قازاقتان شىقتى دەيتٸن پايعامبار جوق,
بٸزدٸكٸ əۋليەلٸك əرٸ اسقاندا...
ە. راۋشانوۆ
بٸر نəرسە اقيقات: پەندەنٸ پاراسات بيٸگٸنە سٷيرەپ شىعاراتىن دا, حايۋاندىق حəلگە تٷسكەن پەندەنٸ «ۇيىقتان» شىعاراتىن دا – cەنٸم. جاراتقاننىڭ بار ەكەنٸنە, ونىڭ تىلسىم قۇدٸرەتٸنە شەكسٸز سەنگەن قازاق əۋليە-əمبيەلەردٸڭ اللادان كەلگەن مۇعجيزالارىنا, تəڭٸر كٶزٸ تٷزۋ تٷسكەن كيەلٸ جان ەكەندٸكتەرٸنە ھəم ولاردىڭ سٷرٸنگەندٸ دەمەپ, سۇراعانعا عايىپتان كٶمەك بەرەتٸنٸنە شٷبəلانباعان. مٷبəدا, ول Əۋليەڭٸز ٶزٸ –
باتىر, ٶزٸ – سəۋلەتشٸ, ٶزٸ – ابىز-ۇستاز بولسا شە?! Əرينە, ۇلىس تٷگٸلٸ, ۇلتقا ۇران بولىپ كەتە بارارى سٶزسٸز.
بٸز بٷگٸن شاما-شارقىمىز, قاداري-حəلٸمٸز جەتكەنشە «ەل يەسٸ, جەر كيەسٸ» (Əبٸش) پٸر بەكەت اتا جٶنٸندە از-كەم وي قوزعاعالى وتىرمىز.
عۇمىر كەشكەن جىلدارى ناقتى بەلگٸسٸز داناگٶي, اعارتۋشى, ابىز بەكەت مىرزاعۇلۇلى حٷٸٸٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن دەلٸنەدٸ. ٷستٸرت, اتىراۋ جەرٸن مەكەندەگەن, اداي تەگٸنەن (قوسقۇلاق رۋىنان) شىققان ول جاس كەزٸنەن قولىنا قارۋ الىپ, جاۋگەرشٸلٸكتە كٶزگە تٷسٸپ, ەل ٸشٸندە ەر بەكەت اتالىپ كەتكەن. كەيٸن سوپىلىق دٸن جولىنا تٷسٸپ, حيۋاداعى مەدرەسەگە وقۋعا بارىپ, پاقىرجان سۇپىنىڭ الدىن كٶرەدٸ. قوجا احمەت ياسساۋي مەكتەبٸنٸڭ شəكٸرتٸ بەكەت اتانىڭ ماڭعىستاۋ, ٷستٸرت, جەم بويىندا بەس مەشٸتٸ بار. اداي مەن تٷركٸمەننٸڭ شەكاراسى بەينەۋدەن مەشٸت سالدىرىپ, قاراقالپاقتان مولدا ۇستاپ (ٶلكەتانۋشى ە. ٶمٸرباەۆتىڭ دەرەگٸ بويىنشا), ادايدىڭ تەنتەگٸن تىيىپ, تٸلٸن سىندىرماققا وسى ٶڭٸردەگٸ العاشقى مەكتەپتٸ اشادى. ۇلۋتاستى شاتقالعا قاشالعان بۇل مەشٸت بەينەۋ كەنتٸنٸڭ وڭتٷستٸك باتىس جاعىنان 20 كم جەردە, كيٸز ٷي تٷرٸندە جاسالعان. شاعىن تٶرت بٶلمەدەن تۇرادى. مۇندا بەكەت اتانىڭ ٷش ۇرپاعى جەرلەنگەن. بۇدان كەيٸنگٸ تٶرت مەشٸتتٸڭ بٸرٸ – جەم بويىنداعى اقمەشٸت, ەكٸنشٸسٸ ارال جاعاسىنداعى بايالى جەرٸندە, ٷشٸنشٸسٸ – بوزاششى تٷبەگٸندەگٸ توبىقتى مەشٸتٸ, بارشاعا ەڭ تانىسى əرٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جاقسى ساقتالىپ كەلگەن ٷشٸنشٸسٸ – ٷستٸرتتٸڭ باتىس جاعاسىنداعى, وعىلاندىداعى مەشٸت.
