Dalanews.kz قازٸرگٸ احۋالعا قاتىستى كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەن سەتپاەۆتىڭ ساراپتاماسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
رەسەي ٷشٸن گەوساياسي ىقپالىن كٷشەيتۋ «جەر اۋماعىن كەڭەيتۋدٸ» بٸلدٸرەدٸ. كرەمل ورتا عاسىرلىق ٶلشەممەن ويلايدى. كيەۆ وسى تەجٸريبەنٸ جٷزەگە اسىراتىن سىناق الاڭىنا اينالىپ كەتتٸ.
بٸرٸنشٸ فازا 2014 جىلى ٸسكە قوسىلدى.
ەكٸنشٸ فازانى ۋكراينا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جاڭارۋى تەزدەتٸپ جٸبەرگەن سەكٸلدٸ. 2019 جىلى ۋكراينانىڭ ەۋروپالىق وداق پەن ناتو-عا تولىق قۇقىلى مٷشەلٸككە يە بولۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ستراتەگييالىق باعىت بەكٸتٸلدٸ.
2020 جىلى سولتٷستٸك اتلانت كەڭەسٸ ۋكرايناعا سەرٸكتەس مەرتەبەسٸن بەردٸ. وسىنىڭ بەرٸ بيىل قابىلداناتىن رەسەيدٸڭ جاڭا ەسكەري دوكتريناسىندا ەسەپكە الىندى. قۇجاتتا رەسەي شەكاراسىنان اۋلاقتاعى بۋفەرلٸك ايماقتاردى «پايدالانۋعا» باسا نازار اۋدارىلادى.
باتىس باعىتتاعى مۇنداي ايماققا دحر مەن لحر كٸردٸ. بۇلارعا دوكترينادا ناتو-نى تەجەۋ ماقساتىندا رەسمي تٷردە رەسەي ەسكەرٸ ورنالاستىرىلادى.
ال شىعىس باعىت شە? بۇل تاراپتا كرەمل ٷشٸن قازاقستاننىڭ شىعىستاعى رەسەيلٸك بۋفەر رٶلٸن ساقتاۋى ماڭىزدى.
رەسەيدٸڭ پوزيتسيياسى: قازاقستاندا باتىس پەن اقش-تىڭ ەسكەري بازالارى پايدا بولماۋى كەرەك. قازاقستاندى رەسەيدٸڭ بۋفەرلٸك ايماعىنا تەڭەستٸرۋ قاۋٸپتٸ ترەند. رەسەي جاڭا ەسكەري دوكتريناسىندا بٸزدٸڭ ەلگە قانداي باعا بەرٸلگەنٸ ەلٸ كٷنگە جۇمباق.
مەسكەۋ استانانىڭ سىرتقى ساياساتتا دەربەس شەشٸم قابىلداعانىن قالامايدى. ال ەۋرازييالىق وداق پەن ودكب پۋتين ٷشٸن ساياسي قۇرال. ول وسى ارقىلى باتىسپەن اراداعى ارازدىقتى ۋشىقتىرا تٷسۋدٸ كٶزدەيدٸ جەنە سودان لەززات الادى.
قازاقستاننىڭ ەڭ ٷلكەن پروبلەماسى – رەسەيمەن ارادا ورتاق شەكارانىڭ بولۋى.
ۇزاق جىلدار بويى بٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸز بەن اۋماقتىق تۇتاستىعىمىز ٶتە تۇراقسىز سيپاتتا ٸلدەبايلاپ كەلدٸ. تەك حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸ ساقتاۋ تۇرعىسىندا ٶزگە ەلدەردٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسپاۋ قاعيداتى عانا بٸزدٸ قۇتقارىپ تۇر.
ناقتىراق ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ ۇزاق ۋاقىت بويى قارۋلى كٷشتەرگە ەمەس, حالىقارالىق قۇقىق جٷيەسٸندەگٸ باياعىدا ٸرگەسٸ سٶگٸلٸپ, قادٸرٸ كەتە باستاعان قۇجاتتارعا بايلانىپ تۇر.
