الايدا باعدارلاما تٷلەگٸ ارنۇر مۇحامەتجانوۆ ەلدەگٸ بٸلٸم ساپاسىن حالىقارالىق دەڭگەيمەن ۇشتاستىراتىن باعدارلامادان باس تارتۋ نەگٸزسٸز دەپ سانايدى. كەيٸپكەرٸمٸز اتالعان باعدارلامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جايلى Dalanews-پەن وي بٶلٸسكەن ەدٸ.
– ارنۇر, حالىقارالىق باعدارلامانىڭ مٷمكٸندٸگٸن قالت جٸبەرمەي, ۇلىبريتانييادا تەجٸريبە تولىستىردىڭىز. الدىمەن قالاي وقۋعا تٷسكەنٸڭٸزدٸ ايتىپ بەرسەڭٸز...
– ٸزدەنٸس دامۋعا باستايدى. سوندىقتان مەن الدىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸن ەسەپ جەنە اۋديت ماماندىعى بويىنشا اياقتادىم, ودان ەرٸ بٸلٸمٸمدٸ جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸن قارجى ماگيسترٸ ماماندىعى بويىنشا تەمامدادىم. ماگيستر دەرەجەسٸنە قول جەتكٸزگەن تۇستا كەلەشەككە جوسپارىمدى تاعى بٸر سٷزگٸدەن ٶتكٸزدٸم.
الدىمەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ورنالاستىم, ودان كەيٸن شەتەلدە وقىسام دەگەن بالا ارمانىما قول جەتكٸزەمٸن دەپ شەشتٸم. بۇعان مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸ ارتتىرىپ, تەجٸريبە ارتتىرىپ وتىرۋ مٸندەتٸن قوسىڭىز. وسىلايشا, بولاشاعىمدى «بولاشاقپەن» بايلانىستىردىم. تەۋەكەل ەتٸپ, ٷلكەن قادامعا بارعان سوڭ موينىمدا زور جاۋاپكەرشٸلٸك تۇردى. سوندىقتان ٸزدەنٸسكە كٶپ ۋاقىت جۇمسادىم.
ٶزگە تٸلدٸ جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرۋ – ۇزاق مەرزٸمدٸ, جٷيەلٸ ەڭبەكتٸ قاجەت ەتەتٸن پروتسەسس. ٶيتكەنٸ ونى دۇرىس مەڭگەرمەسەڭٸز, بٸر قاتەنٸ جٷيەلٸ تٷردە قايتالاۋىڭىز مٷمكٸن. وقۋ پروتسەسٸندە دە كەدەرگٸسٸ كٶپ. سوندىقتان اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ بويىنشا 6 اي تٸلدٸك كۋرسقا زەر سالا دايىندالدىم. ودان كەيٸن مەملەكەتتٸك تٸلدەن ەمتيحان بار. تاعى كەشەندٸ تەستٸلەۋدەن ٶتەسٸز.
ول ارقىلى باعدارلاما سٸزدٸڭ ينتەللەكتۋالدىق, كەسٸبي, پسيحولوگييالىق دايىندىعىڭىزدى تەكسەرەدٸ. سوڭعى تۋر – كوميسسييامەن ەڭگٸمەلەسۋ. وسى كەزەڭنٸڭ بارلىعىنان سەتتٸ ٶتٸپ, IELTS ەمتيحانىنان 7 بالل ەنشٸلەدٸم. سودان سوڭ عانا ستيپەندييا بۇيىرىپ, ۇلىبريتانييانىڭ ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتٸنە كٶپتەن كٷتكەن جولداما الدىم. مۇندا ەكونوميكا ماگيسترٸ ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸ بۇيىردى.
– شەتەلدە ماگيستراتۋرا نەمەسە دوكتورانتۋرادا جالپىلاما ماماندىق داعدىسىن ەمەس, تاربەيٸندٸ, ياعني بەلگٸلٸ بٸر عىلىم باعىتى بويىنشا دەرٸس بەرەدٸ. سٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زەرتتەۋ وبەكتٸڭٸز قانداي ەدٸ? ۇلىبريتانييادا قاي باعىتتا ٸزدەنٸس جاسادىڭىز?
