ەرتەرەكتە «قازاقتىڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸ ورىستىڭ ٷلپەرشەگٸ» دەپ شوق تاستاپ كەتكەن سولجەنيتسىننىڭ ساندىراعىن قايتا تٸرٸلتٸپ, «قازاق دەگەن حالىق بولماعان», «قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك اۋماعىن رەسەي سىيلاعان» دەگەن سيياقتى ساسىق پيعىلدارى دٷمپ-دٷمپ ەستٸلٸپ تۇر. كٷن سايىن. مەملەكەتتٸك دۋما دەڭگەيٸندە!
بۇل ەڭگٸمە دەل مەجٸلٸس سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا وقىستان پايدا بولدى دەگەنگە سەنگٸڭ كەلمەيدٸ. بٸزدٸڭشە, مۇنىڭ كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن ەكٸ ٷلكەن سەبەبٸ بار.
بٸرٸنشٸسٸ
قىزۋ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان سايلاۋالدى پروتسەستەردەن حالىقتىڭ نازارىن ۋاقىتشا باسقا جاققا بۇرۋ. مىسالى, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸنٸڭ قاتاڭ تالابىنا قاراماستان, مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن مۇعالٸمدەرٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا سايلاۋ جۇمىستارىنا جەگٸلۋدە.
ساباق بەرۋدٸڭ اراسىندا سايلاۋشىلار تٸزٸمٸنە تٷگەندەۋ (سۆەركا) جاساۋدا. مەكەنجايلارىن, تەلەفوندارىن انىقتاۋدا. ٷيلەردٸ, كٶشەلەردٸ ارالاپ, ليستوۆكالار ٸلۋدە. باسقا دا بيۋدجەتتٸك قىزمەتكەرلەر دە (ەكٸمشٸلٸك ماماندارى, دەرٸگەرلەر) كٶپتەپ جۇمىلدىرىلۋدا. بۇل ٶتە اۋقىمدى جۇمىس. سونىڭ ٶتەۋٸ ٷشٸن جۋىردا سايلاۋ كوميسسيياسىنا تارتىلعانداردىڭ بارلىعىنا قوماقتى سىياقى ٷلەستٸرٸلدٸ. مٸنە, وسىنداي جابىق ٸستەردەن جۇرت كٶڭٸلٸن اۋدارىپ ەكەتۋ, ەسٸرەسە مۇعالٸمدەردٸ قوعام سىنىنان اراشالاپ الۋ ماڭىزدى بوپ تۇرعانى راس.
ەكٸنشٸسٸ
قازاقستان بيلٸگٸنەن ٷمٸتكەر ەلدەكٸمدەر رەسەيدٸڭ جالدامالى پيارششيكتەرٸ ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ تۇراقتىلىقتى بۇزعىسى كەلەتٸنٸ اڭعارىلادى. تٷپكٸ ماقساتى – توقاەۆ بيلٸگٸن شايقالتۋ. ەلدە دٷربەلەڭ تۋعىزۋ ارقىلى جوعارى بيلٸككە يە بولۋ. الدا-جالدا قازاقتاردىڭ باس كٶتەرۋٸ بولا قالعان جاعدايدا, «وتانداستاردى قورعاۋ» ماقساتىندا رەسەيدٸڭ ەسكەرٸن كٸرگٸزۋگە سىلتاۋ دايىنداۋ.
مۇنىڭ اياعى تىنىش جاتقان قازاق جاستارىنىڭ نامىسىنا شوق تٷسٸردٸ. «تىنىش تۇرعان بٷركٸتتٸ, قۇيرىققا تٷرتٸپ ٷركٸتتٸ» دەگەن وسى! اتقامٸنەرلەرٸمٸز بەن ساياساتكەرلەرٸمٸز مەسكەۋلٸك ارانداتۋشىلارعا جايداق سٶزبەن مەيمٶڭكەلەپ, سىپايى جاۋاپ بەرٸپ جاتقان كەزدە, جاستارىمىز ەسكيموس بولعىسى كەلمەيتٸنٸن ٸسپەن تانىتتى.
الماتىداعى «نامىس» جاستار قوزعالىسىنىڭ ٶكٸلٸ ازامات جولدىباەۆ باستاعان توپ پەتروپاۆل قالاسىنا ارنايى بارىپ, ەجەلگٸ «قىزىلجار» اتاۋىن قايتارۋدى جەنە مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن ارتتىرۋدى تالاپ ەتكەن پەتيتسيياسىن تاپسىرىپتى.
