احمەت بايتۇرسىنۇلى – 150 جىل
احمەت بايتۇرسىنۇلى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن جارىق جۇلدىز. بيىل تۋعانىنا 150 جىل تولاتىن ارىستىڭ ەسٸمٸن ارداقتاۋ, ونىڭ مۇرالارىن حالىق اراسىندا ۇلىقتاۋدا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. يە, احاڭنىڭ قازاقتىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋدا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. ونىڭ بەرٸن بٸر ماقالاعا سىيعىزىپ ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. وسى رەتتە احاڭنىڭ قازاق ەلٸپبيٸن قالىپتاستىرىپ, قازاق تٸلٸن زاڭدىلىققا ساي جٶنگە قالاي سالعانى جايىندا از-كەم وي ٶربٸتۋدٸ جٶن ساناپ وتىرمىز.
ەلٸپبي مەن جازۋدى ويلاپ تابۋ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن دٷنيە. مۇنداي كەشەندٸ شارۋانىڭ ٸلۋدە بٸر تۋاتىن دانالاردىڭ قولىنان كەلەتٸن شارۋا دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا احمەت بايتۇرسىنۇلى قازاقتىڭ ماڭدايىنا باسقان اسىلى ەكەنٸن اڭعاراسىڭ. سلاۆيان جازۋىن كيريلل مەفوديي تاۋىپ بەرسە, قازاق حالقىنا ٷلگٸ بولعان قازاق جازۋىن احاڭ ٶزٸ دايىندادى. سٶيتٸپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ ويىنا كٸرٸپ-شىقپايتىن, كٶپ پەندەنٸڭ قولىنان كەلمەيتٸن ٸستٸ بٸر ٶزٸ اتقاردى. سوندىقتان قازاق حالقى احاڭداي مەملەكەتشٸل تۇلعانى قاستەرلەپ, تٶبەگە كٶتەرۋٸ ورىندى.
بٷگٸندە ەلٸمٸز لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتۋگە كٷش سالىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قولعا الىنىپ الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنۇلى ارمان ەتكەن ٸستەر بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. بۇعان شٷكٸرشٸلٸك ايتۋىمىز كەرەك.
كەز كەلگەن ەلٸپبي جوباسىن تٸل ماماندارى دايىندايدى, سونان سوڭ پەداگوگ-ۇستازدار, ەدٸسكەرلەر, سىزبا شەبەرلەرٸ, كٶز دەرٸگەرلەرٸ پسيحولوگتاردان قۇرالعان توپ باس قوسىپ, تالقىلاۋى تيٸس. جوبا ارنايى ساراپتاۋدان ٶتكەن سوڭ عانا مەملەكەت تاراپىنان كٶپشٸلٸككە مٸندەتتٸ قۇجات رەتٸندە ۇسىنىلادى. ەرٸ قاراي ول تالقىلانبايدى, تەك ورىندالادى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدەر ەلٸپبيدٸ تالقىلاۋ كەزەڭٸندە جٷرمٸز.
احاڭ ٶز جازۋىن ۇسىنعاندا ەلٸپبي, دىبىس, گرافيكا جەنە ەمٸلە مەسەلەسٸنٸڭ باسىن قوسىپ, بٸر بٷتٸن دٷنيە جاسادى. سەبەبٸ وسى ٷشەۋٸنٸڭ بٸرٸ شەشٸلٸپ, بٸرٸ شەشٸلمەسە, ونداي ەلٸپبيدٸڭ پايداسىنان زييانى كٶپ بولادى. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ ەلٸپبي جاساۋشىلارىمىز «جازۋ قۇراستىرعان» دەگەندٸ بٸر تاڭبانى (كيريلشە) ەكٸنشٸ تاڭبامەن (لاتىنشا) اۋىستىرۋ عانا دەپ تٷسٸنٸپ وتىر. بۇل – ەلٸپبيدٸڭ باس قاتىرمايتىن ەڭ وڭاي تۇسى.
