بٸر نەرسە ايقىن – جاستارعا مۇقاعالي مەن جۇمەكەن جەتكەن بيٸكتەن قاراماۋ كەرەك. ولاردىڭ باقىتى – ەلەم جاقۇتتارىمەن ولاردىڭ انا تٸلٸندە ۇلى حالىقتىڭ ارالاسۋىنسىز قۇنىعا قاۋىشىپ, كەۋسارىنا الاشتىق دٷنيەتانىم نەگٸزٸندە قانىعا الۋى. جىلت ەتكەن ەلەمدەگٸ ەدەبي قۇبىلىستى – جاستار سول كٷنٸ عالىمداردان دا, سىنشىلاردان, تٸپتٸ اعا بۋىن اقىندار ورتاسىنان بۇرىن بٸلٸپ وتىرادى.
جاڭا دەۋٸردٸڭ ەدەبيەتٸن جاڭا قىرىنان ۇلتىنا اتا بۋىننان دا, اعا بۋىننان دا ٶزگەشە قالىپتا ۇسىنىپ جٷرگەن جاستاردىڭ ەدەبيەتٸ ٶزٸمەن ساناسۋدى كەرەك ەتەدٸ. ەرٸ ولار بٸزدٸڭ كٶككە كٶتەرە اسپانداتا ماقتاۋىمىزدى دا, جەرگە تىعا داتتاۋىمىزدى دا قاجەتسٸنٸپ وتىرعان جوق. ولارعا ەدٸل باعانى تەك ٶز بۋىنى عانا بەرە الادى. ول دەۋٸردٸ كٶبٸمٸز كٶرە المايمىز. بۇل – ٶمٸر زاڭى. ولار اعالىق جەنە اتالىق كەزەڭگە جەتكەن شاقتا بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ قۇنسىز دەگەنٸمٸز قۇندىعا, جاسىق دەگەنٸمٸز جاقۇتقا اينالادى.
قازاق ٶلەڭٸنٸڭ مازمۇنى دا, تابيعاتى دا ادام تانىعىسىز ٶزگەرٸسكە تٷسۋدە. بوداندىق دەۋٸردٸڭ قاتىپ قالعان ەدەبي كانوندارى كەلمەسكە كەتٸپ بارادى. اتا بۋىن مەن اعا بۋىن شىعارماشىلىقپەن ٷيرەنٸپ, ٶلەڭ ٶرٸمٸندە قالىپتاستىرعان پوەتيكالىق ٶنەگەلەر ٸنٸ بۋىن ٷشٸن ٶلشەم بولۋدان قالىپ بارادى. ەر اقىندىق تولقىن ٶزٸنە دەيٸنگٸ پوەزييا جاۋھارلارىنان ٷيرەنەدٸ. بٸراق بۇل ٷيرەنۋ ەدەبي پروتسەستە قالاي ٶرٸستەدٸ. بۇعان ەرينە كەسٸپ-پٸشٸپ, ايتتىم بولدى دەپ جاۋاپ بەرۋ ٶتە قيىن. بٸراق بٸر نەرسە ايقىن – بۇرىنعى اقىندارىمىز قوس تٸلدٸ بولسا, تەك قارت شىعىستان مٷلدەم قول ٷزٸپ, مەدەني دەنەكتٸ تەك سلاۆيان ٶركەنيەتٸنەن عانا السا, بٷگٸنگٸ جاستار – كٶپ تٸلدٸ, ەرٸ بارلىق ەدەبي-مەدەني يگٸلٸكتەردٸ مۇسىلمانشىلىق دٷنيەتانىم ارقىلى تارازىلايدى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق دٸل تۇرعىسىنان ٶزدەرٸنٸڭ اقىل-پاراساتتارىنا سالىپ, ٶزگەنٸڭ وزىعىن عانا قابىلدايدى. توزىعىنا قارسى ۋەج ايتا بٸلەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ جاس اقىنداردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ تٷرلٸ باق بەتتەرٸندەگٸ سۇحباتتارى مەن ەسسەلەرٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ جٷر.
باۋىرجاننىڭ ٶلەڭدەرٸن قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ ماعجاندىق دەپ اتايتىن اقىندار قاۋىمى مەن ەدەبيەت سىنشىلارى بار. اقىندىق ار كودەكسٸن بۇلجىتپاي ۇستانۋ – قيىننىڭ قيىنى, ەرٸ ماعجان جەتكەن بيٸككە جەتۋ ٶتە اۋىر, سونىمەن قاتار, زامانالىق قازاق پوەزيياسىندا فيلوسوفييالىق وي-تولعاۋدا «ەسكٸ سوقپاق» پەن «ارتا قالعان وي ايتۋدان» قاشىپ قۇتىلۋ جاس اقىنداردىڭ كٶبٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ.
جاستار سوعان قاراماي, بٸردە جول تاۋىپ, بٸردە ەدەبي اداسا جٷرٸپ, جاڭا مودالىق ەشەكەيلەرٸمەن ٶزدەرٸنٸڭ ەدەبي پروتسەسكە جاساعان ەكسپانتسيياسىندا ٶزدەرٸمەن بٸرگە سونى پوەتيكالىق ينۆەستيتسييالارىن دا ەكەلە الدى. بۇل ەندٸ ويلاسا سٶز ەتەتٸن جەكە مەسەلە.
جاستار شىعارماشىلىعى, ونىڭ ٸشٸندە باۋىرجان پوەزيياسىنداعى مەتٸندەمەلٸك اعا بۋىنعا قاراعاندا «بالامالى», مارگينالدى, «كٶلەڭكەلٸ» دە «قاتپارلى» جەلٸلٸككە يە, سوندىقتان ونى بۇرىنعى سوۆەتتٸك ەدٸسناما اياسىندا قاساڭ «دٸگٸدٸك قاسقامەن» ەدەبي تالداپ شىعۋ ەش مٷمكٸن ەمەس. بۇل قادامعا بارۋ ٷشٸن ەڭ قۇرىعىندا ولاردىڭ تۇتىناتىن جەنە پٸر تۇتاتىن رۋحاني-مەدەني ەلەمٸنٸڭ سۇلباسىن تاني بٸلۋگە تيٸسسٸڭ. ولار ەلەم ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸن شىعارماشىلىق ٸزدەنٸس ٷستٸندە ٶزدەرٸنشە وقىپ-ٷيرەنٸپ, شىعارماشىلىق پروتسەسس ٷستٸندە ٶزدەرٸنشە كەدەگە جاراتادى.
جاستار ەلەمدٸك فيلوسوفيياداعى «ٶلٸم حالٸندەگٸ ٶركەنيەت» ۇعىم-تٷسٸنٸگٸن «الاش ٶركەنيەتٸندەگٸ الاس ۇرۋى» تۇرپاتىندا پوەزييا تٸلٸنە كٶشٸرە بٸلدٸ. اعا بۋىن سيياقتى بۇرىنعىنىڭ قايىرا ورالۋىن اڭسامايدى. مٷمكٸن ەمەستٸ مٷمكٸن ەتۋگە تىرىسپايدى, قايتا بۇرىننان بار زار-زاماندىق ەدەبي-مەدەني كونتسەپتسييالاردى قايىرا تۋىنداتادى. ٶيتكەنٸ, بۇل – قازاق نەوكلاسسيتسيزمٸنٸڭ تۇعىرناماسى.
بۇرىن الاش اقىندىق ەلەمٸندە بٶگدە مەدەنيەتتٸڭ ىڭعايىنا جىعىلعان «مەن» جەنە «ٶزگە» باستى ورىندا تۇرىپ كەلدٸ. قازاق عىلىمي ەلەمٸ بۇنىمەن ساناسىپ, ەدەبيەتتەگٸ ايتۋلى تۇلعالاردى بٶتەننٸڭ كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸمەن كٸندٸكتەستٸرۋگە تىرىستى. بۇل ەلەمدٸك دەڭگەيدە ورىندى قادام بولعانىمەن, ۇلتتىق دەڭگەيدە ٶزٸن كٶبٸنە اقتامايدى. ٶزگە بٸتٸمدٸك ەستەزيستٸ (ٸلكٸ سەزٸمدٸك تٷيسٸنۋ م. ماففەسولي ەنگٸزگەن تەرمين اعىل. aesthesis, فر. Esthesis) بۇلىڭعىر اقىن تۇلعاسىن وقىرمان مەن جازارمان ۇعىنۋعا تىرىسىپ باعاتىن ٶنەر يەسٸنٸڭ جان دٷنيەسٸ الماستىراتىن انونيمدٸك انالوگقا بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدە ات باسىن تٸرەپ وتىر.
ونتولوگييا – بولمىس تۋرالى ٸلٸم, ول ەستەتيكادا قولدانىس تاپقاندا اقىن تۇلعاسى ٶز بەن ٶزگەگە («مەن» جەنە «سەنگە») قاققا جارىلادى. جاستار ٶلەڭٸنٸڭ مەتٸنٸنٸڭ تٸنٸنٸڭ بويىنداعى ەكزيستەنتسيالدىق سەزٸمنٸڭ قىلاڭ بەرۋٸ اعا جەنە اتا ەدەبي بۋىندا ۇشىراسپايتىن, ۇشىراسۋى دا ەش مٷمكٸن ەمەس ەلدەبٸر ٶزگە ونتولوگييالىق ۇلت تٸرلٸگٸنٸڭ (ٶزگە ادامنىڭ, رەفلەكسييالىق الاڭنىڭ الابٶتەندٸگٸن, باسقا بٸر مەدەني ورتانىڭ, ت.ب.) بوي كٶرسەتۋٸن تانىتادى. جاڭا قازاق پوەزيياسىن وقىعان شاقتا ەدەبيەتتانۋشى عالىمدار «ٷنسٸز, بوي بۇعىپ, بويىن الا قاشۋعا تىرىسادى». بۇل ەل-ەزٸر نەوليريزم تابيعاتىن تانىپ بٸلۋدەگٸ ەڭ وڭتايلى ەدٸس بولىپ تۇر. جاستار شىعارماشىلىعى جابىق تاقىرىپقا اينالىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس, ولاردىڭ تۇلعاسى بٶلەك ەلەمٸ ٶزٸن تٷسٸنۋگە, تەرەڭٸنە ٷڭٸلۋگە شاقىرادى. بٸز بۇل شاقىرۋعا ٷن قوسا الماي جاتىرمىز. بٸراق ولاردىڭ جازعاندارىن تٷسٸنۋگە مۇقاعاليشا, تٶلەگەنشە وي جٷگٸرتۋ كەرەك پە, ەلدە كەرەك ەمەس پە – وسى عىلىمي گوردەي تٷيٸنٸ ٶزٸن شەشۋدٸ كەرەك ەتەدٸ. ەزٸرشە قوزى مەن قوداردىڭ تەكەتٸرەسٸ ورىن الۋدا, كٸمنٸڭ قوزى, كٸمنٸڭ قودار ەكەنٸن ايىرىپ كٶر مىقتى بولساڭ. ەسكٸ تٷسٸنٸكتە جاستارعا ەدەبي باعالاۋ جاساۋشىلار دا, جاڭا تٷسٸنٸكپەن ٶز ويىن ايتپاق بولۋعا تالپىنىس جاساعاندار دا ٶزٸن تەك قوزى سانايدى.
بۇل تولىق اشىقتىق نەمەسە تولىق جابىقتىق «قوزى مەن قودار» ەلەمٸنە ٶتە ۇقساس, وندا الاش ٶنەرٸندەگٸ ماحاببات پەن جاۋىزدىقتىڭ مەڭگٸلٸك كٷرەسٸ ورىن الىپ جاتىر.
قازاقتىڭ جاستار تاراپىنان ۇلتقا ۇسىنىلىپ وتىرعان بايان سيپاتتى جاڭا الاش ەستەتيكاسى – قوزىنى دا, قوداردى دا ٶلتٸرەدٸ, ەشقايسىن تٸرٸلتكٸسٸ كەلمەيدٸ. ولارعا كەرەگٸ تەك باعزىلىقتىڭ بٷگٸنگٸ ٶمٸرمەن ٷندەسۋٸ. سوۆەتتٸك دەۋٸر قازاققا تاڭعان ەستەتيكا ٶلدٸ, وتتاي جانىپ, كٷلگە اينالدى. جاستاردىڭ پەرسوناليزمٸ جاڭا قازاق مەدەني ەستەتيكاسىن تۋعىزدى.