وڭتٷستٸك ٷستٸرتتٸڭ ماڭعىستاۋ ويىسىنا تٸرەلگەن بٸر تۇمسىعىنىڭ ٷزٸلٸپ قالعان شوقىسىنا قاشالعان ٷش بٶلمەدەن تۇراتىن بۇل مەشٸتتە بەكەت اتانىڭ, نەمەرەسٸ مۇرىننىڭ, جوعارى بٶلمەنٸڭ بٸرٸندە قىزىنىڭ مٷردەلەرٸ جەرلەنگەن. بۇل مەشٸت قازٸر ەۋليەلٸ, كيەلٸ مەكەن دەپ, جىلىنا سان مىڭداعان تەۋ ەتۋشٸلەردٸڭ نىسانىنا اينالىپ ٷلگەردٸ. وسىناۋ كەۋدەسٸ شەجٸرەگە تولى كەر دالانىڭ بٸر قيىرىنا ورنالاسقان, اۋىزەكٸ دەرەكتەر بويىنشا ارحيتەكتۋرالىق جوباسىن بەكەت اتانىڭ ٶزٸ جاساپ, ۇرپاققا ٶنەگەلٸ بٸلٸم, يماني ٸلٸم بەرۋدٸ ماقسات ەتكەن مەشٸتتٸڭ سان داۋىلدى مەزگٸلدەن امان-ەسەن بٷگٸنگە جەتۋٸنٸڭ ٶزٸ حيكمەت دەرسٸز. ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن مەدەت تٸلەپ, پٸر بەكەت ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋشٸلەر جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدەن عانا ەمەس, شەتەلدەردەن دە كەلەتٸن تۋريستەر سانى مول.
1867 جىلى ٷستٸرتتە بولعان ەكسپەديتسييا مٷشەسٸ ا.و.ديۋگەمەل بەكەت اتانىڭ ەسكٸ بەينەۋدەگٸ اقمەشٸتٸ جايلى: «بەكەت قاندىر القاباعىنداعى جەم جاعاسىندا. اقمەشٸت ودان 6 كم قاشىقتىقتا. اق بور تٶبەنٸڭ بەتٸنەن قاسقىردىڭ ٷڭگٸرٸندەي تەسٸككە بٸر ادام زورعا سيىپ, 3 قۇلاشتاي ٷڭگٸرمەن جٷرگەندە, ديامەترٸ 2 جارىم قۇلاش, بيٸكتٸگٸ كٸسٸ بويىنداي دٶڭگەلەك كيٸز ٷي فورماسىنداعى ٷي – مەشٸتكە كٸرەدٸ. سىرتتا قۇدىق بار. ونىڭ وڭ جاعىندا تاعى بٸر بٶلمە, وسىلاردىڭ اراسىندا سىرىق تۇر. جەمدەگٸ اقمەشٸتتٸ بۇدان 50 جىل بۇرىن سالعان. بەكەت بوس ۋاقىتىندا ەر بالالاردى وقىتقان. ٶزٸ دٸنگە قاتتى بەرٸلٸپ, سوپىلىق جولعا تٷسكەن» دەگەن دەرەك بەرەدٸ. بەكەت تۋرالى تاريحي مەلٸمەتتەر تىم از. ەل جادىنداعىسى, اداي قازاقتارىنىڭ əۋليە دەپ ەرەكشە قادٸرلەيتٸن بەكەت اتا جايلى سان تٷرلٸ ەل اڭىزدارى عانا.