مەسكەۋ مينسك كەلٸسٸمدەرٸن وتقا تاستاي سالدى, ال حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸ ٶز قولىنان ٶتپەگەن بولسا, پۋتين مٷلدە مويىندامايدى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلعاننان كەيٸن ۋكراينانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرگەن بٸر كەزدەرگٸ بۋداپەشت مەموراندۋمى دا وسى كٷيدٸ كەشتٸ.
ۋكراينا رەسەيمەن جالعىز ٶزٸ شايقاسىپ جاتىر
باتىستىڭ سانكتسييا سيپاتىنداعى جاناما قولداۋىن مەسكەۋ ميزەمەيدٸ دە. سەبەبٸ سانكتسييالارعا قاتىستى رەسەي بەلگٸلٸ بٸر يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ ٷلگەردٸ.
سوعىس باتىستىڭ ۋكرايناعا قاتىستى ۇستانىمىن ٶزگەرتە مە, جوق پا بەلگٸسٸز. ناتو-عا قوسىلۋ پروتسەسٸ بيۋروكراتييانىڭ شىرماۋىنا تٷسسە, سوعۇرلىم رەسەي ۇتادى. اقش بيلٸگٸنٸڭ سابازدىعى, جايباسارلىعى ۋكراينانىڭ تٷبٸنە جەتۋٸ مٷمكٸن.
تٷركٸ ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى جەنە انكارانىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى كرەملدٸڭ جٷيكەسٸنە تييۋدە.
مەسكەۋ تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىستا باۋىرلاس تٷركييا مەن ەزٸربايجان ەسكەري اليانسىنىڭ سەتتٸ ٷلگٸسٸنٸڭ كۋەسٸ بولدى.
مەسكەۋدٸڭ كٶز الدىندا پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە ەكٸ ەلدٸڭ ەسكەري وپەراتسيياسى سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلدى, وندا دا قۇر سٶزبەن ەمەس, ٸس جٷزٸندە مەسەلە شەشٸلدٸ. ۋكراينا پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير زەلەنسكيي تٷركييا پرەزيدەنتٸ ەردوعانمەن تٸلدەسكەندە دە كرەمل قۋانا قويعان جوق.
زەلەنسكيي ەرٸپتەسٸن مەسكەۋدٸڭ "پروۆوكاتسييالىق شەشٸمدەرٸنە" قاتىستى ۋكراينا ۇستانىمىن جاقتاعانى ٷشٸن جەنە كيەۆتٸ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ شۇعىل كەزدەسۋٸن ٶتكٸزۋ مەسەلەسٸندە قولداۋ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن العىسىن بٸلدٸردٸ.
تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەسەيدٸڭ دونەتسك جەنە لۋگانسك حالىق رەسپۋبليكالارىن تەۋەلسٸزدٸك دەپ تانۋىن اشىق تٷردە ايىپتاعان ەدٸ.
اقوردا ٶمٸر بويى رەسەي مەن قىتايدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جٷرە المايدى
بٸزگە تەپە-تەڭدٸك قانا ەمەس, تەڭ دەرەجەدەگٸ ەرٸپتەستٸك كەرەك.
مٸنە, وسىنداي تەڭگەرٸم تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ نەعۇرلىم تىعىز ەسكەري-ساياسي ىنتىماقتاستىعى بولۋى شارت. دەل وسى قادامدى جەدەلدەتۋگە تيٸسپٸز.
كەشٸگەر بولساق, كەلەشەكتە كرەمل قازاقستاندى سىناق الاڭىنا اينالدىرۋى مٷمكٸن. مەسكەۋ «حاوستى ەكسپورتتاۋ» اتتى ساياسي تەسٸلدٸ بٸزدٸڭ تەرريتورييادا سىناپ كٶرۋدەن تايىنبايدى.
پۋتيننٸڭ ەكس-كٶمەكشٸسٸ ۆلاديسلاۆ سۋركوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, رەسەي «حاوستى باسقا اۋماقتارعا ەكسپورتتاۋعا», سول ارقىلى ٶز جەرٸندە قوردالانعان مىڭ-سان مەسەلەدەن ەل نازارىن اۋدارۋدى كٶزدەيدٸ.
قىرىمدى اننەكسييالاۋ جەنە دحر مەن لحر تەۋەلسٸزدٸگٸن تانۋ رەسەي بيلٸگٸ مەن پۋتيننٸڭ جەكە رەيتينگتەرٸن نىعايتۋ ٷشٸن كەرەك بولدى.