ەستەتيكا دەگەنٸمٸز – ەر ۇلتتىڭ سىرتقا جايمايتىن ٸشكٸ ەلەمٸ, ول ەشبٸر ٶزگەرٸسكە تٷسپەيدٸ (تەك تولىعىپ, جاڭعىرىپ وتىرادى), ونى بەلگٸلٸ بٸر عىلىمي تەرمينمەن اتاي المايمىز. ەر اقىننىڭ شىعارماشىلىعىندا ول جاڭاشىلدىق تٷرٸندە ٶزٸندٸك كٶزقاراسىن تانىتۋ ارقىلى ەمبلەما, سيمۆول, ميلەتتٸڭ كەلبەتتٸك ايناسى رەتٸندە كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرادى. بٸراق بۇل اينا رەالدىلىقتى تانىتپايدى, تەك بارىنشا جاڭا كٶزقاراستاردى مەدەني كەڭٸستٸمٸزدەگٸ شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ تالعاپ تا, تاڭداپ تا قولدانۋدىڭ قانداي بولاتىندىعىن بٸلدٸرەدٸ. سوندىقتان دا, جاس اقىنداردىڭ ٶمٸرگە ەكەلگەن وبرازدارى بۇرىن ەشكٸم سٶز ەتپەگەن بايان بەينەسٸ «شٶگٸندٸ مەن» تٷرٸندە بۇعىپ جاتاتىن «قوزى مەن قودار بويىنداعى» ەلدەنەنٸڭ كٶرٸنٸس تابۋى. الاش ەستەتيكالىق كومپونەنتٸنسٸز ۇلتتىق فيلوسوفييا دا, دٸنتانۋ دا, ەتيكا دا, باسقا دا عىلىمدار دا جوق.
قازاق پەن ەلەمدٸ ميلەت تەنٸندەگٸ: قوزىنىڭ نەزٸكتٸگٸ مەن قوداردىڭ دٶكٸرلٸگٸ جالعايدى. وسىلاردىڭ باسىن قوسىپ تۇراتىن باياننىڭ كٶزگە كٶرٸنبەس سۇلۋلىعى. وسى ٷشەۋٸن ۇلتتىق ەكسپليتسيتتٸك جەنە يمپليتسيتٸك ەستەتيكا اياسىندا جالعاي العان اقىن عانا ٶزٸن پوەزييا پاتشالىعىندا كٶپ نەرسەگە قول جەتكٸزدٸم دەپ سەنٸمدٸلٸكپەن ايتا الادى.
وسىدان كەلٸپ مەتٸندەگٸ ەروستىق ەرەكتٸك پەن باعزى ەلەمدٸك الاشي باستاۋ كٶز مەنمۇندالايدى. بۇل ٶزٸ بٶلەك ەڭگٸمە.
جاستاردى ٶلەڭدەرٸڭدە قازاققا شەكپەن كيگٸزبەدٸڭ دەپ كٸنە ارتۋعا بولمايدى. ولار قازاقتىڭ تۇلعاسىن ٷيرەنشٸكتٸ ۇلتتىق بٸتٸم-بولمىسى ارقىلى ەمەس, بەتپەردەلٸ ماسكا ارقىلى سۋرەتتەۋٸ بٸرەۋلەرگە وعاش كٶرٸنۋٸ دە مٷمكٸن. بٸراق قالاي بولسا دا, سول باياعى قازاق مەنمۇندالاپ تۇرادى.
مەن ەسكٸ دەستٷرمەن باۋىرجاننىڭ بٸر ٶلەڭٸندەگٸ بٸر شۋماقتى جۇلىپ الىپ, ونى باعزى دەستٷرمەن تالداپ شىعۋدى حوش كٶرٸپ وتىرعان جوقپىن. بۇل اراداعى ەڭ باستىسى ەلەنبەي جٷرگەن كٶپتٸ سٶز ەتە وتىرىپ, ەلەنٸپ جٷرگەن بٸردٸ تانىتۋدى ماقسۇت ەتۋ باستى ورىندا تۇرادى ەرٸ باۋىرجان ٶز بۋىنىنسىز ەش اشىلمايدى. ٶلەڭدٸ تالداۋ بٸر بٶلەك, اقىننىڭ دەربەس ەلەمٸ تۋرالى وي تولعاۋ بٸر بٶلەك. ٶلەڭدەگٸ شۋماقتى جۇلىپ الىپ تالداۋ كەيبٸردە الاڭعاسار كٶكەمٸزدٸڭ جەڭەشەمٸزدٸ بٸرەۋگە كٷلٸپ قويدىڭ دەپ كٶكالا قويداي قىلىپ ساباعانىن كٶز الدىمىزعا ەكەلسە, تۇتاس ٶلەڭگە پٸكٸر ايتقانعا دەيٸن ونى اقىنىنىڭ ەدەبي دەۋٸرٸمەن بايلانىستىرا وي ايتۋ – اقىلمان قارييامەن بولعان بٸر سەتتٸك باياندى تٸرلٸكتەي كٶرٸنەدٸ. بٸز سوندىقتان ەۋەلٸ باۋىرجاننىڭ اقىندىق ەلەمٸن ونىڭ دەۋٸرٸ مەن زامانداستارى ارقىلى سٶز ەتۋدٸ جٶن كٶردٸك. ەندٸگٸ ەڭگٸمە باۋىرجاننىڭ بٸر ٶلەڭٸ حاقىندا.
بٸر ٶلەڭ بويىنا سىيعان ەدەبي ٷردٸس
(باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ «جەتٸ نٷكتە» تۋىندىسى حاقىندا)
يسلام دٸنٸن تەپٸرلەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, دٸن – بٸرەگەي قوزعالىستاعى پروتسەسس ەرٸ ادامنىڭ مۇقتاجدىعىنا سەيكەستٸ تٷردە كەمەلدەنۋ احۋالى. قۇران كەرٸم دٸندٸ قاتەرلەنۋگە لايىقتى نەرسە دەپ ەسەپتەيدٸ.
قۇران كەرٸم – مۇسىلماننىڭ قاسيەتتٸ دە قۇدٸرەتتٸ كٸتابى. ول – ەڭ سوڭعى پايعامبارىنىڭ كەرەمەتٸمەن تانىلعان, كەرەمەتتٸگٸ سونشالىق – ادامزات تاريحىنداعى ەشبٸر قاسيەتتٸ كٸتاپ مازمۇنى مەن پٸشٸنٸ جاعىنان دا وعان تەڭ كەلە المايدى. كەرەمەت دەگەنٸمٸز – ادامداردى حاق جولىنا باعىتتاۋ ماقساتىندا اللانىڭ شاپاعاتىمەن جەنە پايعامبارلار ارقىلى جاسالاتىن يگٸ قۇبىلىس. قۇراندا دٷنيەنٸڭ باستاۋى مەن اقىرى, بولمىستىڭ ەڭ جوعارى ساتىسى, ونىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, تابيعاتتىڭ سىرى, اللانىڭ دٷنيەمەن قارىم-قاتىناسى, ادامنىڭ مەنٸ, جاراتقانعا قاتىستى, قۇداي اماناتى, پەرٸشتەلەر مەن جىن-شايتاندار, ت.ب. مەسەلەلەر اۋا جايىلماي, ابستراكتىلى, فيلوسوفييالىق دٸلمەرلٸككە ۇرىنباي, قاراپايىم, ۇعىنىقتى دا ناقتى, جاتىق تٸلمەن جازىلعان. سەبەبٸ, قۇران كەرٸمدە بارشا جۇرتقا ارنالعان, ەربٸر كٸسٸ ودان ٶزٸنٸڭ تٷيسٸگٸنە ساي جاۋاپ تابا الادى. بولمىستىڭ كٶزگە شالىنباس تىلسىم سىرلارىن (اللا تاعالانى, پەرٸشتەلەردٸ, جىن-شايتانداردى ت.ب.) بايانداي وتىرىپ, قۇران تابيعات ەلەمٸن دە ۇمىتپايدى, تابيعات سىرىن بٸلۋگە, زەرتتەپ ٷيرەنۋگە شاقىرادى. قۇراني عالىمداردىڭ اراسىندا تەپسٸر (تٷسٸندٸرمە) عىلىمى ەرەكشە ورىن الادى. قۇراندى تەپسٸرلەۋشٸلەر ٶز دەۋٸرٸ مەن زامانداستارىنىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جەنە ويلاۋ جٷيەسٸنە ساي سان عاسىرلار بويى ەر الۋان تٷسٸنٸكتەمەلەر جاساپ كەلەدٸ. قۇرانعا تٷسٸندٸرمە بەرٸپ كەلگەن اۆتورلاردىڭ كٶزقاراسىنداعى ەۆوليۋتسييانىڭ قۇپيياسى – ساباقتاستىقتىڭ تٸنٸ ٷزٸلمەۋٸ سىرتتان قاراعانداردىڭ بەرٸن قايران قالدىرۋدا. بۇدان قازاق ٶركەنيەتٸ دە تىس قالماۋدا. الاش ٶنەرٸندە جاڭا تولقىن تاراپىنان يسلام دٸنٸ ۇلىقتالا تەپسٸرلەنٸپ جاتىر.
الاش ەدەبيەتٸندەگٸ بٷگٸنگٸ تولقىن جاستاردىڭ دٸني نەورومانتيزمٸندەگٸ ٶزەكتٸ تاقىرىپ – قۇداي قۇدٸرەتٸن فيلوسوفييالىق تۇرعىدان تەپسٸرلەپ وي تٷيۋ. وسى تاقىرىپ ولاردىڭ ٶلەڭدەرٸندە ەر قىرىنان, ەر تٷرلٸ سيپاتتا كەستەلەنگەن.
سوپىلىق ەدەبيەتتەن ەنگەن پوەتيكالىق شتامپتىلىق, ياعني كلاسسيكالىق كانوندانعان پوەتيكالىق سيمۆولدانۋ ٸنٸ بۋىن ٶلەڭدەرٸندە سىرعا ۇيىتقى, تۇسپالدى ۇعىمدار توبى – «شاراپ», «گٷل», «بۇلبۇل», «شام», «كٶبەلەك», «تٷن», «سوقىر», «ٷي», ت.ب. مولىنان ۇشىراسادى.
جاس اقىندار تٸل بايلىعىن ٶز شىعارمالارىندا ٸسكە جاراتۋدا ەرٸ شىعىستىق سٶز بەينەلٸلٸگٸن, ەرٸ باتىستىق سٶز سۇلۋلىعىن قاتارىنان تايپالاتا قولدانۋ ارقىلى قالىپتاسقان فانتاستيكالىق ەمەس, فانتاستيكانى ەدەبي ٶمٸرگە ەندٸردٸ.
ەدەبيەتتەگٸ شارتتى ۇعىم «اقىندىق» ٶزٸمەن سەمانتيكالىق بٸر ۇياعا جاتاتىن ليريكالىق «مەننەن» بٶلٸنٸپ جىرلانۋى – قازاق ەدەبيەتٸندە سونى قۇبىلىس, رومانتيكتەر تٸلٸمەن ايتساق: «اقىن قوس ەلەمدٸلٸگٸ» بٸرٸنشٸ رەت تٶل پوەزييامىزدا دٸني تاقىرىپتى جىرعا قوسۋدا تٶبە كٶرسەتتٸ.
