ماقالاعا كٸرٸسپەس بۇرىن قازاقستاندىق تۋريزمنٸڭ بەلسەندٸ ناسيحاتشىسى, ساياحاتشى-بلوگەر مارفۋعا شاپيياننىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا كٸردٸك. ەسٸمٸزدە قالعانى بۇدان بۇرىن بۋرابايداعى دەمالىس تۋرالى بٸرقامات ماڭىزدى ماعلۇماتتار جارييالاعان-تۇعىن. تاپتىق.
مۇنى نەگە ٸزدەدٸك? بٸلسەك, بۋرابايدىڭ جازى دا, كٷزٸ دە, قىسى دا تۋريستەرگە قولايلى. مەسەلە, كٸم قاي مەزگٸلدٸ تاڭدايدى.
شاپييان بىلاي دەپتٸ. بۋرابايعا جەتٸپ العاننان كەيٸن دەمالىس ايماعىن ەمٸن-ەركٸن شارلاۋعا ەڭ قولايلى كٶلٸك ۆەلوسيپەد ەكەن. راس, تەگٸن دٷنيە جوق. تۋريزمنٸڭ ماقساتى دا سول. تابىس تابۋدى كٶزدەيدٸ.
مۇنداعى اقىلى جاعاجايلار ادام باسىنا 800-1000 تەڭگەدەن الادى. ال اتى اڭىزعا اينالعان جۇمباقتاسقا دوستارىڭمەن بٸرٸگٸپ قايىقپەن بارۋعا بولادى. بٸر قايىقتى 40 مينۋتقا جالعا الۋ قۇنى 3 مىڭ تەڭگەنٸڭ اينالاسىندا.
بۇدان سىرت وقجەتپەس پەن كٶكشە شىڭدارىنا كٶتەرۋلٸ ٷشٸن ارنايى ەكسپەديتسييالار ۇيىمداستىرىلدى. تاۋدىڭ ۇشار باسىنا شىعىپ, تٶڭٸرەكتٸ تاماشالاعىڭىز كەلسە, وسىنداي ەكسپەديتسييالاردىڭ بٸرٸنە قوسىلۋعا بولادى.
بۇل جەردٸڭ تابيعي سىيىنان بٶلەك, تاريحي دا سىيى دا كٶپ. سونىڭ بٸرٸ ابىلاي حان الاڭى اتتى تاريحي ەسكەرتكٸشتٸ تاماشالاۋعا كەلەتٸن تۋريستەر دە جەتٸپ ارتىلادى. ەسٸڭٸزدە مە, نازارباەۆ بۋرابايدىڭ جاعاسىندا, ابىلايدىڭ كٶكشەتاۋداعى كيەلٸ قونىسىندا حانعا تۇرعىزىلعان ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشتٸ اشىپ تۇرىپ, مىناداي سٶزدەر ايتىپ ەدٸ عوي: «يە, ابىلاي – اڭىزعا اينالعان تۇلعا, بٸراق بٸز اتا تاريحىنىڭ بار شىندىعىن اشۋ ٷشٸن سول اڭىزدان اقيقاتتى اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك. جەنە ونى ٶتكەننەن ساباق, تاريحتان تاعىلىم الۋ ٷشٸن جاساۋىمىز كەرەك».
ەرينە, تاريحي ورىندار مۇنىمەن شەكتەلٸپ قالمايدى. ەيگٸلٸ كەنەسارى ٷڭگٸرٸ دە –بۋرابايعا بارعان ەربٸر تۋريست كٶرۋ تيٸس تاريحي ورىنداردىڭ بٸرٸ.
بۇل جەردٸڭ قاراعاي اڭقىعان اۋاسىمەن تىنىستاعاننىڭ ٶزٸ بٸر عانيبەت. دەمالعاننان كەيٸن تٷنەر جەر, قونار ورىن ٸزدەيسٸڭ. مارفۋعانىڭ ايتۋىنشا, بۋرابايداعى قوناق ٷي باعالارى 10-12 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ال دەمالىس كەشەندەرٸ 3-4 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ قابىلدايدى. قالاي قالتاڭىز كٶتەرە مە?
جوق, بۋرابايعا جەتۋ قيىن ەمەس. ايناداي اۆتوداڭعىل سالعان. 250 شاقىرىمعا سوزىلعان جولدا شارشامايسىڭ, دەمالاسىڭ. تاقتايداي تەگٸس. استانادان بۋرابايعا 2-3 مىڭ تەڭگە تٶلەپ, تاكسيمەن بارۋعا, قالاساڭىز 1300 تەڭگە تٶلەپ, اۆتوبۋسپەن بارۋعا نەمەسە كٷنبە-كٷن زۋىلداپ جاتقان «ەلەكتريچكامەن» جەتۋگە بولادى. ال الماتىدان كٶكشەتاۋعا اپتاسىنا بٸر ەمەس, ٷش مەرتە ۇشاق قاتىنايدى.