حوش. بەكەت اتانىڭ ٶمٸرٸ حاقىندا, ول جايلى اڭىز-əڭگٸمەلەر دە, كٶركەم شىعارمالار دا قانشا رەت جازىلدى, سان-ساپات وقىرمان قاۋىم الدىنان ٶتتٸ. از-كەم ماعلۇمات بولسىن دەپ, وسىلاي شولىپ ٶتە شىققانىمىز بولماسا, سٸزدەي سانالى وقىرمانعا بەكەت اتانى تانىستىرۋدان, əرينە, اۋلاقپىز.
بالا كٷنٸمٸزدە انامىزدىڭ كٶز الدىمىزدا تٷرلٸ قيىندىقتارعا, قيىندىقتاردى قويىڭىزشى, كٷن كٷركٸرەپ, اسپان «ٶز قۇرساعىن ٶزٸ جارىپ» (ومارعازى), ناجاعاي ويناعاندا «بٸسسٸمٸللə. بٸسسٸمٸللə. يə, بەكەت اتا, قولداي گٶر!» دەپ دۇعا تٸلەپ وتىراتىنىن تالاي كٶردٸك. اۋىل شالدارىنىڭ دانا كٶكٸرەكتەرٸندە سۋەلە شاشقان بەكەت اتا جايلى جۇپارلى ەڭگٸمەلەرٸن تىڭداپ ٶستٸك. بٸز دە سەندٸك. Əلٸ سەنەمٸز دە!
ال, دəل بٷگٸن ۇلتتىق يممۋنولوگييانىڭ قۇرىپ, «تەحنولوگييا ساسىعان وزبىر فورماتسييا اياۋسىز باسىپ-جانشىپ تاستاعان» (تىنىشتىقبەك) جاستاردىڭ كٶپ تاراۋلى جولدى كٶرٸپ ەسەڭگٸرەپ-مəڭگٸرٸپ قالعانى راس. مəڭگٸرەتٸندەي-اق جٶنٸ بار. دەلەل ٷشٸن سٸزدٸڭ الدىڭىزعا بٸرەر سٶز ۇسىنىپ كٶرەيٸن.
جىل كٶلەمٸندە باق بەتتەرٸنەن بەرٸك مىڭجاسار اتتى «جاڭالىق اشقىش دانىشپاننىڭ» «بەكەت اتا فونتاماس پا?», «بەكەت اتا, سٸز كٸمسٸز?» دەگەن ەكٸ ماقالاسىن (ماقالا دەۋگە دە اۋىز بارمايدى) وقىپ شىقتىم. اۆتور ٶز سٶزٸندە (ەگەر, ٶز سٶزٸ بولسا) بەكەتتٸڭ قارامان-اتا باسىنداعى تٷركٸمەنمەن انتتاسۋ كەزٸندە اققۋ بولىپ ۇشاتىنى جٶنٸندە: «سٶز جوق, مۇنىڭ بəرٸ – فرانتسۋز كومەديياسىنداعى فانتوماسشا قۇبىلۋى اقىلعا سيمايتىن نəرسە. بەكەت اتانى دəرٸپتەۋشٸلەر قالىقتاپ ۇشىپ بارا جاتقان پٸردٸ بەينەلەيتٸن ۆيدەونى نەمەسە فوتونى كٶرسەتە المايدى... سوندىقتان «قادارييا تاريقاتىنىڭ پٸرٸ بەكەت اتا ۇشقان جوق» دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز» دەپ كٶسٸلٸپتٸ.
نە دەيٸك?! يə, يə, نە دەۋگە بولادى? ٶز ەركٸ, دەموكراتييالى قوعام دەيٸك پە? Əلدە, بۇل اۆتوردىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىراتىنىن ٸزدەيٸك پە?! «سٶز قادٸرٸ – ٶز قادٸرٸ» دەگەن بابادان قالعان اسىل تٷيٸندٸ وسى جەردە قولدانايىق. ا. سمانوۆ سىندى قمدب «ۇسىنعان» مولدالارعا دا وسى دانالىقتى تۋ ەتەيٸك.