قر ۇعا اكادەميگٸ عاريفوللا ەسٸم: «قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيياسى – مەتافورالىق فيلوسوفييا. مەتافورانىڭ فيلوسوفييالىق مەنٸسٸ – ەلٸ جەتە زەرتتەلمەگەن مەسەلە. مەتافورالىق فيلوسوفييادا مىناۋ اق, مىناۋ قارا دەپ اشىپ ايتپايدى. مۇندا سٶز تۇسپالداپ بٸلدٸرٸلەدٸ. ال استارلى سٶزدٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸ ۇعىنا بەرمەيدٸ. مىسالى, قۇراننىڭ تٸلٸ – مەتافورالىق تٸل. قۇران سٶزٸن تٷسٸندٸرۋ ماقساتىندا كٶپتەگەن تافسيرلەر جازىلعان. مەن كەيبٸر كٸسٸلەردٸڭ قۇراندى مەنشٸكتەنە سٶيلەيتٸنٸنە تاڭ قالامىن. تەگٸندە قۇراننىڭ اتىنان سٶيلەۋگە بولماس. كٸم بولسىن, قۇران تۋرالى ٶزٸنٸڭ جەكە تٷسٸنٸگٸن عانا ايتا الادى. قۇران اتىنان سٶيلەۋ پەندەنٸڭ قولىنان كەلەتٸن ٸس ەمەس. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ٸشٸندەگٸ مەتافورالىق ويلار ەلٸ تالاي كەلەر زاماندارداعى عۇلامالارعا ازىق بولماق.
بٸزدٸڭ ويلاۋ جٷيەمٸز مەتافورالىق ويلاۋعا نەگٸزدەلگەن. مىسالى, سٶز قادٸرٸن بٸلەتٸن بيلەر, شەشەندەر استارلاپ سٶيلەگەن. بٸر كٸسٸ تۋرالى مىناۋ جامان ادام دەپ, ولار اشىق ايتپاعان. ونى استارلاپ بەرەدٸ, ونى ول كٸسٸ تٷسٸنسە تٷسٸندٸ, تٷسٸنبەسە, ونىڭ كٸسٸلٸگٸنٸڭ جوقتىعى. سٶز ۇلاعاتىن تٷسٸنبەيتٸن ادام ەل بيلٸگٸنەن الاستاتىلادى. وي اريستوكراتيزمٸ دەگەن وسى. قازاقى ۇعىمعا سالساق, وي زييالىلىعى. ابايدىڭ شىعارمالارى مەتافوراعا ٶتە باي» دەيدٸ («ەگەمەن قازاقستان». №284, 2006).
باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ «نٷكتەسٸ» – پوەزييامىزداعى ٶشكەندٸ جاندىرىپ, ٶلگەندٸ تٸرٸلتكەن تۋىندى. ەندٸ وسى ٶلەڭنٸڭ باستالۋىنا كٶڭٸل اۋدارايىق.
ا. نٷكتەسٸ
… – «بارمىن…» دەپ ويىمدى ويعا سەندٸرەمٸن…
– …دٷنييا-اي, نەگە سونشا مٶلدٸرەدٸڭ?!
– جاساۋراپ قوس جانارىم جانىم ۇلىپ,
بەيۋاقىت كٷنباتىسقا تەلمٸرەمٸن…
– «كٷنباتىسقا كٷدٸكسٸز قاراساڭىز…»
– باتىستان كٷن شىققانشا اداسامىز…
– ۋاقىت باياۋلايدى, جىن اسىعىپ,
جاراسساق جٷرەكپەنەن جاراسامىز.
– ٶزٸمنەن-ٶزٸم قورقام سەنەسٸز بە?!
– تاعدىردىڭ سالعانىنا كٶنەسٸز دە…
– ول بٸزدٸ مويىندايدى, (كەسٸردٸ ايتام)
ٶشٸكتٸ نەگە ماعان, نەگە سٸزگە?!
– راسىندا ول دا كٶركەم, مەن دە كٶركەم,
قۇدايعا سەن بە بٶتەن, مەن بە بٶتەن?!
– جال-قۇيرىقسىز جالعاننان, وقتاي زۋلاپ,
جارق ەتٸپ, سٸز سيياقتى مەن دە كەتەم.
ح.نٷكتەسٸنە… دەيدٸ جاننان – رۋحقا باعدار العان جىر مەتٸنٸ.
بٸزدە بٸر ٶكٸنٸش بار-تىن, ول – سىر سٷلەيلەرٸ مەن ٶزگە ٶڭٸرلەردەگٸ دٸني سارىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەرەك ستيلٸ – ەبجاد ٷلگٸسٸندە ٶلەڭ جازۋ ٷردٸسٸنەن ايىرىلىپ قالعاندىعىمىز. وسى پوەتيكالىق دەستٷردٸڭ اراب جازۋىمەن كەلمەسكە كەتكەنٸنە ٶكٸنەتٸنبٸز. بٸراق نەوكلاسسيتسيزم ٶكٸلدەرٸ وسى دەستٷردٸ كيريللمەن دە بەرۋگە بولاتىندىعىن دەلەلدەي بٸلگەنٸ ميلەتتٸڭ رۋحاني مەرتەبەسٸن ٶسٸرەدٸ ەكەن. قازاقتىڭ ارى مەن يمانىن بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىنان سارالاعان باۋىرجاننىڭ «نٷكتە» مينيتسيكلدٸك ٶلەڭٸ اقىننىڭ جانى ۇلىپ, ميلەتتٸڭ اۋىر كٷنەسٸن, اقتالماعان ٷمٸتٸن, بولاشاقتان دەمەلٸ ارۋزىن ەرٸپتٸڭ قاۋزىنا سىيدىرىپ, مۇڭ مەن زار تٶگەدٸ. بٸر اقيقات بار: ول – جۇرتقا ۇناعان دٷنيەنٸڭ اقىنعا, اقىنعا ۇناعان دٷنيەنٸڭ جۇرتقا ۇناماۋى. ەرٸپتٸڭ بويىندا اق-قارانى ايىرعان فيلوسوفييالىق وي تٷيٸندەۋ جاتىر. اقىن ۇلتىن ۋاقىتقا اينالدىرىپ, جىرىن رۋحاني كەڭٸستٸكتەگٸ دانالىق ساعىمىنا ورايدى. اقىننىڭ بٸر ۇتىپ وتىرعان جەرٸ – سۇحباتتاسىنىڭ تىلسىمدىعى… ونى ەركٸم ەر تٷرلٸ جوريدى. بٸزدٸڭ اڭداعانىمىز – اقىن جانىن ۇعاتىن جاقسى جاعى دا ايقارا اشىلعان, كەسٸرلٸ تۇسى دا تاسالانباعان ۇلتىنىڭ جيىنتىق بەينەسٸمەن وي بٶلٸسۋٸنٸڭ شتريحتالىپ بەرٸلۋ مەنەرٸ ٶزٸنٸڭ سونىلىعىمەن كٶك دٶنەن كٶڭٸلدٸ سەلت ەتكٸزەدٸ. جەنە جاستاردىڭ بٸر ٶلەڭٸن تالداۋ ٷشٸن كٶلەمدٸ ماقالا جازۋعا بولاتىندىعى قۋانتادى. اعا بۋىنداي شەبەرلٸك – قىسقا جازۋدا, ويدى تۇقىرتىپ بەرۋدە دەگەن پوەتيكالىق كانوننان بويلارىن تارتا ۇستايتىن جاس بۋىن, ٸنٸ بۋىن ٶزدەرٸنٸڭ مينيتسيكلدٸك ٶلەڭدەرٸندە – پوەماعا جٷك بولار مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ جٷر. ولاردا ويدىڭ ىقشامدىعى – كەرٸ كەتكەندٸك, ال, ويدىڭ كٶل كٶسٸرلٸگٸ – العا وزعاندىق سانالادى.
يە, ەر دەۋٸردٸڭ ٶز شىعارماشىلىق ۇستانىمى بار. ازدىڭ بويىنا كٶپتٸ سىيدىرۋ ارقىلى, كٶپتٸڭ بويىنا ازدى سىيدىرۋعا ۇمىتىلىپ, بٸر ٶلەڭنەن بٸر ٶلەڭگە كٶشٸپ جٷرەتٸن كەزەكشٸ دە, تاپتاۋرىندى ويلار مەن بايدان شىققان بيكەدەي بٸر جىردان ەكٸنشٸ جىرعا شايىرى جەتەكتەسە ەرە بەرەتٸن كٶڭٸلشەك كەلٸنشەك تاقپاقتاردى جاستار كەلمەسكە كەتٸردٸ. ولار بٸر جازعانىن مىڭ جازبايدى, قازدىڭ بالاپانىنداي ينكۋباتور جىر ٶربٸتپەيدٸ. قازاق ەدەبيەتٸندە ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ٶز ەلەمدەرٸ بار. بٸز ول ەلەمنٸڭ بار ەكەنٸنەن بەيحابار جاندارمىز. جاستاردىڭ جىرى جٷرەگٸن جانىن ۇعىنعان ساناۋلىلارعا عانا اشادى. ەتتەڭ, بٸز وعان بويلاپ ەنە المايتىنىمىز, قانداي ٶكٸنٸشتٸ!?
ورىس عالىمى لوتمان كەز كەلگەن كٸشٸگٸرٸم ٶلەڭ بويىنا كٶركەم تۋىندىعا جاتپايتىن قالىڭ تومدارعا سىيمايتىن اقپاراتتى ۇسىناتىنىن سٶز ەتەدٸ. بٸز تالداعالى وتىرعان «نٷكتە» – تاپ وسىنداي ٶلەڭ.
ۆ.نٷكتەسٸ
– جەر اۋىرلاپ بارادى…
– اۋىرلاسىن.
– وي دا اۋىر…
– يمانىڭ اۋىرماسىن.
جٷرەگٸن اۋىرتپاشى ادامداردىڭ,
ەر ادام – تاعدىرلاسىڭ, باۋىرلاسىڭ.
– مەن تالاي ايعاي سالدىم «سٷيەمٸن» دەپ,
…الدايدى.., سودان كەيٸن كٷيەمٸن كەپ…
– ايعاي مەن اقىل قاتار جٷرە مە ەكەن?
– بٸلمەدٸم… سابىرىمدى تٸرەك ەتەم…
– سەنٸ سٶزبەن سيپاعان الدامشىلار,
ٶزٸنٸڭ الدانعانىن بٸلە مە ەكەن?!
– بٸزدەگٸ ۋاقىتتىڭ ٶلشەمٸندە,
زٸل باسىپ كٶتەرتپەيدٸ ەڭسەم مٷلدە…
– وي تازا دا – جان تازا, ٶلٸم سۇلۋ,
شەر تولقىر كٶڭٸلٸڭنٸڭ كەمسەڭٸندە!
– جەر اۋىرلاپ بارادى, ۇرىسپاعىن…
– ايتتىم عوي, بارلىق ادام – تۋىستارىڭ.
– نەنٸ ٸزدەيمٸن بٸلمەيمٸن نەنٸ اڭسايمىن???
– كٶزدەرٸڭنەن سٷيەيٸن, دۇرىس بەرٸ…
ولار سەزٸنگەن عالامدى بٸز ۇعىنا المايمىز!? بۇل – ۇرپاقتار اۋىسۋى كەزٸندە مەدەني كەڭٸستٸكتە ورىن الاتىن زاڭدى قۇبىلىس. وسى قۇبىلىس «نٷكتە» ٶلەڭٸندە ورىن الىپ, اعا بۋىن زارلاپ جوقتاعان, ەبجاد تٸرٸلٸپ وتىر. اعادا جوقتىڭ ٸنٸدە بارلىعى ٶنەردە ٶتە اۋىر. ونى كەيبٸرەۋلەر ٸنٸ بۋىن ٷشٸن بۇنى كەشپەۋٸ دە مٷمكٸن, اعىنان جارلىپ مويىنداۋى دا ىقتيمال. باسىن پوەزييا قۇمىنا تىققان تٷيەقۇستاي; ەش قايران قىلا الماي, بارماعىن شايناي, تٸسٸن شىقىرلاتا ٸشٸنەن تىنۋى دا بەك مٷمكٸن. جەردٸڭ اۋىرلىعى – بٸزدٸڭ كٷنەھارلىعىمىزدىڭ ارتا تٷسكەندٸگٸنٸڭ نىشانى. جەنە ۇلت ٷشٸن بولاتىن باقىت – باتىستان تاڭنىڭ اتۋى. ويدا قۇبىلادى, پٸكٸردە ٶڭٸن اينالدىرادى, بٸراق بەرٸ دە قۇران كەرٸمدەگٸ سٶزدەردٸڭ پوەزييا تٸلٸمەن جۇرتقا جايىلۋى بولىپ تابىلادى. بۇل – ٶلەڭ جالپاق جۇرتقا ەمەس, دٸني ساۋاتى بار ازشىلىققا ارناپ جازىلىپ وتىرعان ەليتارلىق ٶلەڭ. جاستار بٸردە قالىڭ وقىرمان قاۋىم ٷشٸن ساناعا جەڭٸل جىر جازسا, ەندٸ بٸردە ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ وڭايشىلىقپەن قابىلداي قويۋى قيىن شەشٸمٸ سان تارام ٶلەڭ تۋدىرادى. بٸز «نٷكتەنٸ» وسىنىڭ سوڭعىسىنىڭ ساناتىنا جاتقىزامىز.
