قاراپايىم ەرٸ قاعىلەز...
باتالوۆ تۋرالى ەل اراسىندا كٶپ ەڭگٸمە بولا بەرمەيدٸ. سەبەبٸ, جارناما جاساۋعا قۇلقى جوق. بۇل كٸسٸنٸ بٸلەتٸندەر ەڭگٸمەلەسكەنگە اشىق-جارقىن, تابيعاتىندا دەگدارلىق پەن تازالىق بار, وتباسىندا تازا قازاقى تەربيە العان ادام دەسەدٸ. ەستۋٸمٸزشە, جاستايىنان ٸسكە شٶگەل, قاعىلەز بولعان كٶرٸنەدٸ. وسى ەكٸ مٸنەزٸ ونىڭ بيلٸك باسپالداعىنداعى «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باسۋىنا» سەپتەسكەنٸن ايتادى. سونداي-اق, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸندە ىردۋ-دىردۋعا, جەڭٸل اتاققا قىزىقپاعانىن دا باتالوۆتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ دەيتٸندەر كٶپ.
رەكوردشى...
جالپى, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى اماندىق باتالوۆتى جىعا تانىمايدى. بەيمەلٸم باتالوۆتىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىق توپ از... بٸراق جەتٸسۋدىڭ ەربٸر ازاماتىنان باتالوۆ جايىندا سىر سۋىرتپاقتاساڭ, شەشٸلە سٶيلەي جٶنەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول ۇزاق جىلدار بويى الماتى وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارىپ, وبلىس جۇرتشىلىعىنا ٶز ٸسٸمەن ەبدەن تانىلعان ازامات. جەتٸسۋلىقتار قاتەلەسسە, بٸر جەردەن قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن. كٶپشٸلٸك اماندىقتى الماتى وبلىسىندا كٸندٸك قانى تامعان, ەلباسىنىڭ كٶپ ٸنٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ شىعار دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. شىندىعىندا ولاي ەمەس. اماندىق باتالوۆ بۇرىنعى ٶزبەك كسر-نٸڭ نٷكٸس قالاسىنىڭ تۋماسى. جامبىل گيدرومەليوراتسييا قۇرىلىس ينستيتۋتىن ينجەنەر-گيدروتەحنيك ماماندىعى بويىنشا تامامداعان. قۇرىلىس سالاسىنىڭ بٸلگٸرٸ. ول «الماتى ٶڭدەۋ قۇرىلىس» ترەسٸندە قۇرىلىس-مونتاج باسقارماسىندا اعا پروراب, باس ينجەنەر, باستىق سىندى جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ ابىرويمەن اتقارىپ, ٸسكەرلٸك قابٸلەتٸن ەبدەن شىڭداعان جان. بۇدان كەيٸن اماندىق عابباسۇلى ساياسي باسشىلىق قىزمەتتەردٸ ۇرشىقشا يٸرٸپ, كٶزگە تٷسكەنٸن بٸلەمٸز. ول 2001-2008 جىلدارى ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى بولسا, 2008-2014 جىلدارى ەكٸمنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان. بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ شەنەۋنٸكتەر ارميياسى اراسىنان 13 جىل بويى بٸر قىزمەتتە تاپجىلماي ەڭبەك ەتكەن ادامدى تابۋ قيىن. ونىڭ ٷستٸنە بارشا شەنەۋنٸك كٶز تٸككەن الماتى وبلىسىندا بٸرٸنشٸ ورىنباسارلىق قىزمەتتە ۇزاق وتىرۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەسٸ انىق. ەرينە, اماندىق عابباسۇلىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى وبلىس ەكٸمدەرٸنٸڭ وڭ قولى بولۋىنا ونىڭ ٸسكەرلٸك قابٸلەتٸ سەپتەسكەنٸ داۋسىز شىندىق. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارلىعى ساياسي قىزمەت سانالاتىندىقتان, بۇل قىزمەتتٸ قاپىسىز اتقارعان اماندىق عابباسۇلى ۇزاق جىلدار بويى ساياسي سالماعىن ارتتىرىپ, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ زور سەنٸمٸنە يە بولدى. سوندىقتان ماڭىزدى ساياسي قىزمەتتە ۇزاق وتىرىپ, رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە يە بولعان ەبەكەڭنٸڭ ٸس-تەجٸريبەسٸن كەز كەلگەن شەنەۋنٸك قايتالاي المايدى.