– وقۋعا تٷسەر الدىندا ەكونوميكا جەنە بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ مينيسترلٸگٸندە قىزمەت اتقارعان ەدٸم. «Times Higher Education World University Rankings» رەيتينگٸندە العاشقى ەكٸ جٷز ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٸزٸمٸنەن تابىلاتىن ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتٸندە دە سالاما قاتىستى جاڭا اقپاراتتار الىپ, ماكروەكونوميكالىق, قارجىلىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ قارقىنى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتتارىنا تەرەڭ بويلادىم.
تاڭداۋىم دا «بيۋدجەتتٸك شىعىندار مەن ەكونوميكالىق ٶسۋ» تاقىرىبىنا تٷستٸ. ۋنيۆەرسيتەتتە بەلگٸلٸ بٸر سالانىڭ ەر باعىتىن جٸتٸ زەرتتەۋگە ماماندانعان وقىتۋشىلار كٶپ بولدى. وقۋلىقتار, عىلىمي ماتەريالدار بازاسىن پايدالانۋدا قيىندىق تۋىندامادى.
– ٶزگە ەل ٶزگەشە ەموتسييا قالدىراتىنى انىق. ۇلىبريتانييادا سٸزدٸ نە نەرسە تاڭعالدىردى, ٶزگە ورتا جاتىرقامادى ما?
– اعىلشىندار بايسالدى كەلەدٸ. قاراپايىم كەزەككە تۇرۋدىڭ ٶزٸن تۇتاس مەدەنيەتكە اينالدىرعان. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – ولاردىڭ زاڭعا قاتاڭ باعىناتىنى. كٶشەدە جٷرۋ مەدەنيەتٸن قوزعاساق تا, ەشكٸم ەرەجەنٸ بۇزبايدى. جەڭٸل كٶلٸكتەر دابىلىن تەك تٶتەنشە جاعدايدا عانا باسادى. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ پسيحولوگييالىق احۋال بويىنشا دابىلقاققىشتارىن ەر جٷرگٸزۋشٸ كەز كەلگەن جاعدايدا, تٸپتەن جاي امانداسۋ ٷشٸن دە باساتىنى بار.
تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە دە ەرەكشەلٸك بار. ونى اكادەمييالىق اعىلشىن تٸلٸ كۋرسىنا قاتىسۋ ٷشٸن نيۋكاسل قالاسىنا بارعاندا بايقادىم. دەرٸس بارىسىندا مۇعالٸمدەر تازا بٸز مەڭگەرگەن اكتسەنتپەن تٸل تابىسسا, ساباقتان تىس «دجوردجي» اكتسەنتٸنە دەن قويىپ, سول تٸلدە سٶيلەسەتٸن.
ال, ونى باسقا قالالاردا تۇراتىندار, تٸپتٸ لوندوندىقتاردىڭ ٶزٸ تٷسٸنۋٸ ەكٸتالاي ەدٸ. سونداي-اق شەتەلدٸك ستۋدەنت كٶپ بولعاندىقتان مۇنداعى ادامدار ٷشٸن ول قالىپتى جاعداي سەكٸلدٸ. ەردايىم كٶمەكتەسۋگە ەزٸر, تٸپتٸ ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ شەتەلدٸك ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ۇيىم ەل مەدەنيەتٸ مەن ٶمٸرٸنە ٷيرەنٸسۋ ٷشٸن ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. بۇدان بٶلەك, سالاعا قاتىستى شارالارعا قاتىسىپ, ٷلكەن كومپانييالاردىڭ باسشىلارىمەن باسقوسۋلارعا, جەتەكشٸ كومپانييالاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ٶتكەن جۇمىس جەرمەڭكەلەرٸنە, يدەيالار فەستيۆالٸنە قاتىستىق.
– «جاقسى بٸلٸم كٶزٸ شەتەلدە» دەگەن تٷسٸنٸك بار قوعامدا. ەكٸ ەلدٸڭ وقۋ باعدارلاماسىن سالىستىرمالى تٷردە ايتساڭىز. سٸزگە قايسىسى, نەسٸمەن ۇنادى?