بۋرابايدىڭ كٷنٸ وڭىنان تۋعان, بٷگٸندە. بۇل ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ دە. الماتىعا الاتاۋ جاقىن بولسا, استاناعا كٶكشە جاقىن. «ەكٸنشٸ شۆەيتسارييا» دەيدٸ بۇل جەردٸ. بۇل دا تٷسٸنٸكتٸ. شۋلى قالانىڭ قانداي عيماراتى بولماسىن, جاراتىلىستىڭ بٸر پۇشپاعىنا جەتپەيدٸ عوي.
بۋراباي وسىلاي پايدا بولعان...
كٶنەدەن جەتكەن اڭىز بىلاي دەيدٸ. كٶكشەلٸكتەردٸڭ اراسىندا جيٸ ايتىلادى, بۇل ەفسانا. ەرتە, ەرتە, ەرتەدە تەڭٸرٸ جەر-جاھاندى جاراتقان كەزدە ەر حالىققا ەرقالاي ىرىس-يگٸلٸك سىيلاعان ەكەن. بٸر ۇلتقا – نۋ جىنىستى ورمان, ەندٸ بٸرٸنە – كٷمٸس كٶلدەر مەن ٶزەندەر, تاعى بٸرەۋلەرٸنە جەزيرالى كەڭ القاپتار, اسقار تاۋلار مەن قىراتتار بۇيىرعان ەكەن نەتيجەسٸندە.
ال قازاققا شە? جاراتۋشى يە قازەكەمە نەنٸ سىي ەتتٸ? بەلكٸم اللانىڭ تاڭداۋى سول بولدى ما, بابالارىمىزدىڭ ەنشٸسٸنە ۇشى-قيىرى جوق, شەتسٸز ەرٸ شەكسٸز دالا عانا تيٸپتٸ. دالا, دارحان دالا. بٸركەلكٸ. جونى دا, جوتاسى دا...كٶز تولادى, ٸش پىسادى. سودان نە كەرەك, بۇعان نارازى بولعان بابالارىمىز تەڭٸرٸدەن ٶزٸنە كٶركەم تابيعاتتىڭ بٸر پۇشپاعى بولسا دا, سىيلاۋىن ٶتٸنگەن عوي. مٸنە, سول كەزدە جاراتۋشى يەمٸز قورجىنىن اشىپ جٸبەرٸپ, جٷگٸرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇستىڭ قاناتى ۇلانعايىر ساحارانىڭ دەل ورتاسىنا كٶز تارتار كٶركەم تاۋلار, كٶرٸكتٸ ورماندار مەن كٷمٸسكٶلدەردٸ شاشىپ تاستاعان ەكەن. ورماندى اڭ-قۇسقا, كٶلدەردٸ بالىققا, ال دارحان دالانى مالعان تولتىرىپتى.
تاعى بٸر اڭىز بويىنشا كيەلٸ كٶكشەنٸڭ تاۋى مەن تاسىن, ورمانى مەن كٶلٸن ەرەكشە جاراتىلعان اق بۋرا مەكەن ەتكەن. جۇرت بۋرانىڭ جەردٸڭ كيەسٸنە بالاعان, ەلدٸڭ قۇتى ساناعان. اقبۋرا جالانعان دۇشپاندى, جاماندىلىق اتاۋلىنى جاسقاپ, ەل قورىعان ەكەن. مٸنە, سول ٷشٸن دە بۋرا مەكەن ەتكەن اتىراپتى ەل-جۇرت بۋراباي دەپ, ول سۋ ٸشەتٸن كٶلدٸ بۋراباي كٶلٸ دەپ اتاپ كەتٸپتٸ.
كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸ قاسيەتتٸ اقبۋرا قانٸشەر قاراقشىنىڭ قولىنان مەرت بولادى. قۇبىلاعا باسىن بەرە شٶگٸپ, ٷلكەن تاۋعا اينالادى. كٶكشەنٸڭ شوقىلارى وسىلاي جارالىپتى.
بۋراباي وسىلاي پايدا بولىپتى-مىس.
حان كەنە بۋرابايدا تۋعان
بۋراباي-كٶكشە تۋرالى ايتقاندا قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى تۋرالى ايتپاۋ مٷمكٸن بە? جوق, ەرينە. تاريحشىلار ايتادى, بۇل جەر ەڭ ەۋەلٸ كٶكجال كەنەنٸڭ كٶكشەسٸ دەپ...