«قازاقفيلمدٸ» سالعان...
2000 جىلدىڭ باسىندا الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعانعا كٶشٸرٸلدٸ. وسى جاۋاپتى جۇمىستى اتقارۋدا تاباندىلىعىمەن تانىلعان اماندىق عابباسۇلى زور جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ, پرەزيدەنتتٸڭ سەنٸمٸن اقتادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا تالاي جولدار جٶندەلٸنٸپ, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمى دامىعانىنا كۋە بولدىق. وسى جۇمىستارعا قۇرىلىسشى مامان رەتٸندە ارالاسقان ەبەكەڭ ەربٸر قۇرىلىسقا ٶزٸنٸڭ قولتاڭباسىن قالدىردى. سوڭعى ۋاقىتتارى تالدىقورعاندا كەلبەتٸ مەن سەۋلەتٸ جاراسقان بٸرنەشە ەڭسەلٸ عيماراتتار بوي كٶتەرٸپ, قالا حالقىنىڭ كٶز قۋانىشىنا اينالعان. بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزگە تالدىقورعاننىڭ بويتۇمارىنا اينالعان – تٸل سارايى, دوستىق ٷيٸ جەنە جاستار سپورت سارايىنىڭ سالىنۋى ايقىن دەلەل بولا الادى.
ول بٸر كەزدەرٸ قۇرىلىس سالاسىمەن اينالىسقان كەزدەرٸندە قازاق رۋحانيياتىنىڭ التىن ۇياسىنا اينالعان ش. ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋديياسىن سالۋعا باسشىلىق جاساپ, الماتىنىڭ اجارىن اشۋعا ٷلەس قوسقانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان اماندىق عابباسۇلىن ٶزٸنە تاپسىرىلعان ٸستٸ تيياناقتى ورىندايتىن باسشىلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ جاي-جاپسارىن جەتٸك بٸلەتٸن اماندىق عابباسۇلى الداعى ۋاقىتتا الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا قۇرىلىسى قىزۋ جٷرٸپ جاتقان كٷرە جولداردى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, مەرزٸمٸندە اياقتالۋىنا ىقپال ەتەرٸنە سەنەمٸز.
ەكٸمنٸڭ ماماندىعىنا نازار اۋدارعان ادام الماتى وبلىسىندا شاعىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن دامىتۋ ٸسٸنٸڭ قايدان باستاۋ العانىن باعامدار ەدٸ. ٶزەن سۋى سارقىراعان جەتٸسۋدىڭ ەلٸمٸز بويىنشا «جاسىل ەنەرگييانى» دامىتۋدا كٶشباسشى بولاتىنىنا تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار. ٶيتكەنٸ, الماتى وبلىسىندا دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزدەرٸن دامىتاتىن ايماقتار جەتٸپ, ارتىلادى. سۋ, جەل جەنە كٷن كٶزٸنەن ەلەكتر قۋاتىن الۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋعا سۇرانىپ تۇر. الماتى وبلىسىنداعى سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەلەۋەتٸن ەرتە باستان باعامداعان اماندىق عابباسۇلى ٶڭٸردە شاعىن سەس-تەر سالىپ, وبلىستىڭ قۋات كٶزٸنە دەگەن مۇقتاجدىعىن شەشۋگە بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا كٸرٸسكەنٸن بٸلەمٸز. ەندٸ وبلىستىڭ تٸزگٸن-شىلبىرىن تولىقتاي ٶز قولىنا العان ازاماتتىڭ ويىن جٷزەگە اسىرۋعا ەشكٸم كەسە كٶلدەنەڭ تۇرمايدى. ٶيتكەنٸ, ەكٸم ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸك باستى قاعيداعا اينالعان زاماندا ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ ٷشٸن ەنەرگييا رەسۋرستارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. بولاشاقتا ايماقتاعى شاعىن سەس ٶندٸرەتٸن قۋات كٶزٸن 117,4 مۆت قۋاتقا جەتكٸزۋ كٶزدەلگەنٸنەن بٸراز جايتتى اڭعارامىز. 