– وقۋ باعدارلاماسىندا نۇسقاۋلانعان ساباقتى جەنە مۇعالٸمدٸ ٶزٸمٸز تاڭداۋعا مٷمكٸندٸك جاسالعان. قازاقستاندا مۇعالٸمدەر كٶبٸنە ستۋدەنتتەردٸ مٸندەتتەيدٸ. ساباققا كەلمەي قالسا, «جوق» دەپ بەلگٸلەيدٸ, باللىن تٶمەندەتەدٸ. ال شەتەلدە ەشكٸم قينامايدى, پروفەسسورلار بۇنداي مەسەلەگە باس اۋىرتپايدى. باستىسى – ەمتيحاندا بارىپ, بٷكٸل تاپسىرمانى تاپسىرۋعا مٸندەتتٸسٸز. ەگەر ساباققا بارماساڭىز, ونى تاپسىرا المايسىز. سوندىقتان ەركٸم ٶزٸ ٷشٸن بارادى.
تاعى بٸر ايىرماشىلىعى – پروفەسسورلار مەن ستۋدەنتتەردٸڭ قارىم-قاتىناسىندا. مۇندا ستۋدەنت كەز كەلگەن ۋاقىتتا پروفەسسورلارعا بارىپ, ٶزٸن مازالاپ جٷرگەن سۇراعىن قويا الادى, بارلىعىن مۇعالٸمنٸڭ پوشتاسىنا جازىپ, حابار الىپ وتىرۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ كەيبٸر تٷلەكتەرٸ ەلگە كەلٸپ قىزمەت ەتكٸسٸ كەلمەيدٸ», «باعدارلامانى توقتاتۋ كەرەك» دەگەن پٸكٸر جوق ەمەس. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
– قوعامدا «بولاشاقتى» باي-ماناپتار مەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ بالالارى جەڭٸپ الادى دەگەن تٷسٸنٸك بار. الايدا, اتالعان ستيپەندييانى جەڭٸپ, مۇحيت اسىپ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ كەلگەن قاراپايىم قازاق جاستارى كٶپ. سوندىقتان مۇنى نەگٸزسٸز پٸكٸر دەپ ەسەپتەيمٸن.
ال شەتەلدە وقىعان ستۋدەنتتەردٸڭ ەلگە ورالماي قالۋىنا ەرتٷرلٸ فاكتور ەسەر ەتەدٸ.
ستيپەنديات تاپ بولاتىن ەرٸ ماڭىزدى فاكتور – شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتە العان ماماندىق بويىنشا قازاقستاندا جوعارى جالاقى بەرەتٸن جۇمىس تابۋدىڭ قيىندىعىندا بولار. بٸراق, قازٸر احۋال باعدارلامادان «باكالاۆريات» پروگرامماسىن الىپ تاستاعاننان كەيٸن جاقساردى دەگەن ويدامىن.
ال ٶزٸمە كەلسەم, وقۋدى تەمامداعان سوڭ ٶز ەلٸمدە جۇمىس ٸستەۋٸم قاجەت دەگەن ويدا بولدىم جەنە سول ويدان اينىمادىم.
باعدارلامانىڭ ميسسيياسى – ٶزگە ەلدەگٸ تەجٸريبەنٸ ٶزٸمٸزدە قاجەتكە جاراتىپ, ەل دامۋىنا ٷلەس قوسۋ. «مەن ەلٸمنٸڭ پاترويوتىمىن» دەگەن ەربٸر جاس وسىنى تٷيسٸكتەن شىعارماسا دەيمٸن. سەبەبٸ ەل ەرتەڭٸ تەرەڭ بٸلٸمدٸ ھەم قابٸلەتتٸ جاستاردىڭ قولىندا.
– «بولاشاق» ٶمٸرٸڭٸزدٸ ٶزگەرتتٸ مە? جيعان تەجٸريبەڭٸزدٸ ەلگە قالاي سٸڭٸرٸپ جاتىرسىز?