كرەمل ٷشٸن قازاقستاننىڭ دحر مەن لحر-دى مويىنداماعانى تراگەدييا ەمەس. مەسكەۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ ەلدٸڭ رەسەي وربيتاسىندا اينالىپ جٷرە بەرگەنٸ كەرەك. ەاەو مەن ۇقشۇ-عا ۇزاق ۋاقىت بويعى مٷشەلٸگٸ قاجەت. مەسكەۋگە بٸزدٸڭ ەلدە دەموكراتييالىق رەفورمالاردىڭ بولماۋى نەعۇرلىم ماڭىزدى.
قازاقستان 2014 جىلى قارماققا ٸلٸندٸ
ەۋرازييالىق وداققا كٸرگەن كەزدە-اق ەكونوميكاداعى ەگەمەندٸكتەن ايىرىلدىق. سول كەزدەن باستاپ بٸز رەسەيدٸڭ گەوساياسي ويىندارىنىڭ تۇتقىنىنا اينالدىق, سالدارىنان بەلگٸلٸ بٸر قارجىلىق-ەكونوميكالىق قاۋٸپ-قاتەرلەرگە باس تٸگٸپ, شاش ەتەكتەن شىعىنعا ۇشىرادىق.
بۇل تەۋەكەلدەر بيىل رەسەيگە قارسى جارييالانعان باتىس سانكتسييالارىنىڭ جاڭا پاكەتٸنە بايلانىستى ايتارلىقتاي ارتادى, بۇل جولى ەلدەقايدا قاتاڭ شارالار قولدانىلىپ جاتىر. گەوساياسي شيەلەنٸستەر جاعدايىندا قازاقستان ەكونوميكاسى ٷشٸن تەك قانا مۇناي باعاسىنىڭ ٶسٸمٸ «دەرۋمەن» بولۋى مٷمكٸن, وندا دا ەسەرٸ ەلسٸزدەۋ بولادى.
...
2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا تاعى بٸر قاتەلٸك جٸبەردٸك. ەسكەري-ساياسي ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ شەكتەپ ٷلگەردٸك. ەلگە ودكب ەسكەرٸ كٸردٸ. وسى كٷنگە دەيٸن بۇل ۇيىمنان بەيحابار بولىپ كەلگەن اۋديتورييا رەسەيدٸڭ قولىنداعى كەزەكتٸ ساياسي قۇرالدان تٸكسٸنٸپ قالدى. ەڭ سوراقىسى, قازاقستاندى رەسەيدٸڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەسٸ رەتٸندە تانىدى.
ۋاقىت ٶتە كەلە قازاقستاننىڭ ساياسي يميدجٸنە قاتىستى تەۋەكەلدەر كٷشەيۋٸ مٷمكٸن.
بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸ باتىس سانكتسييالارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ تۇرعىسىنان قوسىمشا قاۋٸپ تۋعىزادى. مەسكەۋ جەنە مينسكٸمەن بٸر كومپانييادا بولعانىمىزدان تٷپتٸڭ-تٷبٸ تاياق جەيمٸز.
قازاقستاننىڭ قارۋلى كٷشتەرٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باستى كەپٸلٸ بولا المايدى
جاقىندا ەكس-قورعانىس مينيسترٸ تۇتقىندالدى جەنە باسقا دا كٷشتٸك قۇرىلىمداردا «تازارتۋ» جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
بۇل دەگەنٸڭٸز ەل ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار سالانىڭ مي باتپاققا باتقانىنىڭ بەلگٸسٸ. وسى جاعىنان العاندا, سىرتتان جاۋ تٶنسە, نە بولاتىنىمىزدى ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قورقىنىشتى.
بٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باستى كەپٸلٸ – ەدٸلەتتٸ ساياسي رەفورمالار. بيلٸك پەن قوعام, ورتالىق پەن ٶڭٸرلەر, ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك, دەموگرافييالىق جەنە ەتنيكالىق توپتار اراسىنداعى الشاقتىق قىسقارعان كەزدە عانا بولاشاققا سەنٸم پايدا بولادى.