س. نٷكتەسٸ
– مىنا جولدى…
– ەرٸكتەن تىس تاعدىرمەنەن جازعاسىن,
نەنٸ ويلاسىن تەۋەكەلشٸل ەز باسىڭ.
– ۋاقىت پەن كەڭٸستٸككە تەۋەلدٸ
وي دەگەن نە?!
– مەنٸڭ قوڭىر كٷرسٸنٸسٸم — كٶز جاسىم.
– اق دۇعادان جارالدىم,
بەلكٸم, مەڭگٸ دۇعا بولىپ قالارمىن…
– قۇپيياسى, كٸلتٸ مىنا عالامنىڭ,
كٷلكٸسٸندە, جٷرەگٸندە اناڭنىڭ…
– كٷلكٸ???
– جەنە كٶز جاسى عوي…
– كٸم ٷشٸن?
– انا دەگەن – جٷرەك ٷشٸن… نۇر ٷشٸن.
وقىلادى مەيٸرٸمەن اناڭنىڭ
جٷرەك دەگەن – كٸتاپ قوي ول دۇرىسى.
– ەشتەڭەنٸ تٷسٸنبەدٸم, قۇرىسىن!
– و دٷنيە مەن بۇ دٷنييانىڭ اراسى –
سابىرىڭنىڭ توباسى.
– مىنا جولدى…
– D. نٷكتەسٸن قاراشى…
حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ەدەبيەتٸ مۇسىلمان تٷركٸ ەلەمٸنە تٶرت ويشىل قالامگەردٸ سىيلادى: اباي, شەكەرٸم, مەشھٷر جٷسٸپ جەنە عۇمار قاراش. اتالعان اقىندار ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا ٶز فيلوسوفييالىق تۋىندىلارىندا اللانى ۇلىقتاۋدىڭ تاماشا ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ:
اباي:
اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس,
راس سٶز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.
كٶپ كٸتاپ كەلدٸ اللادان, ونىڭ تٶرتٸ
اللانى تانىتۋعا سٶز ايىرماس, –
دەسە, مەشھٷر جٷسٸپ ٶز كەزەگٸندە, وسى تٶرت كٸتاپ تۋرالى:
تاۋرات, زابۋر, ٸنجٸل مەن قۇراندى كٶر,
قۋا بەرسە بەرٸنٸڭ سوقپاعى بٸر.
ماقتاعاننان باسقا جوق ايتار بٶلەك:
«شاراپاتلى تۋار, – دەپ, – بٸر عازيز ەر!» –
دەپ, پايعامبارىمىزدىڭ تۋۋىنىڭ بارشا قاسيەتتٸ كٸتاپتا تاڭبالانعانىن سٶز ەتسە, اراعا جٷز جىل سالىپ, جۇرتتىڭ بەرٸ پروزايك رەتٸندە تانىعان كلاسسيك جازۋشى ەبٸش كەكٸلبايۇلى جاراتۋشىنىڭ نۇرىنا بالانعان پوەزييادا ٶز باعىن سىناپ, «دٷنيە عاپىل» جىر جيناعىن ٶزٸنٸڭ اللانى ۇلىقتاۋىمەن باستايدى:
ۋا, شاراپاتى شالقار مۇحيتتاي حاق اللام!
شاپاعاتىڭدى شاشىپ تۇرسىڭ تاعى الدان.
قييامەتتٸڭ قىل كٶپٸرٸنەن ٶتپەك ٷشٸن سٷرٸنبەي,
جەردە بەينەت شەگٸپ باعۋعا جارالعان.
اتار تاڭىڭدى نۇر ديدارىڭ دەپ ۇمسىنىپ,
شىرايىمدى شىعىسقا بۇرىپ,
پەيٸلٸمدٸ پەيٸشكە تٷزەپ,
جان-تەنٸممەن ەتٸپ باعام قۇلشىلىق! –
دەپ, قىزىلدار ايارلىقپەن ٷزگەن دەستٷردٸ جالعادى. ٶيتكەنٸ, بۇرىندارى قازاق اقىندارىنىڭ جيناعى لەنيندٸ, سايتاننىڭ دٸنٸ كوممۋنيزمدٸ ۇلىقتاۋدان باستالاتىن, ەندٸ بەرٸ ورنىنا كەلٸپ, يسلام مەن راسۋلىمىز ٶزٸنٸڭ قاستەرلٸ تۇعىرىنا مەڭگٸگە ورالدى. اللانى ۇلىقتاۋعا نەگٸزدەلگەن دەستٷر مەن جاڭاشىلدىق ەبٸش قالامىنىڭ قۇدٸرەتٸمەن قازاق فيلوسوفييالىق رومانتيزمٸندە قايىرا تٷلەدٸ.
يسلام – اتالعان ويشىلدار ٷشٸن قۇداي اماناتىن ورىنداۋدىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى. اباي «تولىق ادام», شەكەرٸم «جٷرەگٸ تازا ادام», ال مەشھٷر بولسا «نەپسٸنٸ جەڭگەن جان» تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸن ەدەبيەتٸمٸزگە ەنگٸزدٸ. بٸزگە قاجەتٸ – باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ يسلامدىق كٶزقاراستىڭ دەستٷرلٸ اقىندىق فيلوسوفيياسىمەن ۇشتاسۋى. ا. قابىلباەۆانىڭ: «يسلام ەشقاشاندا ٶزٸن الدىنداعى دٸندەردەن وقشاۋ ۇستاپ, ولاردىڭ مازمۇن-ماعىناسىن بۇزىپ-كٷزەگەن نەمەسە جوققا شىعارعان ەمەس, كەرٸسٸنشە, يسلام ٶزٸن بۇرىننان كەلە جاتقان قۇدايشىل دٸندەردٸڭ تيياناقتاۋشى, اڭسارىن جالعاستىرۋشى ەرٸ ٶرگە باستىرۋشى رەتٸندە كٶرسەتٸپ, بۇرىنعى پايعامبارلاردى قۇرمەتپەن ەسكە العانىن ەرٸ ولاردان كەيٸنگٸلەردٸ «قولداۋشى پايعامبارلار» سانايتىنىن ايتقان جٶن» [«ٷش قييان» گازەتٸ. №4 2005.] دەگەن پٸكٸرٸمەن توقايلاسادى. اقىن بۇرىنعى دٸني-اعارتۋشىلىق ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ باعزى دەستٷرٸمەن دٸني تەرميندەردٸ ٶلەڭ جولدارى بويىندا وڭدى-سولدى قولدانبايدى. پوەتيكالىق تۋىندىنىڭ بويىنداعى ماعانالىق تورشانىڭ بويىنا بۇققان شٶگٸندٸ مەنگە كٶڭٸل بٶلەدٸ دە, دٸننەن حابارى بار جانداردىڭ وسى ٶلەڭ مەنٸسٸن ەرقايسىسى ەر تٷرلٸ تٷسۋٸنە جول بەرەدٸ. ولاردىڭ ٶلەڭدٸ جەردەن الىپ, جەرگە سالۋعا دا قۇقىعى بار, جاڭاشا جىرلانعان دەپ مويىنداۋعا دا دەتتەرٸ بار.
E. نٷكتەسٸ
– قۇداي قالام سٸلتەگەندە جارالدىڭ…
– ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتە جوعالدىم.
– ۇمىتشاقسىڭ…
– سەن ەسٸڭە تٷسٸرشٸ.
– سٶزگە اينالعان جٷرەكتەگٸ جاناردىن,
مٶلدٸرٸمٸن…
– قايدان كەلدٸڭ, قايدا كەتٸپ باراسىڭ?!
– تاعدىرىممەن تابا المادىم جاراسىم.
– رۋحىڭمەن جالعاماقشى بولاسىڭ
ەكٸ دٷنيە اراسىن.
– عۇمىرىممەن عارىش جاققا ۇمتىلدىم…
– بەكەر بەرٸ…
– جان ٸشٸندە جۇلقىندىم.
– تاڭداۋ ەركٸڭ قاق ماڭدايدان ٷسٸگەن,
قورشاۋىندا قۇمارمەنەن قۇلقىننىڭ.
– دٷنيەنٸ ٶزگەرتپەكشٸ بولعانمىن,
– و, ەندەشە تاعى, تاعى الداندىڭ.
– مەن – عارىشپىن…
– ييا, وعان داۋىم جوق…
نەگە سونشا جالعىز قالساڭ قورلاندىڭ?!
– ەۋەل باستان اڭسار ەدٸم – سەبەبٸ…
– وي ٸشٸندە ويلار سٶنٸپ, ٶلەدٸ.
– پاراقتاشى جٷرەگٸڭنٸڭ كٸتابىن,
عايىپ ٶزٸ سەلەم الىپ كەلەدٸ.
ياساۋي دەۋٸرٸندە جاسالعان ەدەبي دٷمپۋ اراعا عاسىرلار سالىپ, تٷركٸ ەلەمٸندە نەوجاديتيزم اياسىندا قايىرا جاڭعىردى. دٸني موتيۆتٸ دەۋلەتكەرەي كەپۇلى, اقبەرەن ەلگەزەك, ازامات تاسقارا سىندى اقىندار تٷرلٸ قىرىنان بەرٸپ جٷرسە, ەندٸ سولاردىڭ قاتارىنان باۋىرجان قاراعىزۇلىندا كٶرٸپ ەدەبي كٶڭٸلٸمٸز بٸر كٶتەرٸلٸپ قالدى.
حاكٸم ابايدان باستاپ, ەدەبيەتتٸ دٸني-فيلوسوفييالىق جاعىنان ۇلتتى وياتۋدىڭ ەدەبي قۇرالىنا اينالدىرعان قازاق قالامگەرلەرٸ ونى تٷرلٸ كٶركەمدٸك ەدٸسپەن يگەرۋگە بەل شەشە كٸرٸستٸ. وسى ورايدا, بەلگٸلٸ ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ م. بەكبوسىنوۆتىڭ ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸنە جاساعان ٶزدٸك تٷيٸندەۋلەرٸن بەرە كەتەلٸك: «…جيىرما سەگٸزٸنشٸ عاقىليياسىندا ايتقان سٶزدەرٸ – ابايدىڭ يسلام قاعيدالارىن زامانىنا ساي قانشالىقتى زەردەلەگەنٸن تانىتار شىعارما. بۇل عاقىلييادا اباي مۇحاممەد پايعامبار ٶلگەن سوڭ, جاس دٸندٸ ٶرٸستەتۋگە بايلانىستى ادام ەركٸ جايلى جاباريتتەر مەن كاداريتتەر اراسىنداعى پٸكٸرتالاستىڭ كٶرٸنٸسٸ – «قاسب» يدەياسىن سىنعا الادى. سەبەبٸ ادامدا ەرٸك جوق. ەلەمدەگٸ بارلىق جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اللاھ جاراتتى, ادام تۋعاندا – اق اللا ونىڭ ماڭدايىنا جاقسى نە جامان تاعدىردى جازىپ قويعان. سوندىقتان, ادام ەركٸ اللا قولىندا دەگەن جاباريتتەر يدەياسى, اقىلعا سىيىمسىز, اللانىڭ مەيٸرٸمدٸ سيپاتىنا قايشى, قاتە تۇجىرىم بولسا دا, وتارشىلار ساياساتىنا ٷيلەسٸمدٸ, ٸزدەگەنگە سۇراعان ناعىز تيٸمدٸ قيسىن ەدٸ. ال, كادريتتەردٸڭ ەلەمدەگٸ بارلىق جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اللا جاراتتى, بٸراق جاقسى نە جامان بولۋ اللاعا قاتىسسىز, ادامنىڭ ٶز ەركٸنە بايلاۋلى دەگەن ويلارىنىڭ وتارشىلار نيەتٸنە قارسى مەندەگٸ بٸردەن-بٸر تۇجىرىم بولعاندىقتان ونى جاقتاپ… اباي اللا بەرگەن ەرٸكتٸ ادام بالاسى جاقسى ٸسكە جۇمساۋ كەرەك دەيدٸ. ابايدىڭ «عۇمىردىڭ ٶزٸ – حيكايات» دەۋٸ وسى, باسقاشا ايتساق, ٶمٸرٸڭ مەنسٸز, نەرسٸز ٶتسە, ٶلٸمٸڭ قايعىسىز بولماق…
قورىتا ايتقاندا, حاكٸم اباي اللاتانۋدى ەشبٸر توقتاۋسىز قابىلداي وتىرىپ, دٸنتانۋعا سىني كٶزبەن قاراعان, جامانات اتاۋلىعا قارسى كٷرەستە يسلام دٸنٸنٸڭ گۋمانيستٸك سيپاتىن كەڭ ناسيحاتتاعان كەمەڭگەر بولدى» دەيدٸ.