– «بولاشاق» ستيپەنديياسى بولماسا, ۇلىبريتانييادا بٸلٸم الۋىم ەكٸتالاي ەدٸ. جاڭا ورتا جاڭا ترانسفورماتسيياعا باستادى. ەلگە كەلگەننەن كەيٸن جيعان تەجٸريبە قىزمەتتە قولعابىس ەتتٸ.
وعان مەنٸڭ ەڭبەك جولىم دەلەل بولا الادى. «بولاشاقپەن» وقىپ كەلگەن سوڭ باس ساراپشى قىزمەتٸنەن اۋىسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندە دەپارتامەنت ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدىم. ودان كەيٸن جامبىل وبلىسىندا كەسٸپكەرلٸك جەنە يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رەتٸندە قىزمەتٸمدٸ جالعاستىردىم.
5 جىلدان سوڭ قازاتومٶنەركەسٸپ» ۇك» اق-نىڭ ەنشٸلەس كەسٸپورنىندا ساراپشى مامان بولىپ, كەيٸن سولتٷستٸك قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىق ستانساسىندا باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقاردىم. مۇندا بٸز ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە توزىعى جەتكەن كەسٸپورىندى قالپىنا كەلتٸرٸپ, قايتا اياققا تۇرۋىنا سەبەپكەر بولدىق. قازٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قايتا ورالىپ جاتىرمىن. العا جوسپارىم جٷيەلٸ.
– مەملەكەتتٸك قىزمەتتەگٸ ەڭبەك ٶتٸلٸڭٸز 10 جىلعا جۋىق. تەجٸريبەلٸ, ٶز ٸسٸنٸڭ مامانى رەتٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ايتا الاسىز?
– «تٸرەۋٸ بارلار عانا مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كەلەدٸ» دەگەن پٸكٸر بار. مۇنىمەن كەلٸسپەيمٸن. سەبەبٸ, ٶزٸم مانساپتىق ٶسۋدٸڭ بارلىق ساتىسىن ٶتكەرٸپ كەلەمٸن. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ – قوعام ايناسى. ول بارلىق تالاپتان شىعا بٸلۋ كەرەك. ارتىقشىلىعى – ەلٸنە, قوعامعا قىزمەت ەتۋٸندە, ورتاق يگٸلٸك ٷشٸن بارىن سالۋىندا.
جٷسٸپ بالاساعۇن «ٶز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا, ٶز پايداڭ سونىڭ ٸشٸندە» دەگەن. قوعام مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ ٶزٸنٸڭ بار كٷش-جٸگەرٸن, بٸلٸمٸ مەن تەجٸريبەسٸن ٶزٸ جٷزەگە اسىراتىن كەسٸبي قىزمەتٸنە جۇمسايدى, وتانىنا قالتقىسىز ەرٸ ادال قىزمەت ەتەدٸ دەپ سەنەدٸ. سوندىقتان ەربٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ باس پايداسىن ويلاماي, ەل سەنٸمٸن العاشقى ورىنعا قويۋى تيٸس.
– ەلٸمٸز جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. جاڭا قازاقستاننان نە كٷتەسٸز?
– جاڭا قازاقستاننان ەدٸلەتتٸ, ادام قۇندىلىعى مەن تەڭدٸگٸ ساقتالعان قوعامدا ٶمٸر سٷرۋدٸ كٷتەمٸن. بٸراق, مەنٸڭ ويىمشا, «بٸزگە بٸرەۋ جارقىن بولاشاق جاساپ بەرەدٸ» دەپ كٷتكەننەن گٶرٸ اتاقتى نەمٸس فيلوسوفى يممانۋيل كانتتىڭ كاتەگورييالىق يمپەراتيۆٸنە سٷيەنگەن دۇرىسىراق. ياعني, بٸزدٸڭ جەكە قۇندىلىقتارىمىز قوعام قۇندىلىعىنان اسىپ كەتپەۋٸ تيٸس. وسى ماكسيمۋمدارعا جٷگٸنسەك, جاڭا قازاقستانعا جىلدام جەتە الامىز.
ەڭگٸمەلەسكەن, مٶلدٸر قالىمبەت