ەگەر لاتىنشاعا ەلٸپبيگە قازاقتىڭ تٶل ەرٸپتەرٸن باپتاساق, باسى ارتىق ەملە-ەرەجەلەر جول-جٶنەكەي ٶزٸنەن-ٶزٸ جٶندەلٸپ كەتەدٸ. ساۋات اشۋ, جازىپ جاتتىعۋ, تاسىمال بارىسىندا قيىندىق تۋعىزاتىن, تٸپتٸ ەشبٸر ەملە-ەرەجەمەن جٶنگە سالۋعا كەلمەيتٸن جاڭساقتىقتاردىڭ كەتٸپ جاتقانىن كٶپتەگەن جوبا اۆتورلارىنىڭ ٶز الدىنا عىلىم سالاسى بولىپ تابىلاتىن جازۋ تەوريياسىنان بەيحابارلىعىنىڭ سالدارى ەكەنٸن ايتا كەتكەن دۇرىس.
ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك? جول بٸرەۋ-اق, ول – احمەت بايتۇرسىنۇلى تاعىلىمى. بٸزدٸڭ جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي بولىپ «اپوستروف» دەپ ەرٸپتٸڭ بٸر شەكەسٸن شەرتٸپ سەندەپ, «دياكريتيكا» دەپ ەرٸپتٸڭ تٶبەسٸنە سىزىقشا قويىپ شەندەپ, ونىڭ بەلٸنەن تارتىپ «ٶ» جاساپ مەندەپ, اە-نٸ قوساقتاپ «ە» دەپ ەگٸزدەپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ بەرٸ احاڭنان قالعان ٷلگٸ. ەندەشە, قازٸرگٸ لاتىنشالار الىپ وتىرعان جۋان-جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸلەر – سول احمەت بايتۇرسىنۇلى سالعان سارا جول.
سونىمەن احاڭنان الاتىن بٸرٸنشٸ ٷلگٸ – قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىنىڭ باسىن بٸر اشىپ الۋ, سونان سوڭ بارىپ كٸرمە ەرٸپ (دىبىس) جاعىن ويلاستىرۋ. بۇل ەكەۋٸن ارالاس قاراۋعا ەستە بولمايدى.
ەكٸنشٸ ٷلگٸ – احاڭنىڭ دەيەكشەسٸ: «بۇل جٸڭٸشكە بەلگٸسٸ – دەيەكشەسٸ. سٶز الدىندا دەيەكشە تۇرسا, ول سٶزدٸڭ حارٸپتەرٸ جٸڭٸشكە ايتىلادى...». احاڭنىڭ «داۋىستى دىبىستار دەمەي ەرٸپتەر (حەرٸپتەر)» دەپ وتىرعانى تەگٸن ەمەس. ەندەشە, كومپيۋتەردٸڭ تٷيمە-تاقتاسىنداعى 26 ەرٸپتٸڭ ورنى قازاق دىبىستارى ٷشٸن ارتىعىمەن جەتەدٸ. تٸپتٸ بٸرنەشە تٷيمەشە ارتىلىپ قالادى. ال بٸز بولساق, ەكٸ ەسە كٶپ 42 كيريلل-ەرٸپتٸ سىيعىزا الماي نەمەسە قالاي سىيعىزامىز دەپ نەشە تٷرلٸ امال-ەرەكەت جاساپ جٷرمٸز.
ح.دوسمۇحامەدوۆ ايتقانداي: «...جازۋدىڭ جەڭٸلدەتٸلگەن جولى بايقالادى».
كيريلشەنٸڭ ٷردٸسٸ لاتىنشا ەلٸپبي جوبالارىندا جٷر. ايىرماشىلىعى تەك كيريلل داۋىستىلارعا ارنايى جەكە-جەكە الىنعان. ال لاتىنشادا دەيەكشە (اپوستروف) ەرٸپتٸڭ شەكەسٸنە يرەك نە تٷزۋ سىزىقشا, قوس نٷكتە ەرٸپتٸڭ ٷستٸنە قويىلادى. تٸپتەن, جٸڭٸشكەلٸكتٸ قوس ەرٸپتەپ تە بەلگٸلەپ جاتقان جوبالار بار. سٶيتٸپ, دەيەكشە نەمەسە ٷستەمە بەلگٸ قويىلعان داۋىستى ەرٸپ بولسىن, قوس ەرٸپ بولسىن, سٶزدە قانشا بۋىن بولسا, كيريلشەدەگٸ داۋىستى ەرٸپتەردەي سونشا رەت قايتالانۋعا تيٸس.