يە, حان كەنە بۋرابايدا تۋعان. وسىندا ەر جەتتٸ. وسىندا ەرلٸك قۋدى. كٶنە كٶزدەردٸڭ ايتۋىنشا, كٶڭٸلٸ قۇلازىپ, شەرگە باتقان تۇستارى بۋراباي ٸشٸندەگٸ ٷڭگٸردٸ جاقسى كٶرگەن, وسى ارادا وي تۇڭعيىعىنا بەرٸلگەن ول. مٸنە, وسى ٷڭگٸردٸ حاننىڭ ٶمٸردەن ٶتكەننەن كەيٸن حالقى كەنەسارى ٷڭگٸرٸ دەپ اتاپ كەتكەن.
بۋرابايعا بارساڭىز, بۇل ٷڭگٸرگە باس سۇقپاي كەتپەڭٸز. ٷڭگٸردٸڭ اۋزىنداعى تاقتادا ماعجاننىڭ بٸر شۋماعى ٶلەڭٸ جازۋلى تۇر. وقيسىز. ويلاناسىز.
«سول تٷنٸ سوناۋ ٷڭگٸر تاۋ ٸشٸندە,
قاباعىن قارس جازىپ كەنە ويلايدى.
قامالعان قازاعىنا جول تاپپاققا,
جٷرەگٸن تٸلٸم-تٸلٸم تٸلە ويلايدى».
تاريح. ۋاقىت. بۇل ٷڭگٸردە حان كەنە كٷڭٸرەنگەن. بۇل ٷڭگٸر قاسيەتتٸ ٷڭگٸر. قاستەرلٸ جەر. ايتپاقشى, دەل وسى ٷڭگٸرگە جاقىن جەردە كەنەسارى اۋىلى بار. ونى دا كٶرٸڭٸز...
بالۋان شولاق بۋرابايدا تۋعان
جاۋىرىن جەرگە تيمەگەن ەيگٸلٸ پالۋان شولاق تا – بۋراباي تۋرالى ەفسانالاردىڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇلاي بولماي قايتەدٸ? ول دا وسى بٸر قاستەرلٸ ٶلكەنٸڭ اسا دارىندى تۋماسى. كٶكشەنٸڭ كٶنەكٶزدەرٸ بٸلەدٸ.
ستانيتسا اتامانىنىڭ سۇلۋ قىزى ناستاسيا ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسى جادىندا ساقتالعان ولاردىڭ. بٸز مۇنى سەبيت مۇقانوۆتىڭ «بالۋان شولاق» رومانىنان وقىعانبىز. سونىڭ جەلٸسٸمەن جازىلعان «جاۋجٷرەك» دراماسىندا بالۋان مەن ورىس قىزىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات تاريحى كەرەمەتتەي سۋرەتتەلگەن. بەلكٸم, ەلەمگە تانىلماعان شىعار. بۋرابايعا كەلگەن شەتەلدٸك تۋريست تاڭعالىپ قايتادى بٸراق.
بالۋاننىڭ اتاماننىڭ قىزىن الىپ قاشىپ از دا بولسا دەۋرەن سٷرگەن بۋرابايدىڭ قويناۋىندا جەرلەر قازٸرگٸ كٷندە ماحاببات ٷڭگٸرٸ, ناستاسيا تاۋى دەپ اتالادى. بۇل جەرگە دە كەلٸڭٸزدەر. كٶرٸڭٸزدەر. دەل مۇنداي ماحاببات وقيعاسىن كٷندە ەستي بەرمەيسٸز, سەبەبٸ.
ەر تٶستٸگٸم بٸر تٶبە
تۋريستەردٸ, دەمالعىسى كەلەتٸن جۇرتتى نە قىزىقتىرادى? يە, دۇرىس ايتاسىز, تازا تابيعات, ساف اۋا. مۇنىڭ ەكەۋٸ دە بۋرابايعا ٶتە-مٶتە دٶپ كەلەتٸن تەڭەۋلەر. شىنىمىزدى ايتالىق, قازاقتىڭ ۇلانعايىر دالاسىن قانشا شارلاساڭىز دا, دەل وسى بۋرابايداعىداي كٶركەم تابيعاتتى, ساف اۋانى تابا المايسىز. كەزدەستٸرمەيسٸز. ول سۇلۋدىڭ موينىنداعى القا سيياقتى. الدىمەن اۋىزعا ٸلٸگەدٸ. الدىمەن كٶزگە تٷسەدٸ.
