز شارت. قىسقاسى, داعدىلى ايتاتىن ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋٸمٸز شارت. مۇنداعى ٶندٸرٸستٸڭ ٶركەندەۋٸ بۇرىنعى تٷسٸنٸكتەن – ٶنٸم كٶلەمٸن ارتتىرۋدان ارىلىپ, شىت جاڭا مازمۇندالۋى قۇپ. ول مازمۇن سانامىزدا ٸرٸلٸ بولسىن, ۇساقتى بولسىن ەڭ سوڭعى ٶنٸم شىعاراتىن زاماناۋي ۇعىمداعى ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, ەسەيۋٸ, ەلەۋەتتەنۋٸ بولىپ ورنىعۋى لەزٸم. سوندا عانا «داعدارىستار تسيكلٸنەن» تٷپكٸلٸكتٸ ارىلاتىن بولامىز.
قۇرمەت قابىلعازىۇلى