بەرەكەلدٸ! باسقاعا ەمەس, سقو ەكٸمٸ قۇمار اقساقالوۆتىڭ قاراماعىنداعى ٸشكٸ ساياسات باسقارماسى ٶكٸلٸنٸڭ ٶز قولىنا! ينتەرنەت جەلٸسٸنەن كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك, قۇلاعىمىزبەن تىڭدادىق.
بۇل ارادا ايتارى جوق, جاستاردىڭ باتىل تالابى ٶتە ورىندى ەرٸ قيسىندى. ولار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «كەلەشەكتە, شىن مەنٸندە, ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸنە اينالۋى تيٸس قازاق تٸلٸن جىلدام دامىتۋىمىز قاجەت» دەگەنٸنە سەنٸپ, ٶز ويلارىن اشىق بٸلدٸرٸپ وتىر. سونىمەن بٸرگە ورىس وتارشىلدارى جازىپ كەتكەن جۇلىم-جۇلىم تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ ۋاقىتى كەلگەنٸن دە تٷسٸنٸپ تۇر. ٶيتكەنٸ بۇرىنعى قاتەلٸكتەرٸمٸزدٸ بٷگٸن شۇعىل تٷزەمەسەك, ٶرشٸپ تۇرعان قىپ-قىزىل داۋعا نٷكتە قويىلۋى ەكٸتالاي. جاستار عانا ەمەس, قازاق ەلٸنٸڭ مٷددەسٸن الىستاعى تٷرٸك, شەشەن, ينگۋش باۋىرلارىمىز باتىل قورعاپ جاتقان كەزدە, ٶزٸمٸزدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ وسى مەسەلەدەن باستارىن الا قاشقانى جارامادى.
پەتروپاۆل قالالىق ەكٸمدٸگٸ «قالا اتاۋىن ٶزگەرتۋگە قاتىستى ارىز-شاعىم تٷسكەن جوق. قىزىلجار اتاۋى جازىلعان سۋرەتتەر ٶتٸرٸك. فوتوشوپ. شىندىققا سەيكەس ەمەس» دەگەن شۇعىل اقپارات تاراتىپتى. ونىسى جارتىلاي راس. «قىزىلجار» اتاۋى جاستار تٷسٸرگەن بەينەكٶرٸنٸستە ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر. ال پەتيتسييا قالالىق ەكٸمدٸككە تٷسپەگەنٸنە سەنۋگە بولادى.
قۇجات وبلىس ەكٸمٸ قۇمار اقساقالوۆتىڭ اپپاراتىنا تٸكەلەي تاپسىرىلدى! ەندەشە, وسىنىڭ بەرٸنە وبلىس ەكٸمٸ جاۋاپ بەرۋگە تيٸس!
بيلٸكتەن قولداۋ ٸزدەگەن جاستاردىڭ دەموكراتييا مەن ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ بارىنا دەگەن سەنٸمٸن كٷل-تالقان ەتكەن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر دە جاۋاپسىز قالمايتىنىنا سەنەمٸز. ولار ەڭ بولماسا, جاس بەلسەندٸلەرگە قالا اتىن اۋىستىرۋدى وبلىس شەشپەيتٸنٸن تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك ەدٸ.
شىندىق ٸزدەگەن جاستاردى ارقادان قاعىپ شىعارىپ سالۋ, «ەشتەڭە كٶرمەدٸك, بٸلمەدٸك» دەۋ – بۇل ەندٸ, سو-وناۋ كەڭەستٸك جٷيەدەن قالعان كومسومولدىق ەدٸس.
86-نىڭ جەلتوقسانىندا دا بيلٸك وسىنداي قيتۇرقى ەدٸس قولدانعان. الاڭعا بەيبٸت نيەتپەن جينالعان ستۋدەنت جاستاردى تىڭداعىسى كەلمەگەن. «قازاقستاندى قازاق باسشىسى نەگە باسقارمايدى» دەگەن بٸر عانا جالقى ساۋالعا دۇرىس جاۋاپ بەرمەۋدٸڭ سالدارى نەگە ۇلاسقانى بەلگٸلٸ.
مۇنى سول كەزدەرٸ قوستاناي وبلىسىنداعى اۋداندىق كومسومول ۇيىمىن باسقارعان قۇمار اقساقالوۆ ۇمىتۋعا تيٸس ەمەس ەدٸ! جالپى, بٸز ٶتكەننەن قورىتىندى شىعارا المايتىن حالىق ەكەنبٸز. اپپاق قارعا قىزىل قانمەن جازىلعان تاريحتىڭ اششى ساباقتارى ەسٸمٸزدەن تەز ۇمىتىلعانى ٶكٸنٸشتٸ!