تٷركٸ اقىندارىنىڭ كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان مۇرالارىمەن ٷندەستٸكتٸ جاڭا جاعدايدا قايىرا دامىتۋعا اتسالىسقان تٷرٸكمەن ەدەبيەتٸندەگٸ ماقتىمقۇلى مەن مولدانەپەستەن كەيٸن قازاق ەدەبيەتٸندە دە جاڭاشا تٷر ٶزگەشەلٸگٸن ەنگٸزگەن اباي, شەكەرٸم جەنە مەشھٷر جٷسٸپ ارقىلى ٶز جالعاستىعىن دٸني-فيلوسوفييالىق باعىتتا تاپتى دا, اتا بۋىن مەن اعا بۋىنعا ونى جالعاستىرۋعا سوۆەت ٷكٸمەتٸ تىيىم سالدى. بٸراق, سوعان قاراماي, مۇقاعالي سيياقتى تانىمال اقىندار اللانى جىرعا قوسۋدى استىرتىن بولسا دا, قولعا العاندارىمەن باسقالار تاراپىنان كەڭ قولداۋ تابا قويعان جوق.
ەگەمەندٸكتەن كەيٸن اللانى ۇلىقتاۋ قالامگەرلەر اراسىندا جاپپاي كٶرٸنٸس بەرە باستادى. بٸز كٶبٸنە پروزايك دەپ تانيتىن ەدەبيەت كلاسسيگٸ ەبٸش كەكٸلباي دا «دٷنيە-عاپىل» جىر جيناعىندا “تاڭعى كەليما” ٶلەڭٸندە اللانى ۇلىقتاۋعا دەن قويادى. باۋىرجاندا وسى تاقىرىپتى ٶزٸنشە جىرلاۋعا تالپىنعان.
ە. نٷكتەسٸ
– كٷبٸرلەپ ٶز-ٶزٸنە بۇلداناتىن,
ادام ەمەس, ەسٸمٸم — مۇڭ بولاتىن.
– تەرەزەڭنٸڭ الدىندا جىلاپ تۇرعان,
سەن ەمەسسٸڭ, سەزٸمتال تٷن بولاتىن…
– قالايشا, قالاي ەندٸ جاي تابامىن,
جالعىز قالسام ول بولدى ايتار əنٸم..
– جەك كٶرەسٸڭ ٶزٸڭدٸ, ٸشتەي ٷگٸپ,
«سٷيمەيمٸن» دەپ نەشە رەت قايتالادىڭ?!
– دəل بۇلايشا سٷيگەم جوق جان بالاسىن,
كٷلەسٸڭ عوي, بٸلەمٸن, تاڭداناسىڭ.
– «دوسىم» دەيسٸڭ, سەزدٸرمەي ەشتەڭەنٸ,
ٶز سٶزٸڭە ٶتٸرٸك الداناسىڭ…
– تاعدىر-اي, كٸرپٸكتەردە بۇلدىراعان,
جان əلەمٸ… جالعىزدىق تۇنجىراعان.
– بٷگٸن ايدىڭ نەشەسٸ?
– جٷرەك كٷنٸ,
مەن ەمەس, تەرەزەدە تٷن جىلاعان…
دٸنگە وتارشىلار جاساعان كٶپ عاسىرلىق قىسپاق وعان قارسى تۇرا الاتىن بٸلٸمدٸ مۇسىلمان قاۋىمىن, ونىڭ ٸشٸندە دٸندٸ تەرەڭ تٷسٸنەتٸن جاس اقىندار شوعىرىن ٶمٸرگە ەكەلدٸ. ولار دٸنسٸزدەندٸرۋدٸڭ وتارشىلدىق زاردابىن كٶپپەن بٸرگە كٶرٸپ, بٸرگە كٶتەرگەن اتا جەنە اعا بۋىننان بٶلەك دەۋٸردە ٶمٸرگە كەلۋ سەبەپتٸ, رۋحاني كەڭٸستٸكتەگٸ مۇسىلمان اعارتۋشىلارىنا اينالىپ, ٶز بابالارىنان مۇراعا قالعان ٶرشٸلدٸكتٸ, جالتاق ٷكٸمەتتٸ جاقتاماۋدى بويلارىنا سٸڭٸرٸپ ٶستٸ. وسىنداي ورتادا پايدا بولعان بۋنتارلىق كٶڭٸل-كٷي قازاق دٸني جىرلارىنىڭ تۋۋىنا سەبەپ بولدى.
اراعا عاسىر سالىپ, قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جوعالعان دٸني ەدەبي ٷردٸسكە جاستار مٷلدە سونى قىرىنان كەلٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ پسيحو-فيلوسوفييالىق تۋىندىلارىن ٶمٸرگە ەكەلٸپ جاتىر. ۇلتتىق ۇعىم-تٷسٸنٸكتەگٸ عالامزاتتىق نىشاناتتار فيلوسوفييالىق تۇسپالعا نەگٸزدەپ جىرلانۋدا.
باۋىرجان ٶزٸنە دەيٸنگٸ دايىن ٷلگٸنٸ ٶزٸ پٸر تۇتقان ۇستازدارىنىڭ جٷرٸپ ٶتكەن شىعارماشىلىق ٷردٸسٸن ٶز زامانىنا ساي تولىقتىرىپ, ٶز مەنەرٸنە ساپ تٷرلەندٸرٸپ, مٷلدە سونى قىرىنان ەدەبي قاۋىمعا سىيلادى.
F.نٷكتەسٸ
– قاسيەتتٸ رۋحپەن قۋاتتانعان,
ار ٸزدەدٸم سٶزٸنەن شۋاق تامعان.
نە تابامىن ٶمٸردٸ كٷلدٸرگەننەن?!
– نە تاباسىڭ ٶمٸردٸ جىلاتقاننان?!
– قويشى ٶمٸردٸ… دەل قازٸر جان جىلاعان,
جولىن ٸزدەپ كٸمدەر بار قاڭعىماعان?
– كٷبٸر-سىبىر, كٷڭكٸلدەك, ايعاي-شۋدان,
جازعى تٷن-اي, جالىققان, قالجىراعان…
– تىم بەلسەندٸ, تٸل تاپقىش, ۇشىپ-قونعان,
شارشاپ جٷرگەن شىعارسىڭ پىسىقتاردان?!
– بالالاردى ايايمىن سۋىق سٶزدٸڭ
جالىنىنا مەسەلٸ ٷسٸپ قالعان…
– جول ٸزدەيمٸن بٸر عاجاپ…
– نە قىلاسىڭ?!
– جالعىزدىقتان بٸر كٷنٸ جارىلاسىڭ…
توپىراققا جٷرەگٸڭ ورالادى,
جاراتقاننىڭ الدىنان تابىلاسىڭ… –
دەپ, ٶلٸم حالٸندەگٸ جاننىڭ سوڭعى تاتار دەمٸن, جۇتار اۋاسىن دەمٸ تاۋسىلار, جٷرەگٸنٸڭ سوعۋىن توقتاتار سەتٸندەگٸ كەزٸن سيپاتتايدى.
باۋىرجان: رۋح – جان – تەن سينتەزدەنۋٸ ۇلتتىڭ تەڭٸرگە قوسىلۋى جولىنداعى دٸننٸڭ قىسىمشىلىق پەن جالعاندىقتان ارىلۋى دەگەن فيلوسوفييالىق تٷيٸندەۋلەر جاسايدى. «تازارعان جانمەن يەڭدٸ /تەڭٸردٸ/ تانيسىڭ» دەگەن سۋفيزم پوەزيياسىنداعى باستى ۇعىمدى ەلٸنە تانىتۋدا ٸنٸمٸز ەرٸ اعارتۋشى, ەرٸ فيلوسوف, ەرٸ نەوليريك اقىنعا اينالادى. جاستاردىڭ دٸني راۋانعا ورانىپ ساياسي-ازاماتتىق جەنە دٸني-ميستيكالىق ليريكا تٷرٸندە جازىلعان ٶلەڭدەرٸندە شىعىس كلاسسيكتەرٸنٸڭ تيگٸزگەن ەسەرٸ, لەبٸ بارلىعىن, بٸراق ولاردى نەوكلاسسيتسيزم ٶكٸلدەرٸ ٶزٸندٸك تٶل تۋما دٷنيەگە اينالدىرىپ, ٶز دەمٸ, ٶزٸ تەنٸ ەتٸپ جٸبەرگەن اقىندىق قۇدٸرەتٸ مەن ستيلدٸك قۋاتىن اڭعارامىز.
جاستارداعى شىعىس تاقىرىبىمەن ٶزەكتەستٸك ولاردىڭ شىعارماشىلىقتارىندا ەكٸ سالادان تۇرادى: ازاماتتىق جەنە دٸني-فيلوسوفييالىق. بٸز تالداعالى وتىرعان ٶلەڭ قۇرىلىسى مەن مازمۇنى سينكرەتتٸ بولىپ كەلٸپ, وسى ەكٸ ەدەبي اعىمنىڭ قىم-قۋىت ارالاسقان سينتەزٸ دەۋگە نەگٸز بار. ٶلەڭ مۇسىلمان اقىننىڭ يسلام جاماعاتىنا مۇڭىن شاعىپ, پسيحولوگييالىق سىر اقتارۋىنا تولى رومانتيكالىق سارىنداعى قييالىنداعى وقىرمانعا ارنالعان مونولوگٸمەن باستاۋ الىپ, دٸني ۇعىمداردى بٸردە تٷيدەكتەپ, بٸردە شٶگٸندٸ مەنمەن استارلاي جىرلاۋعا ۇلاسىپ وتىرادى.
باۋىرجان تەك شىعىس ەسكٸلٸگٸمەن شەكتەلٸپ قالماي, ونىڭ بٷگٸنگٸسٸمەن دە جەتە تانىس ەكەندٸگٸ سٶز ۇققان جانعا تانىلىپ وتىرادى. جاڭاشىل باعىتتاعى ۇلت ەدەبيەتٸندەگٸ نەوجەديت قوزعالىسى – دٸن مەن ٶنەر سالاسىندا تۋىپ, شىعىس پەن باتىسقا قاتار بەت تٷزەپ, بٷكٸل ەرەكەتتەرٸنە مۇسىلماندىق پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نەگٸز ەتٸپ الىپ وتىر. حريستيان ەلٸنە (رەسەي) مۇسىلمان ەلٸنٸڭ (تٷبٸ بٸر تٷركٸلەردٸڭ) بودان بولۋى تاتار (قازٸر دە تۇل بولۋ), ورتالىق ازييا ەلدەرٸ (كەشەگٸ قۇل بولۋ) قالامگەرلەرٸن تٷرلٸ ويعا جەتەلەدٸ. ولاردىڭ الدىنان: ەۋروپانى ٷيرەتكەن مەدەنيەتتٸڭ بوداندىققا تٷسۋٸ نەلٸكتەن? اللانىڭ سٷيٸكتٸ قۇلدارى نەلٸكتەن بودان بولدى? بۇنىڭ سەبەبٸ نە? قۇران كەرٸم مەن پايعامبار ٶسيەتٸن دۇرىس ۇعىنبادىق پا? يسلامدى جاڭىلىس جورىدىق پا? قايتسە مۇسىلماندار ازات بولادى دەگەن سانسىز ساۋال تۋىنداپ, ەر ەلدٸڭ قالامگەرلەرٸ وعان ٶزدەرٸنشە جاۋاپ قايتاردى. وسىنداي جاۋاپ بەرۋ – «نٷكتە» ٶلەڭٸنٸڭ لەيتموتيۆٸنە اينالعان.