شەتەلدٸكتەردٸ قىزىقتىراتىن بۋراباي كٶلٸ. «ەرنازاردىڭ سەگٸز ۇلى بٸر تٶبە, ەر تٶستٸگٸ بٸر تٶبە»دەۋشٸ ەدٸ عوي, سول سيياقتى كٶكشەدەگٸ سەكسەن كٶل بٸر تٶبە, بۋراباي بٸر تٶبە. كٶلدiڭ اينالاسى – سىڭسىعان قالىڭ قاراعايلى, قايىڭدى ورمان.
ەلگٸ شەتەلدەن كەلەتٸن قوناقتار كٶلگە عانا قىزىقپايدى نەگٸزٸ. كٶكشەنٸڭ اتى اڭىزعا اينالعان شوقىلارى بار مۇندا. «وقجەتپەس» پەن «جۇمباقتاس» بۋراباي كٶلٸنە ەرەكشە سەن بەرٸپ تۇر. مٸنە, سول ٷشٸن بٸلەتٸن جۇرت بۇل جەردٸ «قازاقستان شۆەيتساريياسى» دەپ اتايدى.
كٶلدٸڭ اينالاسىن قورشاي جاتقان كۋرورتتار مەن دەمالىس ورىندارى, شيپاجايلار مەن تۋريستٸك بازالار كٶپ-اق. ەمدٸك بالشىعى, مينەرالدى سۋ قاينارلارى تاعى بار. مۇندا تەك دەمالمايدى, ەمدەلەدٸ. بۋراباي كٶلٸ اسقازان-ٸشەك, تىنىس الۋ ورگاندارىنىڭ, جٷرەك-قان تامىرلارى جٷيەسٸ مەن اياق-قول اۋرۋلارىن ەمدەيدٸ. سەبەبٸ, تابيعاتى جايلى. قاپىرىق جوق. تىنشۋ جوق. بٸلسەك, شٸلدە مەن تامىزدىڭ ورتاسىنا دەيٸنگٸ ورتاشا تەمپەراتۋرا 25 گرادۋستان تٷسپەيدٸ دە, جوعارىلامايدى دا. كٶل سۋى جىلى.
تابيعاتىنىڭ كٶركەمدiگi جٶنiنەن ەلەم كۋرورتتارىنىڭ iشiندە جەتەكشٸ ورىنداردىڭ بٸرٸن يەلەنەتٸن بۋراباي كٶلٸ تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 320,9 مەتر بيٸكتٸكتە ورنالاسقان. مۇندا «بۋراباي» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي ساياباعى دا بار. ول 2000 جىلى قۇرىلعان. اۋماعى – 83 510 گەكتار, ونىڭ ٸشٸندە 47 361 گەكتارى, ياعني, تەڭ جارتىسىنا جۋىعى – نۋ جاسىل ورمان القابى. مۇندا حايۋاناتتار ەلەمٸنٸڭ 305 تٷرٸ بار, ونىڭ ٸشٸندە 87-سٸ – سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە جويىلىپ بارا جاتقان تٷرلەرٸ: سٸبٸر ەلٸگٸ, قابان, بۇلان, قاسقىر,تٷلكٸ, قارساق, بورسىق, سارىكٷزەن, ورمان سۋسارى, سٸلەۋسٸن, ت.ب.
بۋرابايداعى تۋريزمنٸڭ دامۋ قارقىنى قانشالىقتى? بۋراباي قانشا دەمالۋشىنى قابىلداي الاتىن جاعدايدا? باعا جاعىن قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كٶتەرە مە? بۇل ساۋالدى بٸز اقمولا وبلىستىق تۋريزم جەنە سپورت باسقارماسىنا جولداعانبىز. مىناداي جاۋاپ الدىق.
«جالپى جازعى كٷندەرٸ بۋرابايعا كٷنٸنە ورتا ەسەپپەن 5 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدٸ. دەل قازٸر 10 مىڭ ادامعا دەيٸن قابىلداي الاتىن مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. باعا جاعىنا كەلسە, بۋرابايدا دەمالۋ نىساندىرىنىڭ ٶزٸ ٷشكە بٶلٸنەدٸ. بۇلاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ – ەليتالى دەمالىس ورىندارى. يە, قىمبات. باعاسى ساپاسىنا ساي. مىسالى, «وقجەتپەس» شيپاجايى سيياقتى دەمالىس نىساندارىندا بٸر كٷندٸك باعا 20 مىڭنان 80 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن جەتەدٸ. مۇنىڭ ٸشٸنە تٶرت مەزگٸل تاماعى, جاتىن ورنى جەنە ەمدەۋ قىزمەتٸ كٸرٸپ تۇر. تٷسٸنٸكتٸ شىعار, بۇلار قالتالى ادامدارعا ارنالعان ورىندار. ەكٸنشٸ – قاراپايىم ادامدارعا ارنالعان ورىندار دا بار. تەۋلٸكتٸك باعاسى 4 مىڭنان 7 مىڭعا دەيٸن بارادى. ال ٷشٸنشٸسٸ – بالالارعا ارنالعان نىساندار. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىمەن «بۋرابايدا» «بالدەۋرەن» ورتالىعى اشىلعان-تۇعىن».