2017 جىلعا دەيٸن الماتى وبلىسىندا 23 شاعىن سەس, 6 جەل ەلەكتروستانتسيياسى مەن 2 كٷن ەلەكتروستانتسيياسىن سالۋ جوسپاردا بار. كەلەشەكتە الماتى وبلىسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ اماندىق عابباسۇلىنىڭ قولىنداعى باستى كٶزٸرٸنە اينالاتىن كٷن دە الىس ەمەس. گيدروتەحنيكا سالاسىن جەتٸك بٸلەتٸن ەكٸم ٶتكەن جىلى بالقاشتىڭ باستى دونورى قاراتال ٶزەنٸنٸڭ تەڭٸزگە جاقىن تۇسىنداعى ارناسىنىڭ باتپاققا اينالعان 14 شاقىرىمدىق جاعالاۋىن قۇرعاتۋعا پەرمەن بەرٸپ, بۇل ٸس سەتتٸ اياقتالدى. وسى ٸسٸ جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنە قۋانىش ۇيالاتتى.
الماتى وبلىسىنداعى سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەلەۋەتٸن ەرتە باستان باعامداعان اماندىق عابباسۇلى ٶڭٸردە شاعىن سەس-تەر سالىپ, وبلىستىڭ قۋات كٶزٸنە دەگەن مۇقتاجدىعىن شەشۋگە بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا كٸرٸسكەنٸن بٸلەمٸز. ەندٸ وبلىستىڭ تٸزگٸن-شىلبىرىن تولىقتاي ٶز قولىنا العان ازاماتتىڭ ويىن جٷزەگە اسىرۋعا ەشكٸم كەسە كٶلدەنەڭ تۇرمايدى. ٶيتكەنٸ, ەكٸم ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸك باستى قاعيداعا اينالعان زاماندا ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ ٷشٸن ەنەرگييا رەسۋرستارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ.
سىن ساعات
ەل باسقارعان ازاماتتار سىن ساعاتتا دا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسىپ, ازاماتتىق تانىتۋى ماڭىزدى. «ەر باسىنا كٷن تۋسا, ەتٸگٸمەن سۋ كەشەر, ات باسىنا كٷن تۋسا, اۋىزدىقپەن سۋ ٸشەر». دانا حالقىمىزدان بٷگٸنگە جەتكەن قورعاسىن وي, سالماقتى سٶز. اماندىق عابباسۇلى وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولعاندا دەل وسىنداي ەل باسىنا كٷن تۋدى. اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىنا تٷسكەن 2010 جىلعى ناۋرىزدىڭ 11-ٸندەگٸ قاسٸرەت وبلىس تاريحىنداعى ازالى كٷنگە اينالدى. وقيعانى قايتالاپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بٸراق سول كەزدە باق ٶكٸلدەرٸ اماندىق عابباسۇلىن سىن ساداعىنىڭ استىنا العانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. تاس تٷسكەن جەرٸنە اۋىر. قيىن كەزەڭدە ەبەكەڭ جۋرناليستەرمەن سالعىلاسىپ جاتپادى. اياعىنا رەزٸڭكە ەتٸگٸن كيٸپ, دٷلەي اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ ٷشٸن كٷن-تٷن دەمەي قاراپايىم ادامدارمەن بٸرگە ەڭبەك ەتتٸ. سول كەزدە قايعىدان قان جۇتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-زارىنا قۇلاق اسىپ, بەرٸنە شىدامدىلىق تانىتتى. كٷتپەگەن اپاتتان ەس جيناۋ اۋىل تۇرعىندارىنا وڭاي بولعان جوق. جىلاعان جٷرەكتٸ جۇباتىپ, ولارعا باسپانا سالىپ بەرۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قاتار جٷكتەلگەن سەتتە ەل ازاماتتارى ناعىز ەرلٸك تانىتسا, سولاردىڭ بەل ورتاسىندا اماندىق عابباسۇلى جٷردٸ. كەيٸننەن مامىراجاي كٷن تۋىپ, قىزىلاعاش اۋىلى قايتا تٷلەدٸ. اۋىلداعى مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكەن سالتاناتتى شارادا سٶز الىپ, ساحناعا كٶتەرٸلگەن قىتايدان كەلگەن قانداسىمىز, قايعىلى كٷندە اماندىق باتالوۆتىڭ ازاماتتىعىنا باس يگەنٸن قوعام قايراتكەرٸ, وبلىستىڭ سىيلى اقساقالى جاقىپجان نۇرعوجاەۆ ەڭگٸمەلەگەن ەدٸ. سول كەزدە قانداستارىمىز اماندىق عابباسۇلى بەس-التى ادامدى اعىن سۋدىڭ اراسىنان الىپ شىققانىن ايتىپ, كٶپشٸلٸك اتىنان العىس ايتقان. مۇنداي قادامعا بارعانىن اماندىق عابباسۇلى ەشقاشان ايتقان ەمەس. ەرلٸك قاراپايىمدىلىقپەن كەلەتٸن قاسيەت. ەدەتتە, بەيبٸت كٷندە باتىر كٶپ. ەل باسىنا كٷن تۋعاندا, قاراشا جۇرتتىڭ ٶمٸرٸ ٷشٸن سۋ كەشكەن ازاماتتى جۇرتشىلىق قالاي سىيلاماسىن, قالاي قۇرمەتتەمەسٸن?! قولايلى سەتتە ٶزدەرٸن جارنامالاۋعا دايار تۇراتىن باسشىلار وسىدان ٷلگٸ السا عوي. وسى بٸر وقيعادان اماندىق عابباسۇلىنىڭ كٸشٸپەيٸلدٸگٸ مەن ٶزٸنە تەن قاراپايىمدىلىعان اڭعارۋعا بولادى.
قىزىلاعاش اۋىلىنداعى مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكەن سالتاناتتى شارادا سٶز الىپ, ساحناعا كٶتەرٸلگەن قىتايدان كەلگەن قانداسىمىز, قايعىلى كٷندە اماندىق باتالوۆتىڭ ازاماتتىعىنا باس يگەنٸن قوعام قايراتكەرٸ, وبلىستىڭ سىيلى اقساقالى جاقىپجان نۇرعوجاەۆ ەڭگٸمەلەگەن ەدٸ. سول كەزدە قانداستارىمىز اماندىق عابباسۇلى بەس-التى ادامدى اعىن سۋدىڭ اراسىنان الىپ شىققانىن ايتىپ, كٶپشٸلٸك اتىنان العىس ايتقان. مۇنداي قادامعا بارعانىن اماندىق عابباسۇلى ەشقاشان ايتقان ەمەس. ەرلٸك قاراپايىمدىلىقپەن كەلەتٸن قاسيەت.
ەكٸ ميلليونعا جۋىق حالقى بار الماتى وبلىسىن تٸزگٸندەپ وتىرعان اماندىق عابباسۇلىنىڭ الداعى ۋاقىتتا اتقاراتىن شارۋاسى دا جەتٸپ ارتىلادى. وبلىس ەكٸمٸ شەكارالىق اۋداندارعا قاتتى نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز. ەسٸرەسە, بۇرىنعى ٷيگەنتاس ٶڭٸرٸنە. مۇنداعى جۇرت توز-توزى شىققان اۋىلدى تاستاپ, قالاعا كٶشٸپ جاتىر. مۇنى توقتاتۋ ٷشٸن جاڭا ەكونوميكالىق باعىت قاجەت. بۇل باعىتتا ٶڭٸردٸڭ قىر-سىرىن جەتٸك بٸلەتٸن ەكٸم تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى جاقسى بٸلەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
نۇرلان جۇماحان.
