“شەۆرون” كومپانيياسى جەنە “قالا مەن دالا” گازەتٸنٸڭ بٸرٸككەن جوباسى اياسىندا بٸز قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ازدى-كٶپتٸ ٷلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ ٶمٸر جولى مەن اتقارعان ەڭبەگٸنە توقتالىپ ٶتكەندٸ جٶن كٶردٸك.
ماتەماتيك
اسەكەڭ لەيبنيتس, تسينبيەل, ياكوبيان, ۆرونسكيان, نوۆيكوۆ الگەبرالارىنىڭ اسسوسيممەترييالىق ەسەپتەرٸن شەشكەن جالعىز قازاق.
سەنەسٸز بە? امەريكانىڭ ماتەماتيكا قوعامى مەلٸمەتٸ بويىنشا ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنٸڭ سٸلتەمە يندەكسٸ 100-دەن جوعارى.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى اسەكەڭ شەتەلدٸڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە دەرٸس وقىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋعا بٸرٸنشٸ بولىپ شاقىرتۋ العان.
1995 جىلدان باستاپ 10 جىل ەۋروپادا قىزمەت ٸستەدٸ. گامبۋرگ, ميۋنحەن, بيلەفەلد, كيوتو, وكسفورد, ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە پروفەسسور بولدى. ول امەريكا ماتەماتيكا قوعامىنىڭ, شۆەد كورولدٸگٸ عىلىم اكادەميياسىنىڭ, جاپون عىلىم مەن تەحنولوگييا قولداۋ قورىنىڭ, ينتاس جەنە سوروس قورىنىڭ ستيپەندييالارى مەن گرانتتارىنا يە بولعان. سولاي.
اسقار جۇمادٸلداەۆ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەكٸ رەت جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا قاتىستى تاريحي شەشٸمدەر قابىلداۋعا اتسالىسقانى بەلگٸلٸ. ول – قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك دەكلاراتسيياسىن قابىلداپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەنۇرانى, ەلتاڭباسىن قابىلداۋعا اتسالىسقان دەپۋتاتتاردىڭ بٸرٸ.
ەكەۋ...
حح عاسىردا ەلەم عالىمدارى جاۋابى جۇمباق دەگەن 3 مىڭعا جۋىق ەسەپتٸڭ تٸزٸمٸن جاساپ, ونىڭ 15-ٸن ەڭ كٷردەلٸ ەسەپ ساناتىنا جاتقىزعان. 2000 جىلى اقش-تىڭ كلەي اتىنداعى ماتەماتيكا زەرتتەۋ ينستيتۋتى «مىڭجىلدىق پروبلەمالار» ساناتىنداعى 7 ەسەپتٸ ٸرٸكتەپ الىپ, شەشٸمٸن تاپقان ادامعا 1 ميلليون دوللارلىق سىياقى تاعايىنداعان.
مۇحتارباي ٶتەلباەۆ – «ناۆە-ستوكس تەڭدەۋٸنٸڭ مىقتى شەشٸمٸنٸڭ بولۋىن» ەسەپتەپ شىعارعان عالىم. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەسەپتەر تابيعات زاڭدارىنا تٸكەلەي بايلانىستى. جاۋابى تارتىلىس زاڭىنىڭ جۇمباقتارىن تٷسٸنۋگە جول اشادى ەكەن.
ەسەپتٸڭ جاۋابى تابيعات اپاتتارى – تسۋنامي, زٸلزالا, تورنادونى بولجاپ, ادام قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق, عارىشقا ۇشقاندا بارلىق قاجەتتٸلٸكتەرگە ەسەپتەلگەن سۋدىڭ ۇشۋ بارىسىندا شايقالىپ, تەربەلٸس تۋدىرماۋى دا وسى ەسەپ قورىتىندىسىنا بايلانىستى.