وقجەتپەس
بۋرابايعا بارعاندا الدىڭنان وقشىرايىپ بٸر تاۋ شىعادى. جاراتىلىسى بٶلەك بۇل تاۋدىڭ. سۇڭعىلا. تٸپ-تٸك. كٶز ايىرا الماي, مەلشيٸپ قاتىپ قالاسىڭ.
كەزٸندە سەكەن سەيفۋللين دە بٸز كەشكەن كٷيدە باسىنان ٶتكەرگەن شىعار, قۇداي بٸلەدٸ.
...كٶك تورعىن كٶكشەتاۋدى مۇنار باسقان,
باستارى كٶككە بويلاپ, بۇلتتان اسقان.
بٸر شىڭ بار ەتەگٸندە تٸپ-تٸك نايزا,
ادامزات جاساعانداي قۇيعان تاستان.
تٸپ-تٸك شىڭ كٶككە قاراي كەتكەن بويلاپ,
تۇرعانداي تاۋسىلمايتىن بٸر وي ويلاپ.
جالعىز-اق شىڭ باسىندا نوقاتتاي بوپ,
قۇيقىلجىپ قالىقتايدى بٷركٸت ويناپ...
اقىن وقجەتپەستٸ وسىلاي سۋرەتتەيدٸ.
ول تۋرالى, وقجەتپەس تۋرالى اڭىز كٶپ. ۇلى عالىم شوقان ۋەليحانوۆ وقجەتپەس شىڭىنا قاتىستى 15-تەن باستام ەڭگٸمەلەر جيناپتى كەزٸندٸ.
وقجەتپەس جالعىز ەمەس, ايتپاقشى. انىقتاپ قارساڭىز, ونىمەن بٸرگە تۋعان, بٸراق سەل قالىڭقىراپ بوي تٷزەگەن ٷش شىناردى كٶرەسٸز. كٶكشەلٸكتەر «ٷش دٸڭگەك» اتاپ كەتكەن. «اپالى-سٸڭلٸلٸ ٷش ارۋ» دەپ تە اتايدى ولاردى. بۇل ورايدا مىنا بٸر اڭىز ەسٸمٸزگە تٷسٸپ وتىر.
الايدا ەبدەن ٶشٸككەن دۇشپان تۇتقيىلدان تاپ بەرٸپ, ٷش ارۋ مەن باۋىرى وقجەتپەستٸ انتالاپ قورشاۋعا الادى. تٶرتەۋٸ شەگٸنە اتىسىپ, كەيٸن جىلجي بەرەدٸ. بٸر كەزدە تۋ سىرتتارىنا قاراسا, سىڭسىپ تۇرعان ورمان, باۋ-باقشا, مٶلدٸر كٶل, كٶگٸلدٸر تاۋلاردى كٶرەدٸ. قۇس جىرتىلىپ ايرىلادى. «تۋعان جەردٸڭ مۇنداي بالاۋسا باعىن ارام نيەت دۇشپانداردىڭ قارا تابانىنا قالاي تاپتاتامىز, قاسيەتتٸ توپىراعىمىزدى قالاي ويرانداتامىز, ٶزٸمٸزدٸ قالاي قورلاتامىز?» دەپ قايراتتانعان وقجەتپەس پەن ونىڭ ارۋ قارىنداسى قاتارلاسىپ, جاۋعا قاسقايا قارسى تۇرا قالادى دا, شاپسا الماس قىلىشى مايرىلاتىن, سٷڭگٸتسە قارا نايزاسى قايىرىلاتىن, اتسا وعى اسىپ تٷسە المايتىن قامال تاستى تٸك قاپتال قۇزار شىڭدارعا اينالىپ كەتەدٸ.
جۇمباقتاس تۋرالى دا مۇنداي اڭىز-ەڭگٸمەلەر كٶپ.
توق ەتەرٸن ايتقاندا, ەرٸ ەم الىپ, ەرٸ دەمالعىڭىز كەلسە, كٶكشەتاۋعا كەلٸڭٸز, بۋرابايدى كٶرٸڭٸز...
اياۋلىم شايماردان