ٶزٸن "اۋتسايدەر" سانايتىن ادامدار جوعالعاندا, قازاقستاندى "ٶز ٷيٸم" دەپ ەسەپتەيتٸن اۋديتورييانىڭ قاتارى ارتقاندا وسى مەملەكەتتٸ بار جان-تەنٸمەن قورعاۋعا ەزٸر "قاۋىمداستىق" قالىپتاسادى. مۇنداي جاعدايدا رەسەيدٸڭ پروۆوكاتسيياسى مەن قىتايعا قاتىستى فوبييادان تٷپكٸلٸكتٸ ارىلامىز.
مىسالى شۆەيتسارييا ٶزٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸن ساقتاپ قانا قويماي, ٸشكٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتە الدى, ەيتپەسە وعان بٸرنەشە رەت سوعىس قاتەرٸ تٶندٸ.
بۇل ارادا شۆەيتسارييانىڭ "بەيتاراپ" جەنە "قارجىلىق" مەرتەبەسٸ ٷلكەن رٶل اتقارعانى تٷسٸنٸكتٸ, ال قازاقستاندا بۇل دا جوق قوي. شۆەيتسارييا ٶتە سالماقتى قارجىلىق-ەكونوميكالىق ويىنشىعا اينالدى, سوعىسقاننان گٶرٸ ەرٸپتەسە جۇمىس ٸستەگەن تيٸمدٸ دەگەندٸ مويىنداتتى.
فەدەرالدى مەملەكەت 26 كانتوننان تۇراتىنىنا قاراماستان, كەز-كەلگەن سىرتقى قىسىمعا قوعام تويتارىس بەرٸپ وتىرادى. بۇل شۆەيتسارييالىقتاردىڭ پاتريوتيزمٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. "ۇلتتىق بٸرلٸك" دوكتريناسىن بيلٸك پەن حالىق اقىلداسا ەزٸرلەگەنٸن دەلەلدەيدٸ.
شۆەيتسارييا تۇرعىندارى ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ٶتە جوعارى دەڭگەيٸنە جەتۋ ٷشٸن تالاي تەر تٶكتٸ. ولار ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ دەرەجەگە جەتكەنٸن ماقتان تۇتادى. بۇل ارادا ەركٸمنٸڭ شىنداپ جوعالتاتىنى جەنە ونى قورعاۋعا بارىن سالۋعا جاعداي جاسالعانىن كٶرە الامىز.
ايتقانداي, تٸپتٸ الاقانداي شۆەيتسارييا ەسكەرٸ باسقا ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تيٸمدٸسٸ بولىپ سانالادى. "بەيتاراپ مەرتەبە" جاعدايىندا, "ەگەر بەيبٸت ەلەمدە ٶمٸر سٷرگٸڭٸز كەلسە, وندا سوعىسقا ەردايىم دايىن بولۋىڭىز كەرەك" دەگەن تٷسٸنٸك بار.
...
سايىپ كەلگەندە, ەگەر جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶز حالقىمەن "سوعىسپاسا", ال حالىق بيلٸككە سەنٸم بٸلدٸرسە, كەز-كەلگەن سىرتقى قاۋٸپ-قاتەر سونشالىقتى قورقىنىشتى بولمايدى.
ەيتپەسە, سىبايلاس جەمقورلىق, "يدەولوگييالىق سەپاراتيزم", بيلٸككە دەگەن سەنٸمنٸڭ قۇنسىزدانۋى جەنە تۇراقتى ٸشكٸ قاقتىعىستار كەز-كەلگەن مەملەكەتتٸ سىرتقى جاعىنان دا, ٸشكٸ جاعىنان دا وسالداندىرىپ, جارىلعىش قوسپاعا اينالادى.
حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ باتىستىق زەرتتەۋشٸسٸ ارنولد ۋولفەرستٸڭ مىنا بٸر پايىمىمەن سٶزٸمدٸ تٷيٸندەسەم دەيمٸن: "مۇنداي جاعدايدا قازاقستان قوزعالىس تراەكتوريياسىن ٶزدەرٸ انىقتايتىن باسقا ويىنشىلاردىڭ ويىنىنداعى بيليارد شارىنا ۇقساپ قالاتىن بولادى".
