سوعان قاراعاندا كرەمل كٶسەمٸنٸڭ پارانوياسى قايتا قوزعان سىڭايلى. كسرو شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ۋكراينانىڭ رەسەيدەن جىراقتاپ, بٸرتە-بٸرتە باتىستانىپ, “اقش-تانىپ” جاتقانى پۋتيننٸڭ جانىنان باتاتىنى وسى ماقالانىڭ ٶزٸنەن مەنمۇندالاپ تۇر.
كرەملدٸڭ رەسمي سايتىندا جارىق كٶرگەن ماتەريالدىڭ ٶنە-بويى اگرەسسييا مەن ايىپتاۋعا تولى.
پۋتيننٸڭ پايىمداۋىنشا ۋكراينا اتتى مەملەكەت مٷلدە بولماعان, قازٸرگٸ اتاۋىنىڭ ٶزٸ بۇرمالانعان.
“ۋكراينا” اتاۋى كٶنە ورىس سٶزٸنەن باستاۋ الادى. “وكراينا” دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. رەسەيدٸڭ شەت ايماعى دەگەندٸ اڭعارتىپ تۇر. ارحيۆتٸ اقتارار بولساق “ۋكراينەتس” دەپ ەۋەل باستا شەكارا شەبٸن كٷزەتەتٸن, شەكارانى سىرت كٷشتەردەن قورعايتىن ادامداردى ايتاتىن”, – دەگەن پۋتين بٷتٸن بٸر ۇلتتى “قاراۋىلدىڭ” ستاتۋسىنا تٷسٸرٸپ تاستاعان ەكەن.
كرەمل كٶسەمٸ وسى ماقالادا “رەسەي سىيعا تارتقان تەرريتورييا” تۋرالى ەسكٸ ەڭگٸمەنٸ قايتا قوزعاعان.
كسرو-نىڭ ىدىراۋى ەشتەڭە ەمەس, كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن بٶلٸنگەن ەلدەر ەلٸمساقتان رەسەيگە تيەسٸلٸ تەرريتورييانى “يەمدەنٸپ” كەتتٸ دەگەن سىڭايدا سٶيلەپتٸ. مۇنداي باسسىزدىققا كٸم جول بەردٸ? پۋتيننٸڭ ايتۋىنشا, بۇعان بٸرٸنشٸ كەزەكتە بولشەۆيكتەر جاۋاپتى.
“شەكارانى سىزاردا تاريحي فاكتٸلەرگە توقتالعان جوق, كسرو قۇرامىنداعى ەلدەرگە كەڭشٸلٸك جاساپ, قانشاما اۋماقتى سىيعا تارتا سالدى! تۋراسىن ايتقاندا رەسەيگە تيەسٸلٸ ۇلانعايىر تەرريتورييانىڭ تۋ-تالاقايىن شىعاردى. رەسەيدٸ توناپ تىندى”, – دەيدٸ ول.
…
ٶتكەنگە ورالعاندى ۇناتاتىن پۋتين كسرو قۇرىلعان 1922-1924 جىلداردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپتٸ. ايتۋىنشا, سول تۇستا كسرو كونستيتۋتسيياسىنا “وداقتاس رەسپۋبليكالار وداق قۇرامىنان قالاعان ۋاقىتىندا ەمٸن-ەركٸن شىعا الادى” دەگەن شارت ەنگەن. دەل وسى شارت كەيٸن سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ ىدىراۋىنا تٷرتكٸ بولعان.
“كوممۋنيستەر وسىلايشا مەملەكەتتٸڭ بٷيٸرٸنە بومبا ورناتتى. ول ۋاقىتى كەلگەندە جارىلدى. كپسس كٷيرەگەن تۇستا ەلگٸ شارت الدىمىزدان شىقتى. جاپپاي “تەۋەلسٸزدٸك پارادى” باستالدى”, – دەگەن پۋتين “ماعان سالسا 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنداعى كسرو-نىڭ ساياسي ھەم حالىقارالىق سۋبەكت رەتٸندە جەر بەتٸنەن جوعالعانىن رەسمي حابارلاعان بەلوۆەج كەلٸسٸمٸنە قول قويماس ەدٸم” دەگەندٸ اڭعارتىپتى. ەنە!
...
پۋتين كسرو تۇسىندا وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ناقتى تاڭبالانعان, ايقىندالعان شەكارا بولماعانىنا سەنٸمدٸ. دەمەك, كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن بٶلەك شىققان قازٸرگٸ ەگەمەن ەلدەردٸڭ شەكاراسىنا قاتىستى ساۋال كٶپ…
“كسرو ورتالىقتان باسقارىلدى. كپسس-تىڭ ەمٸرٸ جٷرٸپ تۇردى. 15 رەسپۋبليكا جان-جاققا بىتىراي جٶنەلگەندە ۇلانعايىر اۋماق, ميلليونداعان ادام تاريحي وتانىنان جىرىلىپ قالدى.
جەكە مەملەكەت بولعىلارىڭ كەلە مە? جو-جوق, قارسى ەمەسٸز. بٸراق قانداي جاعدايدا, قانداي تالاپپەن? وسىنى ەسكەرۋ كەرەك ەدٸ”, – دەگەن پۋتين 1922 جىلعى كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇرىلعان كەلٸسٸمشارتتى العا تارتقان ەكەن.
“بۇعان ساي 1992 جىلى كسرو قۇرامىنان بٶلٸنگەن ەلدەر 1922 جىلى كسرو قۇرامىنا قانداي تەرريتورييامەن ەندٸ, سونىمەن شىعۋعا تيٸستٸ ەدٸ! ولار “يەمدەنٸپ” كەتكەن اۋماق تالقىلاۋدى, كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. قۇجاتتاعى تالاپ-شارت ساقتالمادى”, – دەيدٸ كرەمل كٶسەمٸ.
جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, نەمەن كەلدٸڭدەر, سونىمەن كەتٸڭدەر! كسرو شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەردٸڭ قازٸرگٸ شەكاراسى لەگيتيمدٸ ەمەس. پۋتين سونى ايتقىسى كەلگەنٸ انىق.
وسى ماقالادا رەسەي پرەزيدەنتٸ كنياز الەكساندرا نەۆسكيي تۋرالى سٶز قوزعايدى. ونىڭ تۇسىندا رەسەيدٸڭ تاريحي جەرلەرٸن “جيناستىرۋ” ناۋقانى باستالعانىن مىسالعا كەلتٸرەدٸ...
…
ۋكراينا شە? ولار ساتقىندىق جاسادى. جاقسىلىقتى ۇمىتتى. ورىستاي اۋزىن اشسا جٷرەگٸ كٶرٸنەتٸن اقكٶڭٸل اعاسىنىڭ قادٸرٸنە جەتپەدٸ. ودان بۇرىن ورىس تٸلٸنە وبال جاسادى.
سٶي دەگەن پۋتين ۋكراينانىڭ سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶل ٶنٸمٸ ەكەنٸن ايتىپتى. رەسەيدٸڭ ارقاسىندا اياققا تۇرىپ, ەگەمەن اتانعان. ەڭ سوراقىسى كسرو قۇرامىنان شىعار كەزدە رەسەيگە تيەسٸلٸ تەرريتورييا قولتىعىنا قىسا كەتكەن.
“ۋكراينانىڭ قازٸرگٸ باسشىلىعى بۇل تاقىرىپتى قوزعاعىسى جوق. جەر بەتٸندەگٸ جاماندىق اتاۋلىنى كەڭەس ٷكٸمەتٸ مەن رەسەيدٸڭ باسىنا ٷيٸپ-تٶگۋگە تىرىسۋدا. سولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە كپسس مەن قازٸرگٸ كرەملدٸڭ ەش قاتىسى جوق!
قازٸرگٸ ۋكراينانى اياققا تۇرعىزعان بٸز ەدٸك. 90-شى جىلدارى كٶمەك قولىن سوزدىق. گازدى سۋ تەگٸنگە بەردٸك. سونىڭ ارقاسىندا ۋكراينا ٷكٸمەتٸ 82 ملرد دوللاردى ٷنەمدەپ قالدى. بٸزبەن بايلانىسىن ٷزبەي, سىيلاستىقتى ساقتاپ قالسا, قازٸرگٸدەي جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ, كەدەيلٸكتٸڭ كەبٸن كيٸپ وتىرماس ەدٸ”, – دەگەن پۋتين رەسەيدٸڭ بٷگٸنگٸ گەوساياسي جاعدايدى قابىلداۋدان ٶزگە امالىن جوعىن ايتىپتى.
رەسەي پرەزيدەنتٸ ۋكراينانىڭ ٶز ٸشٸندە رەسەيشٸل, پۋتينشٸل ازاماتتاردىڭ كٶپ ەكەنٸنە كٷمەندانبايدى. ولار رەسەيمەن اراداعى بايلانىستىڭ قايتا جاندانعانىن قالايدى. پۋتيننٸڭ ٶزٸ دە بەرتٸنگە دەيٸن سولاي ويلاپ كەلگەن.
“2014 جىلعا دەيٸن (وسى ەلمەن) ەكونوميكالىق بايلانىستى ٷزبەۋگە تىرىستىم. مۇنىمنان تٷك شىققان جوق. كيەۆ قۇلىق تانىتپادى. كەرٸسٸنشە, حالىقتى كٸندٸكتەس, باۋىرلاس اعايىنىنا قارسى قويدى. ۋكراين ەليتاسى رەسەيدٸ قۇبىجىق قىپ كٶرسەتكەننەن ەرەكشە لەززات الادى. تاريحتى تٶڭكەرٸپ تاستاپ, ۋكراينا كسرو قۇرامىندا بولعان دەۋٸردٸ وككۋپاتسييا رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ. ورىسقا دا, ۋكراينعا دا ورتاق اشارشىلىق جىلدارىنا “ۋكراين حالقىنا جاسالعان قاستاندىق” دەپ تاريحي باعا بەرٸپ ٷلگەردٸ.
ورىس تٸلٸنە وبال جاسادى. تٸل تۋرالى ساياساتتى ورىس تٸلٸن اۋىزدىقتاۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. ورىس تٸلٸن وقۋ باعدارلاماسىنان الىپ تاستادى”, – دەپ كٷيٸنگەن ەكەن كرەمل كٶسەمٸ.
پۋتيننٸڭ ايتۋىنشا دونەتسك پەن لۋگانسك تۇرعىندارىنىڭ كيەۆكە قارسى ٶرە تٷرەگەلۋٸنە وسى جايت تٷرتكٸ بولعان. ولار ورىس تٸلٸن, ورىس ەلەمٸن قورعاپ, قولىنا قارۋ الۋعا مەجبٷر.
سٶز اۋانىنا قاراعاندا كرەمل جاقىن كٷندەرٸ ۋكراينانىڭ شىعىسىنا باسىپ كٸرەتٸن تٷرٸ بار دەپ توپشىلادىق.
بۇعان وسى ماقالاداعى پۋتيننٸڭ مىنا سٶزٸ دەلەل:
“دونباسس كيەۆكە كەرەك ەمەس سەكٸلدٸ. نەگە? سەبەبٸ ايماق تۇرعىندارى كيەۆتٸڭ دٸتتەگەن تەرتٸبٸن ەندٸ قايتىپ قابىلدامايدى. زەلەنسكيي? ول تازا سۋايت. بيلٸككە كەلەردٸڭ الدىندا دونباسستا بەيبٸتشٸلٸك ورناتۋعا ۋەدە بەرگەن. سودان بەرٸ تٷك ٶزگەرگەن جوق, كەرٸسٸنشە ايماقتاعى احۋال اسقىنا تٷستٸ”, – دەيدٸ رەسەي پرەزيدەنتٸ.
ەيتسە دە ۋكراينادان كٷدەر ٷزگٸسٸ جوق. ٸلگەرٸدەگٸ ايىپتاۋدىڭ بەرٸن ۇمىتىپ “بٸز باۋىرلاس ەلمٸز” دەپ اياقتاپتى سٶزٸنٸڭ سوڭىن.
“بٸرٸكسەك قانا مىقتى بولامىز. ۋكراينا رەسەيمەن ەرٸپتەسكەن جاعدايدا عانا تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاپ قالادى”, – دەيدٸ پۋتين.
دۋمان بىقاي