ال əۋليە بەكەتتٸ ناقشباندييا تاريقاتىنا جاتقىزىپ, بەكەت پەن حازٸرەتٸ ەرجاننان سوڭ ٶزٸ «ورنالاسقان» قۇربانəلٸ احمەد سىندىلاردى قايتسەك كەرەك? «مەن قاۋٸپ ەتكەننەن ايتامىن» دەپ زارلاعان مۇراتتاردىڭ قاۋٸپٸ وسى «باس-باسىنا پٸر بولعاندار» عوي...
P.S: عىلىمنىڭ ٶزٸ əرۋاققا, كيە, əۋليەگە سەنٸپ, «اگيولوگييا» اتتى عىلىم سالاسىن اشتى. سول تٸلدە سٶيلەسەك, اگيولوگييا عىلىمىندا «قاسيەتتٸ كٷرەس» اتالاتىن تەرمين بار. ەكٸ قاسيەت يەسٸنٸڭ بٸر-بٸرٸمەن قۇدٸرەت سىناسۋى əۋ باستا-اق بار دٷنيە. گرەك əۋليەسٸ كارامبوليس پەن مۇحاممەد پايعامباردىڭ سايىسى, بۋددا ٷمبەتتەرٸ ماحادەو مەن لامانىڭ əرۋاق سالىستىرۋى. Əرٸگە بارماي-اق Ə. كەكٸلباەۆتىڭ تاريحقا نەگٸزدەلگەن, كٷي بولىپ جازىلىپ شىققان «كٷي» پوۆەسٸندەگٸ تەمٸربابا əۋليە مەن شوپان اتانىڭ سايىسى. سونداعى, تەمٸربابا əۋليە اقكٶبٸك اتقان كٶكتەڭٸزگە قويىپ كەتكەندە تەڭٸز قارس ايىرىلىپ, اياعى تيگەن جەردٸڭ قارا جەر بولىپ قالا بەرەتٸنٸ بار ەمەس پە?! (ايتپاقشى, دəل وسىنداي مۇعجيزا بەكەت اتانىڭ ەسەت باتىردىڭ اۋىلىنا كٶرٸسە بارىپ, قايتىپ كەلە جاتقان جولىندا بولادى. جەم ٶزەنٸ ەكٸگە جارىلىپ, ٶتۋگە مۇرسات بەرەدٸ).
بەكەت اتا جايلى دەرەكتٸڭ ازدىعىن ايتا كەتەيٸك. بٸز تەرەڭ كٶلدٸڭ بٸر تامشىسىن عانا سٶز ەتكەندەي بولدىق. ونى ٸزدەۋ, جيناۋ جولىندا جاس ۇرپاق موينىنا ارتىلار جٷك جەڭٸل ەمەس. بەكەتتانۋ – قازاقتانۋ عىلىمىنىڭ بٸر سالاسى. ٶز ۇلتىن تانىماي, ٶزگە جۇرتتى تانيمىن دەۋ ەبەستٸك. ەگەر كٸمدە كٸم ەۋليەلٸ مەكەن ماڭعىستاۋعا جول تارتار بولسا, وندا بەكەت اتا باسىنا سوقپاي كەتپەۋٸ تيٸس. سٸز ول جەردە ٶز ارىڭىزدىڭ الدىندا جالعىز قالىپ, ٶتكەن ٶمٸرٸڭٸزگە تالداۋ جاسايسىز. ارايلاپ اتقان تاڭدارعا راقمەت جاۋدىراسىز. بەلكٸم, قازاق بوپ تۋعانىڭىزعا ماقتاناسىز. بەلكٸم, ٶز ٶمٸرٸڭٸزدٸڭ زىرىلداپ ٶتٸپ بارا جاتقانىنا ناليسىز. ەيتەۋٸر بوس قايتپايسىز. ٶمٸرٸڭٸزگە جەتەر تاعلىم الىپ قايتۋىڭىز دا مٷمكٸن. بۇل ٶلكە – بەكەت اتا رۋحىمەن نۇرلى.
ەدٸلبەك دٷيسەن