ەگەر سٶزدە ەكٸ بۋىن بولسا ەكٸ رەت, ون بۋىن بولسا ون رەت قايتالانادى. سوندا كيريلل مەن لاتىننىڭ ەلٸپبيٸنٸڭ اراسىنداعى مازمۇن ايىرما جوق, ايىرما تەك ەرٸپ تۇرقىندا عانا.
قازاق تٸلٸنٸڭ سٶز قۇرىلىمى جالعامالى جەنە دە سٶز قۇرامىندا قانشا بۋىن بولسا دا ولاردىڭ بەرٸ بٸر عانا ەۋەزبەن ايتىلادى. ەندەشە, بٸر داۋىستى سٶزدە قانشا داۋىستى بۋىن بولسا, سونشا رەت قايتالانادى.
مىسالى, ٸسٸنٸڭ دەگەن سٶزدەگٸ «ٸ» تٶرت رەت قايتالانىپ تۇر. سٶيتٸپ, ەرٸپتٸڭ ٷستٸنە تٶرت رەت نٷكتە (نوقات) قانا كٶرسەتٸپ تۇر, قالعان نٷكتەلەردٸڭ بەرٸنٸڭ باسى ارتىق. ونى تەورييالىق عىلىم تٸلٸندە «باسى ارتىق مەلٸمەت» دەيدٸ. ال پراكتيكالىق (ەدٸستەمەلٸك) تۇرعىدان تٶرت رەت ارتىق قيمىل جاساپ, نٷكتە قويامىز, ارتىق بوياۋ جۇمسايمىز. جىبىرلاعان نٷكتەلەر كٶز تٷيسٸنٸمگە اۋىر. كەز كەلگەن ەلٸپبي كٶز دەرٸگەرلەرٸنٸڭ ساراپتاۋىنان ٶتٸپ, قولداۋ تابۋى كەرەك.
سٶيتٸپ, سٶز ٸشٸندە قازداي تٸزٸلٸپ جٷرگەن ٷستەمە بەلگٸلەر مەن قوساق ەرٸپتەردٸڭ بارلىعى سٶز باسىندا بٸر-اق رەت كەزدەسەدٸ. احاڭ دەيەكشەسٸنٸڭ (فونولوگييالىق) قىزمەتٸن اتقارادى.
قازاق تٸلٸ ٷشٸن قازٸرگە ەلٸپبي شەشٸمٸنٸڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸ – ەۋروپالىق فونەم تٸلٸنٸڭ قيسىنىن الامىز, وندا جۋان-جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸ داۋىستى تاڭبا ارقىلى بۋىن سايىن قايتالانىپ وتىرادى. ەكٸنشٸ – جۋان-جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸنٸ دەيەكشەگە بەرەمٸز دە, سٶز باسىندا بٸر-اق ەرٸپتٸ كٶرسەتٸپ وتىرامىز.
ەڭ جاقسى جازۋ دەپ ەرەجە-ەسكەرتپەلەرٸ مەيلٸنشە از جازۋدى ايتادى. ونداي جازۋ ٷلگٸسٸ تٸلدٸڭ تٶل دىبىستارىمەن تٶل تاڭبالار ٷيلەسٸم تاپقاندا عانا قۇراستىرىلادى. ەندەشە, ەلٸپبي قۇرامى دۇرىس انىقتالىپ, ونىڭ تاڭبالارى قازاقى رەتتەلسە, ەمٸلە-ەرەجەنٸ جٶنگە سالۋدىڭ تٶتە جولى اشىلادى.
ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسىن ايتقاندا, ەشقايسىمىز احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەلٸپبيٸنٸڭ نەگٸزدەمەسٸنەن الابٶتەن نەرسە تاۋىپ وتىرعان جوقپىز. «كٷپٸ كيگەن قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸن, شەكپەن جاۋىپ ٶزٸنە قايتارامىن» دەپ مۇقاعالي ايتقانداي, تەك احاڭنىڭ «ارابىن» لاتىنشا قايتا جاڭعىرتىپ وتىرمىز.
ەلٸمحان جٷنٸسبەك, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