حالقىمىزدا «جاۋ جاعادان العاندا, بٶرٸ ەتەكتەن تارتادى» دەگەن مەتەل بار. اتالارىمىز بوسقا ايتپاعان بولار. جوق جەردەن جاۋ ٸزدەمەيٸك دەسەك تە, كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ بيلٸك باسىنداعىلار بٸزگە دوستىق نيەت تانىتىپ تۇرماعانىن ٸشٸمٸز سەزٸپ وتىر. بٸز كٶرٸنگەن كٶك اتتىعا «سەنٸمەن دوسپىز» دەپ, قول شاپالاقتاپ, قوسىلا جٷگٸرەتٸن جاس بالالار سيياقتىمىز. ٷي تاڭداپ, كٷي تاڭداپ شٸرەنگەن قوناقتاردى قولتىقتاپ اتتان تٷسٸرٸپ, اۋزىنا بارىمىزدى توسامىز. ولار بولسا اسىمىزدى ٸشٸپ, اياعىمىزدى تەۋٸپ, «مە, ساعان دوستىق!» دەپ, باسىمىزدان قامشىمەن بٸر تارتىپ, ساق-ساق كٷلٸپ كەتەدٸ.
بٸزدەن كەيٸنگٸ جاستار بۇدان ەرٸ مۇندايعا كٶنۋگە بولمايتىنىن ۇعىندى. ولار «تاسپەن اتقاندى تاسپەن اتۋ كەرەك» ەكەنٸن جاسقانباي ايتۋدا. ومبى, ورىنبور, تٷمەن, استراحان, سارىتاۋ سيياقتى شٷيگٸندٸ جەرلەرٸمٸز بٶگدەنٸڭ قولىندا قالعانىن تٷگەندەپ, قىزىلجار اتاۋىنىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸن تالاپ ەتۋٸ دە سونىڭ جالعاسى.
اعا بۋىننىڭ اعاتتىعى...
ال بيلٸكتٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاپ وتىرعان بٸزدٸڭ اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ بولسا ەتەكتەن تارتىپ, جاستاردى جان-جاقتان قاۋمالاپ اۋزىن اشتىرماۋدا.
قازاقستانعا قاراپ ۇلىعان اشكٶز بٶرٸلەردٸڭ نيەتٸ جامان ەكەنٸن بٸلسە دە, بٸلمەگەندەي كەيٸپ تانىتۋدا. «ٶزٸ سۋ ٸشكەن قۇدىعىنا تٷكٸرگەن» لدپر سەركەسٸ ۆلاديمير جيرينوۆسكييدەن باستاپ, قازاقتىڭ جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەندەر از ەمەس.
قازاقتىڭ سۋىن ٸشٸپ, نانىن جەگەن. وقىعان, توقىعان. بٸراق رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ باسقارماسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ناتاليا تيماكوۆا (الماتى), «نتۆ» كانالىنىڭ تەلەجٷرگٸزۋشٸسٸ لەرا كۋدرياۆتسەۆا (ٶسكەمەن), «مەنتوۆسكيە ۆوينى» سەريالىنا تٷسكەن تانىمال اكتەر الەكساندر ۋستيۋگوۆ (ەكٸباستۇز), «نا-نا» توبىنىڭ پروديۋسەرٸ باري اليباسوۆ (شار قالاسى), كينواكتەر پاۆەل پريلۋچنىي (شىمكەنت) سيياقتىلار قازاق جەرٸن تالاپ جاتقان «شيبٶرٸلەرگە» بٸر اۋىز ەسكەرتۋ ايتۋعا جارامادى.
ٶيتكەنٸ ولاردا «قازاقستان – مەنٸڭ تۋعان جەرٸم, مەنٸڭ وتانىم» دەگەن پاتريوتتىق سەزٸم جوق.
وسى جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ رەسەيگە نوتا جولداۋمەن شەكتەلدٸ. الايدا شۋلى مەسەلە اشىق كٷيٸندە قالىپ وتىر. ولاي بولسا, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ قورعاۋدى بٷگٸندە ناقتى شارالاردان باستاۋىمىز قاجەت.
ۇزاق جىل ۇلت مەسەلەسٸن زەرتتەپ كەلە جاتقان ساياساتتانۋشى جۋرناليست رەتٸندە ايتايىن.
ورىستٸلدٸ مامانداردى دايارلاپ شىعارۋ – مەملەكەتٸمٸزدەگٸ تۇتاس حالىقتى (قازاقتٸلدٸ, ورىستٸلدٸ دەپ) ەكٸگە بٶلەتٸن قاۋٸپتٸ فاكتور ەكەنٸن مويىنداعان جٶن.