سوپىلىقتىڭ يسلام اياسىندا تۋىپ, بٸراق (تار اۋقىمدى – ە.ە.ە.) مۇسىلماندىققا قارسى دٸني-فيلوسوفييالىق اعىم رەتٸندە قالىپتاسۋىنىڭ سەبەبٸن اشىپ بەرۋدە رۋسلان احمەتوۆ: “باسى VIII عاسىردا اراب ەلدەرٸنەن باستالعان «سوپىلىق» تاريحى يران ارقىلى تٷركٸ توپىراعىنا جەتتٸ. سوپىلىق تٷركٸ ەدەبيەتٸنٸڭ تۋۋ, دامۋ, ٶرلەۋ, قۇلدىراۋ كەزەڭدەرٸن سارالايتىن بولساق”, – دەيدٸ [سوپىلىق ەدەبيەت. «جۇلدىز» 1993]. بۇل قاراما-قارسىلىقتاردىڭ شىعۋ تٶركٸنٸ تارام-تارام. ەندٸ اتالعان عالىمنىڭ جوعارىداعى پٸكٸرٸن نەگٸزگە الا وتىرا, ارى قاراي تارقاتىپ كٶرەلٸك. ولاردىڭ دٸني ەدەبيەتكە ەنگٸزگەن بٸرٸنشٸ ۇستانىمى – اللانىڭ الار ورنى; ەكٸنشٸ ۇستانىمى – اللاعا دەگەن ماحاببات; ٷشٸنشٸ ۇستانىم – زٸكٸر سالاتىن ٶنەر سينتەزدەنۋٸ; تٶرتٸنشٸ ۇستانىم – شەيحتەر ابىرويى; بەسٸنشٸ ۇستانىمى – سوپىلاردىڭ ٶزگە دٸندەرگە دەگەن كٶزقاراسى. قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ سوپىلىق پەن اراب-پارسى سوپىلىق ەدەبيەتٸن ەش شاتىستىرماۋ كەرەك.
بٸرٸنشٸ ۇستانىم بويىنشا, ادام – قۇدايدىڭ بٸر بٶلشەگٸ جەنە ونىڭ سيپاتىن بارلىق زاتتاردان ٸزدەۋشٸ. وسى نەگٸز قازاق دٸني رومانتيزمٸنە تەمٸر قازىق بولدى. تاپ وسىنداي سەنٸم ۇشقىنى ب. قاراعىزۇلى تۋىندىلارىندا ٷنەمٸ كەزدەسٸپ وتىرادى.
مٸنە, وسىنداي ٶزٸنە دەيٸنگٸ دايىن ٷلگٸنٸ (دٸني رومانتيكالىق شتامپتى) باۋىرجان قاراعىزۇلدارى ٶز زامانىنىڭ قالىبىنا سالىپ, جاڭاشا تۇرپاتتا تٷرلەندٸرە بٸلدٸ. جاستار ٶزٸنە دەيٸنگٸ اتا جەنە اعا بۋىننىڭ جٸگٸتتٸك دەر شاقتارىندا بولماعان «اقىلدىڭ ازابى», «قوس ەلەمدٸلٸك» جەنە «جالعىزدىق» ايشىقتارىن اللاھتىڭ قۇدٸرەتٸمەن بايلانىستىرا وتىرا, جالتاقتاماي ەنگٸزدٸ.
م. مىرزاحمەتۇلى ەلٸشەر ناۋايداعى عاشىقتىق سەزٸمدٸ (جاي سەزٸم, تەڭٸرلٸك سەزٸم, ماحاببات سەزٸمٸ) ٷش تٷرگە بٶلەدٸ. جاستار وسى سەزٸمدەردٸ تۇتاستىرىپ بەرۋگە تالپىنىس جاساپ جٷر.
باتىس سيمۆوليستەرٸ ۇلتسىزدانعان, اتەيستٸك مەندەگٸ شىعارماشىلىق تيپٸن ٶمٸرگە ەكەلسە, يسلام سيمۆوليستەرٸ ۇلتىق ناقىش پەن جەرگٸلٸكتٸ كولوريتكە نەگٸزدەلگەن مۇسىلماندىق شىعارماشىلىق تيپٸن دٷنيەگە ەكەلدٸ. ولاردى كٶركەمدٸك تەسٸل ورتاقتاستىعى بٸرٸكتٸرسە, دٷنيەتانىمدىق تٷسٸنٸكتەرٸ ولاردى الشاقتاپ بٶلەكتەندٸردٸ. بٸر ەدەبي ەدٸس پەن دٸني سەنٸم اياسىندا بٸرٸككەن مۇسىلمان سيمۆوليستەرٸنٸڭ ٶزٸ جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸك پەن دەستٷر جالعاستىعى اياسىندا مۇقىممۇسىلماندىق جاعىنان بٸر تۇتاستىقتا بولعانىمەن, تاريحي-مەدەني الۋاندىق, ياعني پانتٷرٸكشٸلدٸك جاعىنان بٸر-بٸرلەرٸنەن دەربەستەنٸپ, ٸرگە اجىراتتى. قازاق دٸني رومانتيزمٸ مەن سيمۆوليزمٸ – بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸنٸپ الىنبايتىن ەدەبي تۇتاستىق. سوندىقتان, ولاردى جەكە-جەكە قاراستىرار بولساق, وندا ەشتەڭە ۇتپايمىز. قاشاندا بٸرلٸكتە الىنعان نەرسە عىلىمي اقيقاتقا بٸر تابان جاقىن تۇرادى.
تٷركٸ ديداكتيزمٸ, سوپىلىقتىڭ سيمۆوليزمٸ مەن ۇلتتىق كولوريت سٸڭٸرٸلگەن قازاق دٸني رومانتيزمٸ ٶركەن جايا باستادى. جاستار كٷندەلٸكتٸ قولدانىستارعا (گٷل, بۇلبۇل, قىزدىڭ قاسى, ەرٸنٸ, شاشى, ت.ت.) تىلسىمدىق-قۇپييالىق سٸڭٸرٸپ, ٶزدەرٸ عانا تٷسٸنەتٸن پوەتيكالىق ۇعىمدى ۇلتتىق ەدەبي ٶمٸردٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاتا بٸلدٸ. سونىمەن, جاستار قايىرا تۋىنداتقان قازاق دٸني رومانتيزمٸندە بٸر جاعى بٷكٸل ەلەم تانىعان شىعىستىڭ جەتٸ جۇلدىزىنىڭ ەسەرٸ بار دا, ەكٸنشٸسٸ – كٷللٸ ورتا ازييا پٸر تۇتقان ياساۋي مەن سٷلەيمەن باقىرعانيدٸڭ, ەلٸشەر ناۋايدىڭ ىقپالى بار ەكەندٸگٸن ٷنەمٸ ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.
بەلگٸلٸ بٸر ەدەبي توپتىڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمى بار دا, ونى ەرقايسىنىڭ جەكە دارا كٶركەمدٸكپەن يگەرۋٸ بار. سوپىلىق (ميستيكالىق) دٸنگە كٷمان كەلتٸرۋ ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر دەستٷرلٸ دٸندٸ ۇستانعان قوعامداعى تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى بەلگٸلٸ بٸر دٸندٸ ۇستانعان ادامنىڭ قارسىلىعىن بٸلدٸرەتٸن ەلەمدٸك ۇعىمعا اينالعان ەدەبي-فيلوسوفييالىق تٷسٸنٸك. حريستياندار – ونى ٶزٸنشە (سيمۆوليستەر, ميستيكتەر دەپ) ۇعىنسا, مۇسىلماندار ونى ٶزٸنشە (سوپىلىق دەپ) تٷسٸنەدٸ. دٸني رومانتيزم دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ بەرٸندە بار بولعانىمەن, تاپ يسلام ەلدەرٸندەگٸدەي جالپى حالىقتىق قۇرمەتكە يە بولا العان جوق.
مۇقاعالي قاساڭ كەزەڭدە اللانى ۇلىقتاعان جىرلار جازعاندىعى ەدەبيەت تاريحىنان بەلگٸلٸ. سونىمەن, تٶل ەدەبيەتٸمٸزدە ياساۋي, اباي, شەكەرٸم جەنە مەشھٷر جٷسٸپتەر سالعان دٸني سارىن مٷلدە جويىلىپ كەتپەيدٸ. ەر كەزەڭدە ەر جاڭا بۋىن اقىندارى تاراپىنان ٶز جالعاستىرۋشىسىن تاۋىپ وتىرادى.
قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ دٸني اعىمدى كٸتاپ, ماقالا, ۋاعىز ارقىلى تولىق تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. ەركٸمنٸڭ جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸندە ٶزٸنٸڭ پەندەاۋي يمانى, ياعني ارى, رۋحى بار – سونى وياتۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. جٷرەك, ار-ۇيات ويانسا, مٸنەز-قۇلىق تٷزەلسە, مەدەني, تاريحي ٶرلەۋ باستالادى. ٸزگٸلٸك, رۋحانييات, باقىت كەلەدٸ. سوندىقتان دٸندٸ ەڭ ەۋەلٸ يمان دەپ تٷسٸنۋ قاجەت. وسى جەردە رۋميدٸڭ سوپىلار تۋرالى ايتقان: «يسلامنىڭ اتى دا, زاتى دا سەندەر», «سەندەرسٸڭدەر يسلامنىڭ جاۋىنگەر ارىستاندارى!» دەگەن ٶلەڭ سٶزدەرٸ ەسكە كەلەدٸ. مەسەلە – يسلامنىڭ جٷرەگٸن, رۋحىن جاڭعىرتۋ, سول ارقىلى اللانى تانۋ, ۇلىقتاۋ. قۇدايعا شٷكٸر, جاۋگەر قازاق ەجەلدەن دوگماتيزم مەن فاناتيزمدٸ جاراتپاعان. تابيعاتىنان اقكٶڭٸل, ەرجٷرەك, ەركٸن سٶيلەيتٸن اتا-بابالارىمىز يسلامعا جاقىن بولعان. «مەرت» (نەمەسە «تولىق ادام») يدەالى دا سوپىلار سومداعان يدەال عوي. ارابتار مەن پارسىلارعا جالتاقتاي بەرگەندٸ دە قويۋ كەرەك. ەندٸ ٶز جولىمىزدى تابۋىمىز كەرەك. قازاق دٸني ەدەبيەتٸنٸڭ ٶز جولى, ٶز تاريحى, ٶز رۋحاني ميسسيياسى بار. بٸز ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ يسلامدى پاراسات, ٸزگٸلٸك, مەدەنيەت كٶزٸنە اينالدىرۋعا بار كٷشٸمٸزدٸ سالۋىمىز كەرەك. وسى جولدا جاس تولقىن سەتتٸ ەدەبي ٸزدەنٸستەرگە قول جەتكٸزٸپ جٷر.
باۋىرجان «جان» ياعني جٷرەك ۇعىمىنا باسقا بٸر ەدەبي تەسٸلدٸ, فانتاستيكالىق ەمەس فانتاستيكانى قولدانۋ ارقىلى سانامالاپ, شەندەستٸرۋ مەن دامىتۋدى قاتار ٶربٸتە بەرۋگە قول جەتكٸزە العان.
X.نٷكتەسٸ
– قايدا?!
– ٶمٸردٸڭ بوساعاسىن اتتاعاندا,
جاتىرقاپ جىلاپ كٸردٸم جات عالامعا.
ٶلٸمگە سەكۋند سايىن جاقىندايمىن,
بٸلمەيمٸن, سور تابام با, باق تابام با?!
مەڭگٸلٸك جارىعىما ۇمتىلامىن…
جالىقتىم تىڭداي-تىڭداي قۇلقىن ەنٸن.
تورىندا قۋتىڭداعان قۋ تٸرلٸكتٸڭ,
بالىقتاي جانۇشىرىپ بۇلقىنامىن.
رۋحىم اسقاق ەدٸ, بٸلگٸر ەدٸ,
قۇتقارسا سول قۇتقارار, كٸم بٸلەدٸ?
ٸشٸمدە قۇدايدى اڭساپ جان جىلايدى
سىرتىمدا سايتانعا ەرٸپ جىن كٷلەدٸ.
عاجابىن عاقىلىمنىڭ ۇعىنعانشا,
ياپىر-اي, قالدى ەكەن عۇمىر قانشا?!
شٸركٸن-اي, جٷرەگٸمنٸڭ قۇپيياسىن,
سەزەم بە قوس جانارىم جۇمىلعانشا?!
عايىپقا جەتەلەسە وي تورابى,
كٶكەيٸم جالعىز سٶزدٸ قايتالادى.
تاعدىرىم تٷنگٸ اسپانعا تەلمٸرگەندە,
نەلٸكتەن قايران كٶڭٸل جاي تابادى?!
ٶلٸمنٸڭ بوساعاسىن اتتاعاندا,
بٸلمەيمٸن, سور تابام با, باق تابام با?!
بٸلەرٸم, بوز جۋسانداي كٶكتەپ شىعام,
بٸزدەگٸ جاسىل ۋاقىت توقتاعاندا…
«تازا قازاق فيلوسوفيياسى بار ما?» دەگەن «Central Asia Monitor» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى بيگەلدٸ عابدۋلليننٸڭ ساۋالىنا ەۋەزحان قودار بىلايشا جاۋاپ بەرەدٸ: «وسى بٸر سٶز تٸركەسٸمٸندەگٸ «فيلوسوفييا» سٶزٸنە عانا تابان تٸرەپ, ايتار بولسام, عىلىمي اينالىمدا «ۇلتتىق فيلوسوفييا» دەگەن ۇعىم جوققا تەن, ٶيتكەنٸ, ول جەكە تۇلعالاردىڭ شارۋاسى… كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن فيلوسوفييا باتىستىڭ تاعدىرى بولىپ سيپاتتالۋدا. سوندا نەمەنە باسقالار ويلانا بٸلمەي مە?» [كودار ا. ستەپنوي زنانييا. وچەركي پو كۋلتۋرولوگيي. – استانا: فوليانت]. اتالعان سۇحبات يەسٸ ٶزٸنٸڭ «دالا بٸلٸگٸ» اتتى مەدەنيەتتانۋشىلىق ەڭبەگٸندە قازاق فيلوسوفييالىق دەستٷرٸن ۇستانۋشىلاردى: جىراۋ, شەشەن, بي جەنە حان دەپ تٶرتكە بٶلەدٸ. تٷركٸ-قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ فورماسىن كەڭٸنەن سٶز ەتە وتىرىپ, قازاق اقىل-ويىنا ٶز ىقپالىن تيگٸزگەن عالامدىق ٷش ەسەردٸ:
1) قىتاي ەسەرٸ;
1) اراب – يران ەسەرٸ;
2) ەۋروپا ەسەرٸ دەپ, جەكە-جەكە اتاپ كٶرسەتە وتىرا, وسى كەزدەرگە دەيٸن اتا-بابا تانىمى ٶمٸردٸ «جاقسى» مەن «جامانعا» ايىرىپ, وي تٷيگەندٸگٸن دۇرىس اتاپ كٶرسەتكەنٸمەن تٷركٸ ديداكتيزمٸنٸڭ ەدەبي ەسەرٸن نازاردان تىس قالدىرادى.
باۋىرجاننىڭ ناعىز اقىندىق بابىندا, شىعارماشىلىق شابىتتى شاعىندا ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەتٸن دٸني رومانتيزم باعىتىنداعى ٸزدەنٸسٸنٸڭ سەتتٸ تۋىندىسى “نٷكتە” ٶلەڭٸ ٶز بويىنان ۇلتتىڭ دٸني ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ مەن يماني تۇمارىن سىيدىرا العان.
قازاقتىڭ باس اقىنى اباي ٶزٸنٸڭ العاشقى ٶلەڭدەرٸن شىعىس اقىندارىنا ەلٸكتەپ شاعاتاي تٸلٸندە جازعانى مەلٸم.
سونداي ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸندە عۇلاما اقىن:
ەليفدەك اي يۋزٸڭە عيبرات ەتتٸم,
بي, بەلەي دەرتٸڭا نيسبات ەتتٸم,
تي, تٸلٸمنەن شىعارىپ تٷرلٸ ەبيات,
سي, سەناي مەدحييا حۇرمەت ەتتٸم, –
دەپ اراب ەرٸپتەرٸن تٸزبەكتەپ بٸر سۇلۋدىڭ سىمبات تۇلعاسىن بەرۋگە تىرىسقان. اقىن ٶلەڭدە ارابتىڭ جيىرما توعىز ەرپٸمەن شەكتەلمەگەن, سونىمەن بٸرگە «مەت – قاسىڭ, تەشتيت – كٸرپٸك, سەكٸن – كٶزٸڭ» دەپ سۇلۋ قىزدىڭ جٷزٸن سۋرەتتەۋدە اراب حاراكاتتارىن دا سەتتٸ پايدالانعان. مۇندا اقىننىڭ دٶڭگەلەگەن سەكٸندٸ – كٶزگە, يٸلگەن – مەتتٸ قاسقا, تەشتيتتٸ – كٸرپٸككە تەڭەگەنٸن ەرەكشە ايتا كەتكەن جٶن. بۇل – ەلٸ ەدەبي جەنە كٶركەمدٸك ٸزدەنٸس ٷستٸندەگٸ اقىندىق شەبەرلٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ابايدىڭ ەبجەد ٸلٸمٸن تۇتىنۋدا ەلٸشەر ناۋايدى ٷلگٸ ەتكەنٸن اقىن مۇراسىن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بەرٸ اۋىزعا الادى.
باسقا تٸلدە جازۋدىڭ ەش سٶكەتتٸگٸ جوق. وعان ەدەبيەت تاريحىنان مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. سونىڭ جارقىن بٸر مىسالى: ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ الىبى ا.س. پۋشكين دە ٶزٸنٸڭ العاشقى ٶلەڭدەرٸن فرانتسۋز تٸلٸندە جازعانى بەلگٸلٸ جايت. جازبا ەدەبيەتٸ تٷركٸلەرگە قاراعاندا, باسقا يمپەرياليستٸك ەلدەرگە قاراعاندا, بالاڭداۋ ورىس ەدەبيەتٸ بۇنى جاسىرىپ جاۋىپ ەلەككە تٷستٸ.
بٸز بۇرىن ابايدىڭ نەلٸكتەن بۇنداي ەدەبي قادامعا بارعانىن اۋىزعا الماي كەلگەنٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ: اراب جازۋىنا نەگٸزدەلگەن ەبجەد ٸلٸمٸن ەسكەرمەۋٸمٸزدە جەنە ونىڭ ۇلتتىق جەنە دەستٷرشٸل اقىندار شىعارماشىلىعىنداعى الاتىن ورنىن باعالاعىمىز كەلمەگەندٸگٸمٸزدە جاتىر. وسى بٸر اراب جازۋىنىڭ تىلسىمدىعى اراب سوپىلارىنا ەبجەد ٸلٸمٸن دٷنيەگە ەكەلگٸزدٸ. تٷركٸ ديداكتيزمٸندە ساندىق ماگييا ۇعىمى ٶمٸرگە كەلدٸ (ابايداعى بەس ساننىڭ قاسيەتتٸلٸگٸ سونىڭ دەلەلٸ). وسىنىڭ بەرٸ مۇسىلمان دٸني رومانتيزمٸن تىلسىمدىققا وراندىردى. ونى وسى جاعىنان يگەرگەن قازاق اقىندارى دٸني رومانتيكالىق تۋىندىلارىندا قاجەتتٸ جەرٸندە ورنىمەن پايدالانا باستادى.
جازۋدىڭ اۋىسۋىمەن بٸرگە قازاق ەدەبيەتٸندە ەبجەد ٸلٸمٸ ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى دەگەن قاساڭ پٸكٸردٸ نەوكلاسسيتسيزم ٶكٸلدەرٸ بولىپ تابىلاتىن جاستار باردىڭ جوعالمايتىنىن دەلەلدەي باستادى.
ادام مەن دٷنيەنٸ ەرٸپپەن تاڭبالاي جىرلاۋ تٷركٸ ەدەبيەتٸندە ەلٸشەر ناۋايدان باستالادى. وسى بٸر ورتاق تٷركٸلٸك دانىشپان تۇلعانىڭ بٸر عانا ۇلتتقا تەلٸنٸپ, ٶزبەك اقىنى اتالىپ جٷرگەنٸ كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ ايارلىقپەن جٷرگٸزٸلگەن عىلىمي ەدٸلەتسٸزدٸكتەن ورىن الدى. وسىنى ورىندى پايدالانعان ٶزبەك عالىمدارى ورتالىق ازييانىڭ جازبا تٸلٸن – كٶنە ٶزبەك تٸلٸ دەپ, ال, تٷركٸ ەدەبيەتٸنە ورتاق تۇلعا ەلٸشەر ناۋايدى ٶزدەرٸنە باسى بٷتٸن يەلەنٸپ كەتتٸ.
ەلٸشەر ناۋاي ەنگٸزگەن زات پەن ادامدى ەرٸپپەن ٶرنەكتەي جىرلاۋ مۇسىلمان ەلەمٸندە اقىندىق شەبەرلٸكتٸڭ شىنايى شىڭىنا بالانادى.
راسىندا پارسى پوەزيياسىنا جەتٸك تٷركٸ شايىرى ٶز شىعارمالارىندا مۇنداي شەبەرلٸكتٸ كٶپ قولدانعان. ناۋاي ٶزٸنٸڭ «لەيلٸ – مەجنٷن» شىعارماسىندا:
ەتگاچ «اليف» قادين قيليب «دول»,
ماجنۋنيھ العين ۋلتي فيلحول (سول مەزەتتە), – دەپ تٸك تۇرعان لەيلٸنٸ «ەليف» ەرپٸمەن بەرگەن دە, ونىڭ يٸلگەنٸن ارابتىڭ دوعال تەرٸزدٸ جازىلاتىن «دالى»-مەن سۋرەتتەگەن. سونداي-اق, اقىن مەجنٷننٸڭ شىنايى سەزٸمٸن جىرلاۋدا تاعى دا اراب ەرٸپتەرٸنە جٷگٸنگەن:
بۋينيم ۋزا, «اين» ين ايلاگيل تاۆق (القا),
«شين» ين قيل يچيمعا شۋپاي شاۆق (سەزٸم).
«قوف» ين مانگا ايلا كۋحي اندۋح (قايعى),
كۋنگلۋمگا عاميني كۋح تو كۋح.
ۋچ نۋقتاسيني شارورا ايلا,
يككيسيني يككي حورا ايلا, –
دەپ جىرلايدى. مۇنداعى تىرناقشا ٸشٸنە الىنىپ بەرٸلگەن «ا», «ش», «ق» ەرٸپتەرٸن قوسىپ وقىعاندا ارابشا عاشىق سٶزٸ كەلٸپ شىعادى. ال تٶمەندە اتالاتىن ٷش نٷكتە «ش» ەرپٸنٸڭ ٷستٸنە قويىلاتىن بولسا, ەكٸ نٷكتە ارابتىڭ «ق» ەرپٸنٸڭ ٷستٸنە قويىلادى.
ال, ەندٸ بەرٸدەن سٶز قوزعاساق, مەشھٷر-جٷسٸپ:
جاپىراقتىڭ بٸرەۋٸ – «كەف», بٸرەۋٸ – «نون»,
كٶڭٸلدٸ حاققا قويىپ, ايتالىق شىن.
سول ەكٸ جاپىراق بولدى ەرلٸ – بايلى,
بولعاندا بٸرٸ – پىشاق, بٸرەۋٸ – قىن.
ورناتىپ «كەف» جاپىراعىن «نون» – عا قويدى,
ماس بولىپ بٸر نوقاتپەن قارىنى تويدى.
دەسە جەنە بٸر جەرٸندە:
كەتپەن شوتقا قولعا ۇستايتىن «كەف» ەمەس پە,
وسى سٶز انىق ەمەي, سول كٶمەس پە?!
بٸر سالىپ قالعان جەردەن توپىراق السا,
شۇڭقىر بوپ قالعان جەرٸ «نون» دەمەس پە?!
اقىن مۇندا «كەف» ەرپٸن بٸرەسە پىشاققا تەڭەسە, بٸرەسە كەتپەن شوتقا تەڭەگەن. بۇل ەرٸپتٸڭ ارابشا جازىلۋى دا راسىندا سابى بار كەتپەنگە ۇقسايدى. «ماس بولىپ بٸر نوقاتپەن قارىن تويدى» دەپ «نون» ەرپٸنٸڭ ٷستٸندەگٸ بٸر نٷكتەنٸ سۋرەتتەگەن. وسى ٶلەڭنٸڭ سوڭىندا اقىن «كەفتٸ نونعا قوسسالىق – كٷن – دەيدٸ عوي» دەپ قۇران كەرٸمدەگٸ «ياسين» سٷرەسٸنٸڭ 82-اياتىندا باياندالاتىن اللاھتىڭ ون سەگٸز مىڭ عالامدى جاراتاردا «كۋن» ياعني «بول» دەپ بٸر عانا سەزٸممەن بولمىستىڭ پايدا بولعانىن العا تارتقان.
وسى نٷكتە مەن كەڭٸستٸك شارتتى ۇعىمدارى جاستار تاراپىنان ورىس قارپٸمەن ەبجادتىڭ قايىرا تٷلەپ, تۋعان توپىراعىنا ورالۋىن ەدەبي ٶمٸر سالتىنا ەنگٸزدٸ.
شىعارمالارىندا ەرٸپتەردٸ ويناتۋ تەسٸلٸن زامانالىق قازاق ەدەبيەتٸندە ەندٸ مٸنە, جاستارىمىز ٶز شىعارماشىلىقتارىندا شەبەر پايدالانعانىنىڭ بٸر جوسىعى رەتٸندە باۋىرجاننىڭ “نٷكتە” ٶلەڭٸنٸڭ مەتٸنٸنەن اڭعارامىز.
قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جاس اقىنداردلىڭ وسىنداي ٶلەڭ جولدارىمەن مەندەس جەردٸ پارسى اقىنى فەرداۋسيدٸڭ «شاھناماسىنان» دا كەزدەستٸرەمٸز.
وندا شايىر:
دۋ گەيتي پەديد وماد ەز «قوف» ۆە «نۋن»,
چەرو نە بە فەرمون – ە دەر نە چۋن, –
دەپ, ەكٸ ەلەمٸنٸڭ «كەف» پەن «نۋننان» جارالعانىن العا تارتادى. وسى ارادا فەرداۋسي مەن مەشھٷردٸڭ ەدەبي-رۋحاني مۇراگەرلەرٸنٸڭ بٸر ارنادان سۋسىنداعانىن انىق اڭعارۋعا بولادى. ول يسلام دٸنٸنٸڭ قاينار كٶزٸ – قۇران كەرٸم. قاسيەتتٸ كٸتاپتٸڭ ٸشٸندە ادامزات بالاسى ٷشٸن جۇمباق بٸرنەشە ايات بار. ايات دەگەن سٶز نەمەسە سٶيلەم دە ەمەس, جاي اراب ەرٸپتەرٸنٸڭ تٸزبەكتەلٸپ بەرٸلگەن قالپى. مىسالى, «باقار» سٷرەسٸ «ەليف لەم ميم» دەپ باستالعان. بۇدان باسقا «ەليف لەم رو», «ەليف لەم ميم ساد», «كەف حە ييا اين ساد», «تا حە» ت.ت. اياتار بار. سونداي – اق «ساد» پەن «قاف» سيياقتى سٷرەلەر ارابتىڭ «س», «ق» ەرٸپتەرٸمەن اتالىپ, العاشقى اياتى دا وسىلاي باستالادى. جالپى جيىرما توعىز ەرٸپتٸڭ ون تٶرتٸ جيىرما سەگٸز سٷرەنٸڭ بٸرٸنشٸ اياتىن قۇرايدى. بۇل سٷرەلەردٸڭ «باقارا» مەن «ەل عيمراننان» باسقاسى مەككەدە تٷسكەن اياتتارعا سانالادى. بۇلاردى عالىمدار «مۋقاتتاعا ەرٸپتەرٸ» دەپ اتايدى.
مۇسىلمان رومانتيزمٸندەگٸ سوپىلىقسىز يسلام ٶنەرٸن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. سوپىلىق (قاي دەۋٸردە بولسىن) – قۇران – حاديستٸ ەڭ جوعارى دەرەجەدە تەپسٸرلەۋ (تالداۋ, تٷسٸندٸرۋ). سول سيياقتى وسى بٸر ۇلت ٶركەنيەتٸ كەڭٸستٸگٸندەگٸ دٸني-رۋحاني قۇبىلىستى بٸز ميلەت ەدەبيەتٸندەگٸ يسلامدى شىنايى تٸرٸلتۋ, ونى وقىرماننىڭ ٶمٸر فيلوسوفيياسىنا جەنە الاشي دٷنيەنٸ ٶزگەرتۋ قۇرالىنا اينالدىرۋ دەپ تە سيپاتتاي الامىز.
ەبجەد ٸلٸمٸنٸڭ مۇسىلمان مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا كٶپ سەپتٸگٸ تيگەن. جازۋ اۋىسسا دا, الاشتىڭ دٷنيەتانىمى اۋىسقان جوق. جاستاردىڭ جاڭا ەبجەدتٸ ٶمٸرگە ەكەلۋٸنٸڭ دە تاريحي سەبەبٸ وسىندا جاتىر. بار ايتپاق بولعانىمىز – بٸر ٶلەڭنٸڭ ٶز بويىنا ەدەبي ٷردٸستٸ كەلٸستٸ دە, جاراسىمدى سىيدىرا بٸلگەنٸ.
اقىن قالامىن اق قاعاز بەتٸنەن الىپ كەتتٸ, نەتيجەسٸندە ونىڭ جان سىرىن, ٸشكٸ تولعانىسىن, ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن قوعامعا دەگەن كٶزقاراسىن تانىتاتىن مەتٸن-مونولوگ قالدى, ٸشكٸ دٷنيەسٸن اقتارعان مەتٸن-مونولوگ دٷنيە ەسٸگٸن اشتى. مەتٸن وقىرمان تاراپىنان نە اقىننىڭ ۋاعىزى, نە ونىمەن وي جارىستىرۋى ٷشٸن پوەتيكالىق ٷنٸن ەستٸرتۋدٸڭ جولى دا بولىپ تابىلادى. ول ٷنگە ەتتەڭ ساناۋلىلار عانا دەن قويادى. بٸرٸ – ٶزٸ ٷشٸن تىڭ دٷنيەنٸ جولىقتىرسا, ەكٸنشٸسٸ – ونىڭ ەدەبي-مەدەني جاڭاشىلدىعىنىڭ جارشىسىنا اينالادى. مەسەلە وسى تىڭ دٷنيەنٸ جولىقتىرعاندار جايىندا. ولار اقىننىڭ ٶزدٸك ٷنٸن ٶزگەلٸك ٷنگە اينالدىرىپ, جاڭا ەدەبي جىر جازۋ ٷردٸسٸن ٶمٸرگە ەكەلەدٸ. جاستار بٸرٸن-بٸرٸن قايتالامايدى, جەتپەگەن جەرٸن جەتكٸزۋ ەدەبي-ستيليستيكالىق تەسٸلمەن بۇرىن بولماعاندى بولدىرىپ, بۇرىن تولماعاندى جۇتىندىرادى.
قازاق پوەزيياسى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جىر جازۋ پروتسەسٸندە تٷركٸ ەلەمٸنە ٷلگٸ بولا الاتىندىعىن تانىتىپ وتىر. بٸز بۇنى بٷگٸنگٸ جاستار شىعارمامشىلىعىمەن جەتە تانىسقان شاقتا ايقىن كٶز جەتكٸزەمٸز.
ەلەمدٸك ەستەتيكا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق ەستەتيكالىق تانىم-تٷسٸنٸگٸ بابالار دەستٷرٸنەن الشاقتاپ, گەگەلدٸك جەنە باحتيندٸك ەۋروپانىڭ ٸزٸمەن كەتتٸ. ال, جاستاردىڭ ەدەبي ٸزدەنٸستەرٸ بٸزگە الاش ەستەتيكاسىنا قايتىپ ورالۋعا ٷندەيدٸ. الاش ەستەتيكاسى ٶز كەزەگٸندە باعزىدان تامىر تارتقان «تابيعيلىق» پەن «قوعامدىقتىڭ» سەلبەسۋٸنٸڭ مەڭگٸلٸك پروبلەمالارىنان تۇرادى. اقىنداردىڭ وسى ەكەۋٸن بٸرلٸكتە الىپ جىر جازىپ جٷرگەندەرٸ بار. ەرقايسىن دەربەستٸكتە الىپ پوەزييا بۇلاعىنىڭ كٶزٸن اشىپ, شىعارماشىلىعىن كٶككە ٶرلەتٸپ جٷرگەندەر بار. بٸز وسىنىڭ بەرٸن بولماسا دا شەت جاعاسىن باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ پوەزيياسىنا قاتىستى سٶز ەتتٸك.
تمد كەڭٸستٸگٸندە ورىس ەستەتيگٸ ۆ.ۆ. بىچكوۆ مەدەنيەتتٸ كلاسسيكالىق جەنە پوستكلاسسيكالىق مەدەنيەت دەپ ەكٸگە ورىندى بٶلٸپ جٷر. مٸنە وسى مەدەنيەتتەردٸڭ قاي-قايسىنىڭ بولسىن بويىندا «ۇلىع ٶزگە» بار. بار ايىرماشىلىق – وسى مەدەنيەتتەردەگٸ ونىڭ ايقىن جەنە بۇلىڭعىر سەزٸلۋٸندە. وسى «ۇلىع ٶزگەدەن» – ٷلكەن مەدەنيەت, پوست-مەدەنيەت ٶرٸپ شىعادى. بار ايىرماشىلىق – تٷرلٸ مەدەني-تاريحي تيپتەرگە جاتاتىن ۇلتتار اراسىنداعى كٸمنٸڭ «ۇلىع ٶزگەسٸنٸڭ» باعزىلىعىمەن ٶزگەلەرگە ۇستازدىعى. بۇرىنعى كلاسسيكالىق پوەزييادا ٶزگەنٸڭ «ۇلىع ٶزگەسٸ» بايقالسا, ەندٸ جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىندا الاشتىڭ «ۇلىع ٶزگەسٸ» بايقالىپ وتىرادى. وسى ٶزگەنٸ اشا الدىق پا, اشا العان جوقپىز با, وعان باعا بەرەتٸندەر – پوەزييا سٷيەر الاش قاۋىمى. بٸزدٸكٸ – كٶڭٸلدەگٸ ويدى كٶك دٶنەننٸڭ اششى تەرٸن شىعارىپ, پوەزييا المانىنداعى بٸر تۇلپاردىڭ شىعارماشىلىق شابىسىنا ٶزدٸك پٸكٸر ايتۋ.
ول پٸكٸردٸ «پوەزييا ەلەمٸ» باعدارلاماسىندا باۋىرجانعا قاتىستى اقىن اعاسى تالعات ەشەنۇلى ايتىپ تا قويدى. بٸزدٸكٸ – سول ويدى ارى قاراي جالعاستىرۋ. ونى دۇرىستى جالعاستىردىق پا, ەلدە بۇرىستى جالعاستىردىق پا, ونى دا باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ پوەزيياسىن قالت جٸبەرمەي وقىپ, جالت ەتكەن اۆتورلىق جاڭاشىلدىعىنا قۋانىپ جٷرگەن جىرسٷيەر قاۋىم ايتا جاتار.
ەبٸل-سەرٸك ەبٸلقاسىمۇلى ەلٸەكبار