بۇعان دەيٸن مۇحاڭ ەيگٸلٸ شتۋرم-ليۋۆيلل وپەراتورىنىڭ ەمبەباپ فورمۋلاسىنىڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, ەلەمگە اتى جايىلعان. ماتەماتيكالىق كٶپتەگەن تەڭدەۋلەردٸ وسى شتۋرم-ليۋۆيلل فورمۋلاسىمەن شەشەتٸن بولسا, ەرٸ قاراي ەسەپ شىعارۋ وڭاي ەكەن. ال بۇل تەڭدەۋدٸ ەلەمنٸڭ تالاي عالىمدارى باستارىن قاتىرىپ شەشە الماي جٷرگەندە, ونىڭ تٷيٸنٸن ٶزٸمٸزدٸڭ ٶتەلباەۆ تارقاتىپ, ەلەم عالىمدارىن تەنتٸ ەتەدٸ.
مىنا قىزىققا قاراڭىز, اتالمىش تەڭدەۋگە عالىم «q*- ٶتەلباەۆ فۋنكتسيياسى» دەگەن فۋنكتسييا ەنگٸزەدٸ. مۇنى ەلەم عالىمدارى قازٸر وسىلاي اتايدى.
بۇل جايىندا ەزٸربايجاندىق عالىم اليەۆ: «مۇحتارباي وسى ەسەپتەردٸ شەشتٸ دە, سپەكتورلىق تەورييانى مۇسىلمانداردىڭ تەوريياسى بولعىزدى», – دەگەن.
ۋەلباي ٶمٸرباەۆ ناگاتا قۇراستىرعان ەسەپتٸ شەشۋمەن 1972 جىلدان بەرٸ اينالىسقان! وسى ارالىقتا عالىم تالاي قيىندىقتاردى ەڭسەردٸ. 2004 جىلى ول كون پروبلەماسىن شەشۋدٸڭ جولىن جازىپ شىقتى. وسى مەسەلەلەرگە ارنالعان ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن قازاقستاندىق عالىم 2007 جىلى امەريكانىڭ ماتەماتيكا قوعامىنىڭ جوعارى دەرەجەلٸ «مۋر» سىيلىعىنا يە بولادى.
«ناگاتا ەسەبٸ شەشٸلدٸ!» دەگەندٸ ەستٸگەن كەزدە شەتەلدٸك عالىمداردىڭ كٶبٸسٸ سەنبەگەن ەكەن. گونكونگتە ٶتكەن عىلىمي فورۋمدا ۋالباي ٶمٸرباەۆ بٸرنەشە ساعات بويى اياعىنان تٸك تۇرىپ, ٶز شەشٸمٸن دەلەلدەسە دە, شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸ مٸز باقپاعان.
ولاردىڭ اراسىندا «مۇنىڭ بەرٸ بەكەر عوي, بۇل كٸسٸنٸ نەگە تىڭداپ وتىرمىز» دەپ مۇقاتقاندارى دا كەزدەسٸپتٸ. قازاق عالىمىن بٸر عانا عالىم مۇقييات تىڭدادى. ول – اتاقتى ماتەماتيك ماكار ليمانوۆ ەدٸ.
ۋەلباي ٶمٸرباەۆ شارشاپ-شالدىعىپ, ورنىنا جايعاسا بەرگەندە, ماكار ليمانوۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ, تاقتاداعى ەسەپكە جٷگٸردٸ. ونى قايتا-قايتا تەكسەرٸپ: «ناقتى جەنە سوڭعى جاۋاپ وسى, بۇدان باسقا جاۋاپتىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس!» دەپ ايقايلاپ جٸبەردٸ.
نوبەل سىيلىعىن العان العاشقى قازاق
ول – الماتىداعى قانىش سەتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٷلەگٸ. عالىم ەلٸمٸزدٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸگٸ جەنە «كاتەپ» ۇلتتىق اتوم كومپانييالارىنىڭ بۇرىنعى ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن دٷنيەجٷزٸ بويىنشا يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋداعى ەڭبەكتەرٸ جوعارى باعالانىپ, ماگاتە ۇجىمى جەنە ونىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى مۇحاممەد ەل-بارادەي حالىقارالىق نوبەل سىيلىعىمەن ماراپاتتالعانى ەسٸمٸزدە.
سول كەزدە ماگاتە بويىنشا نوبەل سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان 11 ادامنىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ جەرلەسٸمٸز – قازاقستاندىق دوستاي تٶلەمٸشۇلى رامانقۇلوۆ بولدى.
سوندىقتان دوستاي تٶلەمٸشۇلىن نوبەل سىيلىعىن العان العاشقى قازاق دەپ اتاساق بولادى. عىلىم سالاسىنداعى ەيگٸلٸ سىيلىقتى الۋشىلاردىڭ قاتارىنا دوستاي رامانقۇلوۆتىڭ بولعانىنان ەلٸمٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ قانشالىقتى دامىعانىن بايقايمىز.
1999 جىلى ماگاتە-نٸڭ شتاتىندا 2212 ادام جۇمىس ٸستەگەن. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتىعىنا وسىنشاما قىزمەتكەردٸڭ ٸشٸنەن دوستاي سيياقتى 11 كەسٸبي مامان عانا تاڭداپ الىندى.
كەيبٸرەۋ ايتۋى مٷمكٸن: «بۇل – دوستايدىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل بٸر ۇجىمنىڭ ەڭبەگٸ» دەپ. دۇرىس, ورىندى ۋەج. الايدا ەكٸ مىڭنان استام دٷلدٷلدٸڭ ٸشٸنەن ٸرٸكتەلگەن تاڭداۋلى 11 ادامنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ ٶزٸ كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا?! راس قوي? سوسىن نوبەلدٸ بەلگٸلٸ بٸر توپ ٶكٸلدەرٸنە بەرۋ – ەۋ باستا قالىپتاسقان دەستٷر. عىلىم, تەحنيكا جەنە باسقا سالالار بويىنشا بٸر مەزگٸلدە بٸرنەشە ادامعا بەرٸلگەندٸگٸ تاريحتان مەلٸم. سولاردىڭ بەرٸنە «نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» دەگەن ديپلوم تاپسىرىلعان. ەندەشە, وتانداسىمىزدىڭ باعىندىرعان بيٸگٸنە كٷمەنمەن قاراماۋىمىز كەرەك.
جاڭا قۋات كٶزٸ
دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزٸ دەگەن بار. قازٸر بۇل – ترەند. بۇل باعىتتا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ» عالىمدارى بارىن سالۋدا. بۇل تاراپتا بٸز ەكسكليۋزيۆتٸ جاڭالىق تاپتىق.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاق عالىمى ويلاپ تاپقان باتارەيانىڭ قازٸرگٸ ۋاقىتتا قولدانىستا جٷرگەندەرگە قاراعاندا مٷمكٸندٸگٸ ەلدەقايدا كٶپ. ەگەر قازٸر قولىمىزدا جٷرگەن سمارتفونداردىڭ قۋاتتاندىراتىن بٶلٸگٸن جاڭا باتارەيامەن الماستىرساق, تەلەفونىمىز 10 ەسە ارتىق جۇمىس ٸستەپ, قۋاتىن ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸن ساقتايدى ەكەن.
ۇيالى تەلەفوندارعا ارنالعان باتارەيا بۇل ٷلكەن جوبالاردىڭ باستاۋى عانا. عالىمنىڭ كٶزدەگەنٸ ەرٸدە. جۇماباي بەكەنوۆ ەلٸمٸزدە العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ەلەكتروموبيل قۇراستىرعان تاير بالاباەۆپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ٸستەۋدە.
ولار كٶلٸكتەرگە ارنالعان ارنايى ٷنەمدەگٸش باتارەيا جاساۋدا. قۋات ٷنەمدەيتٸن اككۋمۋلياتور 2017 جىلى ەحرو كٶرمەسٸندە كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلماق.
ال كەرەك بولسا?
گرافەن دەگەن نە? الدىمەن سونى ايتايىق. بۇل – بۇل كەدٸمگٸ الماز بەن گرافيتتەن ەرەكشەلەنەتٸن كٶمٸرتەگٸنٸڭ جاڭا فورماسى. سەنەسٸز بە, 2004 جىلعا دەيٸن گرافەندٸ ەشكٸم الا المادى.
گرافەن نە ٷشٸن كەرەك? ول – ەلەكتر توگىن مىس سيياقتى جاقسى ٶتكٸزەدٸ. وسى سەبەپتٸ دە ونى سەنسورلى ديسپلەيلەر مەن كٷن باتارەيالارىن جاساۋدا قولدانۋعا بولادى. ەڭ باستىسى گرافەن قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ەمدەۋٸ مٷمكٸن. قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ گرافەن مەن لازەردٸڭ كٶمەگٸمەن ەمدەۋ ەدٸسٸ قازٸر قولدانىسقا كٸرۋدە. بٸراق...ونى الۋ ٶتە قيىن.
وسى گرافەندٸ العان قازاق بار. ول – باعيلا بايتىمبەتوۆا.
ول گرافەندٸ قالاي الۋدى ويلاپ تاپقان العاشقى عالىمداردىڭ بٸرٸ. مۇنى بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. نەگٸزٸندە بٸلۋ كەرەك ەدٸك...
ونىڭ گرافەندٸ قالاي العانىن عىلىمي تٸلدە تٷسٸندٸرٸپ باسىڭىزدى قاتىرمايىق. ايتارىمىز, باعيلا بايتىمبەتوۆانىڭ ەدٸسٸ بويىنشا وسى كٷنگە دەيٸن ەشبٸر عالىم گرافەن الماعان!
تاعى دا ايتايىق, گرافەندە ەلەكتروندار ٶتە جىلدام قوزعالادى. وسىنىڭ ارقاسىندا گرافەننەن جاسالعان ۇيالى تەلەفوندار مەن كومپيۋتەرلەر جىلدام جۇمىس ٸستەيتٸن قاسيەتكە يە.
جاستارعا دا ورىن بار
كەي جاعدايدا مۇناي قۇبىرلارى جارىلىپ, قورشاعان ورتاعا وراسان زور كٶلەمدە زاردابىن تيگٸزەدٸ. جاس عالىمنىڭ عىلىمي جوباسى وسى زارداپتاردى جويۋعا باعىتتالعان.
ەدەتتە مۇنايمەن لاستانعان جەرلەردٸ تەرمييالىق, مەحانيكالىق ەدٸسپەن تازارتادى. ەرينە, مۇنىڭ باسقا دا جولدارى بار. سونىڭ بٸرٸ – بيولوگييالىق ەدٸس. بۇل تەسٸلدٸڭ ٶزٸ – بيورەمەدياتسييا جەنە فيتورەمەدياتسييا دەپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. لاستانعان جەرلەردٸ تٷرلٸ باكتەرييالارمەن تازارتۋ بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸنە جاتادى. ال فيتورەمەدياتسييا ەدٸسٸ بارىسىندا لاستانعان جەرلەرگە ٶسٸمدٸكتەر وتىرعىزىپ, ايماقتى قالپىنا كەلتٸرۋگە بولادى. ەرلان دوسجاننىڭ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸمەن لاستانعان اۋماقتاردى تازارتۋ جوباسى بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸنە جاتادى.
بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸ بارىسىندا پسەۆدوموناس تۋىسىنا جاتاتىن باكتەرييالاردى دايىنداپ, مۇنايمەن لاستانعان جەرلەرگە سەۋٸپ, التى اي سايىن باقىلاعان. نەتيجەسٸندە مۇنايمەن لاستانعان جەرلەر قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە 87-90 پايىزعا دەيٸن تازارعان. كٶردٸڭٸز بە, قالاي?!
عالىم لاستانعان جەرلەرگە باكتەرييالار كٶكتەم مەن كٷزدە سەبۋ كەرەك ەكەنٸن العا تارتادى. ال قىس كەزٸندە سۋىقتىڭ ەسەرٸنەن باكتەرييالار ٶمٸر سٷرۋٸن باياۋلاتادى. سوندىقتان لاستانعان ايماقتاردى بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸمەن تازارتۋعا كٶكتەم قولايلى. باكتەرييالارعا سۋىق قالاي ەسەر ەتسە, جوعارى تەمپەراتۋرا دا سولاي ەسەر ەتەدٸ. جاس عالىمنىڭ بۇل جوباسىنا ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي كومپانييالارى ٷشٸن ماڭىزدى ەكەنٸ سٶزسٸز.
P.S. بٸز ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى ماقالامىزدا بٸرنەشە عالىمنىڭ ەڭبەگٸن ەڭگٸمەمٸزگە ارقاۋ ەتتٸك. عالىمدار ەڭبەكتەنٸپ جاتىر. ەتتەگەن-ايى, ولاردىڭ جۇمىس نەتيجەسٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸپ, ەلدٸڭ يگٸلٸگٸنە جاراتۋ جاعى ولقى سوعىپ تۇر.