پەتروپاۆل ەكٸمدٸگٸندەگٸ ورىستٸلدٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ۇلتتىق مەسەلەنٸ جٷرەكپەن قابىلداي الماۋىنىڭ سىرى دا وسىندا.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزگە كەرەگٸ ادامي كاپيتال ما, جوق ۇلتتىق كاپيتال ما? مەنٸڭشە, سوڭعىسى!
ەندەشە, رەسەي پارلامەنتٸنٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم كوميتەتٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ ۆياچەسلاۆ نيكونوۆتىڭ سٶزٸنە جاۋاپ رەتٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ورىس تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋدى ۇسىنامىن. بۇل ولاردى جابۋ دەگەن سٶز ەمەس. ەلٸمٸزدەگٸ نەمٸس, فرانتسۋز, كەرٸس تٸلدەرٸندەگٸ, باسقا دا وقۋ ورىندارى سيياقتى ٶزٸن-ٶزٸ قارجىلاندىرىپ, بٸلٸم بەرۋدٸ جالعاستىرا بەرسٸن. تەك رەسەي ٷشٸن قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ەسەبٸنەن كادر دايىنداۋدى شۇعىل دوعارۋىمىز قاجەت!
مەسەلەن, ەلٸمٸزدەگٸ 19 جوو-دا ورىستٸلدٸ جۋرناليست كادرلارى وقىتىلادى ەكەن. بۇل دەگەن قىرۋار قارجىنى جەلگە شاشۋمەن بٸردەي! ولاردىڭ كٶبٸ رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ سٶزٸن جەتكٸزۋشٸ ناتاليا تيماكوۆا سيياقتى بولاشاقتا ٶزٸمٸزگە قارسى جۇمىس ٸستەيتٸنٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سول سەبەپتەن بار كٷشتٸ (ماتەريالدىق رەسۋرستاردى) قازاقتٸلدٸ ۇلتتىق ماماندار دايىنداۋعا جۇمساعانىمىز جٶن. مەنٸڭ بۇل پٸكٸرٸمنەن «ۇلتشىلدىق» ٸزدەمەي, اقيقاتقا تۋرا قاراي بٸلەيٸك. رەسەي مەملەكەتٸندە 153 ۋنيۆەرسيتەت پەن ينستيتۋت جۋرناليستيكا ماماندىعىن وقىتاتىنىن ەسكەرسەك, ورىس تٸلدٸ ەرٸپتەستەرٸمٸزگە الاڭداۋعا نەگٸز جوق. ولاردىڭ بٸردە-بٸرٸندە قازاق تٸلٸندە مامان دايارلانبايدى.
سٶز رەتٸنە وراي ايتا كەتەيٸك, 2 ميلليونداي قازاق ۇلتى تۇراتىن سول رەسەيدە ىرىمعا قازاق مەكتەبٸ جوق. بٸز بولساق, كەڭەس كەزٸنەن كەلە جاتقان ۇلتتار دوستىعىن مانسۇقتايتىن قىزىل ۇرانعا ەلٸتٸپ, بارلىق ەتنوستار ٷشٸن جەكسەنبٸلٸك مەكتەپتەردٸ اشىپ تاستادىق. بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بٶلٸپ. رەسمي دەرەكتەردٸ قاراپ وتىرسام, «جٷز نەشە ۇلتتان قۇرالعان» ۇلان-عايىر مەملەكەتٸمٸزدە ەكٸ ەسكيموس قانا تۇرادى ەكەن. كەدٸمگٸدەي ساناتقا قوسىلعان. كٷلەسٸز بە, جىلايسىز با? ٶزٸڭٸز بٸلٸڭٸز.
قازاقستان اۋماعىندا ەرتەدە التىن وردا, قازاق حاندىعى سيياقتى ۇلتتىق مەملەكەتتەردٸڭ بولعانىن ورمانداي ورىس بٸلمەي وتىرعاندا, ەلگٸ ەكٸ ەسكيموس بٸلەر دەيسٸز بە? ەرينە, بٸلمەيدٸ. بٸراق «بولشايا يگرا» باعدارلاماسىندا ايتىلعان «قازاقستان اۋماعى – رەسەيدٸڭ بەرگەن ٷلكەن سىيى» ەكەن عوي دەپ سەنٸپ قالىپ, ەرتەڭ ەكەۋٸ اقىرىپ تەڭدٸك سۇراسا, تٶردەن ورىن ۇسىنارىمىز انىق.
قايىم-مۇنار تابەەۆ,
جۋرناليست-جازۋشى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ
