ول ورىسشا سٶيلەگەندە ونىڭ اسقان شەشەندٸگٸنە, وي جٷيەسٸنٸڭ, لوگيكاسىنىڭ جامپوزدىعىنا, بيٸك بٸلٸمدٸلٸگٸنە ەڭ زييالىمىن دەگەن ورىستاردىڭ ٶزٸ تاڭ قالىپ, تاڭداي قاعار ەدٸ.
بٸراق ول ورىسشا وقىعان باسقا كٶپتەگەن قازاقتار سيياقتى قازاق تٸلٸنەن بەزٸنگەن جوق.
ونىڭ ورىس دوستارى ٶتە كٶپ ەدٸ...
ول ادامنىڭ ۇلتىنا ەمەس, اقىل-پاراساتىنا, ادامگەرشٸلٸگٸنە قاراي باعالايتىن.
ال ٶز حالقىن, ٶز قازاعىن اعىنان جارىلا, جانىنداي جاقسى كٶردٸ. ونىڭ ٶتكەنٸن, قازٸرگٸسٸن, بولاشاعىن ويلاپ, قايرات قىلدى, كٷرەستٸ.
«جەڭٸسكە تەك رۋحتىڭ كٷشتٸلٸگٸمەن عانا جەتۋگە بولادى», — دەيدٸ باۋىرجان مومىشۇلى. ول حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ رۋحى سىنباۋىن ارماندايدى.
«قوياندى قامىس ٶلتٸرەدٸ, ەردٸ نامىس ٶلتٸرەدٸ» دەگەن دانالىق سٶز قازاقتىڭ رۋح تۋرالى, جاۋىنگەرلٸك بولمىس تۋرالى بيٸك فيلوسوفيياسى. ونى باسقالاردان كەزدەستٸرە بەرمەيسٸڭدەر» دەيدٸ باۋىرجان مومىشۇلى.
رۋح تۋرالى وسىنداي وزىق فيلوسوفيياسى بار حالىق تۋرالى «كەيبٸر شەشەن سىماقتار»: «بٸز مال ەدٸك, قاراڭعى ەدٸك», — دەگەندە مەنٸڭ اشۋ-ىزام كەلەدٸ, — دەيدٸ باۋىرجان.
مۇنى ول سوناۋ سوعىس جىلدارى ايتتى. ال ٶز حالقى تۋرالى مۇنداي
قورلاۋ سٶزدٸ دەل قازٸر ايتىپ جٷرگەندەردٸ قارا جەر قالاي عانا كٶتەرٸپ جٷر دەسەڭٸزشٸ!
«وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنا دەيٸن قازاقتىڭ ەكٸ-اق پايىزى ساۋاتتى ەدٸ, قالعاندارى سۋ قاراڭعى دەگەندٸ» بٸزدٸڭ زييالى دەگەندەرٸمٸز, بيلٸك باسى دەگەندەرٸمٸز كٷنٸ كەشەگە دەيٸن ٶز باياندامالارىنىڭ ٶزەگٸ ەتٸپ ايتىپ كەلەدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتاتىندار بار.
ال باۋىرجان مومىشۇلى سول سوعىس جىلدارىنىڭ ٶزٸندە: «كەنەسارىدان ونىڭ كٶزقاراسىنىڭ ماركس كٶزقاراسىمەن سەيكەس كەلۋٸن تالاپ ەتۋگە بولمايدى», — دەپ ايداي ەلەمگە جار سالدى.
وسىدان كەيٸن مەسكەۋ, مەسكەۋدٸڭ قازاقستانداعى قولشوقپارلارى باۋىرجان مومىشۇلىن قايدان جاقسى كٶرە قويسىن. بٷكٸل كەڭەستٸك يدەولوگييا, كٷللٸ ٷگٸت-ناسيحات بٸر جاق. باۋىرجان مومىشۇلى بٸر جاق. نوقتاعا باسى سىيماعان دەگەن وسى بولادى.
باۋىرجان مومىشۇلى سول كەزدە ايتتى:
«ەگەر بٸزدەر كازاك حالقىنىڭ بارلىق جاقسى دەستٷرلەرٸن كەرەگٸ جوق دەپ قۋالايتىن بولساق, اتا-بابالارىمىزدىڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيتٸن بولساق, مۇنىڭ ٶزٸ پايدا بەرە قويار ما ەكەن?» — دەيدٸ.
ٶتكەندٸ جەرمەن-جەكسەن ەتۋ – بولاشاق ۇرپاقتى مەڭگٷرتتٸككە الىپ باراتىنىن باۋىرجان مومىشۇلى بۇدان الپىس جىلداي بۇرىن ايتىپ قاتاڭ ەسكەرتتٸ.
1943 جىلى 8- ناۋرىزدا باۋىرجان قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا مايداننان حات جازدى.
سوندا ول مەن جاۋدى جايراتىپ جاتىرمىن, مەن اتاقتى باتىرمىن دەمەيدٸ. رەسپۋبليكا باسشىسىنا حالىق تاعدىرىنا اراشا تٷسۋدٸ امانات قىلادى.
«اسىق, شٸلٸك, جاسىرىنباق ويناۋ; جارىس, كٷرەس, اقسٷيەك ويناۋ جاستاردى ەپتٸلٸككە, شەبەرلٸككە, ايلاكەرلٸككە, مەرگەندٸككە, شيراقتىققا, تاباندىلىققا... تەربيەلەيدٸ.
قازاق حالقىنىڭ ٶتكەن تاريحىنداعى بارلىق جاقسى دەستٷرلەر بٷگٸنگٸ تاڭدا كايتا سالتانات قۇرۋعا تيٸس. حالىق دانالىعىنىڭ التىن قازىناسى بٸزدٸڭ جەتٸستٸگٸمٸزگە اينالىپ, بٸلٸمٸمٸز بەن تەجٸريبەمٸزدٸ بايىتىپ, ٸستەرٸمٸزگە قولعابىس جاساۋعا تيٸس».
دەل سول كەزدە, 1943 جىلى مىنا مەن ٷشٸنشٸ سىنىپتا وقۋشى ەدٸم. سوعىستىڭ سورماڭداي بالالارىنىڭ بٸرٸ ەدٸم. اسىق ويناساق مۇعالٸم ۇرساتىن, بريگادير: «ە, اسىقتا باسىڭ قالعىر» دەپ قۋالاپ جۇمىسقا سالاتىن.
ال باۋىرجان مومىشۇلى بولسا, ٷكٸمەت باسشىسىنا بالالاردى شىنىقتىر, شيرات, شىمىر ەت دەپ وتىر.
ول ەندٸ سوعىس كەزٸ دەدٸك. ال دەل قازٸر شە? باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ وسى ٶسيەتٸ وسى كٷنگٸ ٷكٸمەتكە دە ٶتە - مٶتە قاتىستى.
ەسٸتەر قۇلاق, تٷسٸنەر جٷرەك, پايىمدار اقىل-وي بولسا, باۋىرجان مومىشۇلى ايتۋىنداي -اق ايتتى.
«كٶكپار, بەيگە, اۋدارىسپاق باتىلدىققا, ەپتٸلٸككە, بۇلشىق ەتتٸ شىنىقتىراتىن, قۇمارلىقتى وياتار, ەسەپپەن تەۋەكەلگە بەل بايلاۋعا, تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ ارى مەن اتاعى ٷشٸن ٶلٸمگە باس تٸگۋگە دەيٸن باراتىن دەستٷرلٸ ۇلتتىق سپورتتىق ويىندار...
بٸزدٸڭ شوقىنعاندار بۇل يگٸ دەستٷرلەردٸ كٷنٸ ٶتكەن نەرسە دەپ قاراپ, جاۋىنگەرلٸك قاسيەتتٸ تەربيەلەۋ ٸسٸنە قولدانۋعا مەنسٸنبەي, ەلەمەي, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶتكەن پرەدسەداتەلدٸڭ ٷستەلٸندە وتىرعان, مەملەكەتتٸك تۇرعىدا وتىرعان, مەملەكەتتٸك تۇرعىدا ويلاي المايتىن ادامدار قۋدالاپ كەلدٸ».
باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ۇلت, ۇرپاق تاعدىرىنا بايلانىستى وسى حاتىنا نۇرتاس وڭداسىنوۆ جاۋاپ بەردٸ مە, بەرمەدٸ مە — ونى بٸز بٸلمەيمٸز. بٸراق اقيقات ايتادى: بۇل حات تەك وڭداسىنوۆقا عانا ارنالماعان. مەملەكەت, ٷكٸمەت تٸزگٸنٸن ۇستايتىن كەلەشەك باسشىلارعا دا ارنالعان.
«تەربيە جۇمىسىنداعى وسىنداي سوراقى جاڭساقتىقتىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ كەيبٸر بٶلٸگٸ ادام تانىماستاي ەدەپسٸز, جەڭٸل ويلى, ناشار, ەبەدەيسٸز, قوپال بولىپ ٶسٸپ كەلەدٸ; تٸپتٸ سۋ جٷرەك, قاجىرسىز, باس قامىن عانا ويلايتىندار ۇشىراسادى».
باۋىرجان مومىشۇلى بۇل قاسٸرەتتٸ جازعالى بەرٸ جارتى عاسىردان ەلدەقاشان اسىپ كەتتٸ.
وسى دەرت اسقىنداماسا, ازايعان جوق. دەمەك باۋىرجان ٶسيەتٸ ەل قامىن, بولاشاق قامىن ويلايمىن دەسە,ۇلT نامىسىن قورعايمىن دەسە, ادامداردى ازدىرماي, توزدىرماي, اسىلداندىرۋعا اسا زەر سالعانى كەرەك-اق قوي.
دەل قازٸر مال تۇقىمىن اسىلداندىرايىق دەگەن سٶز جيٸ ايتىلا باستادى. ال ادام تۇقىمىن, ۇلت نەسٸلٸن اسىلداندىرايىق دەپ ەشكٸم جاق اشپايدى.
جەرمەڭكە جارىسىندا 51 پۇت كٸردٸڭ تاسىن كٶتەرگەن بالۋان شولاق قايدا?!
كٷرەستە ەلەم چەمپيونى اتانعان قاجىمۇقان قايدا?!
«اۋزى تٷكتٸ» دۇشپاندارىن لاكتايىن باقىرتقان يمانجٷسٸپ قايدا?!
ولار قييالدان جاسالعان ەرتەگٸلەردٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ ەمەس; ولاردىڭ كٶزٸن كٶرگەندەر بٸرەن-ساران بولسا دا ەلٸ دە بار عوي. وسىنداي اسىل سٷيەك دارابوزداردى تۋعىزعان قازاق حالقى ورنىندا, ٶز وتانىندا وتىر عوي. حالىق اسىلداردى تۋعىزباۋى مٷمكٸن عوي. تەك ولاردى ٸزدەپ تاۋىپ, باۋلۋ ٷشٸن باسشىلاردا يمان, ىقىلاس, ىجداھات, نامىس بولۋى كەرەك...
— ۇلتشىل, — دەدٸ.
ۇلتشىلدىعى — پاتريوتتىعى, وتانسٷيگٸشتٸگٸ, ۇلت سٷيەرلٸگٸ.
— باسىنا نوقتا سالدىرمايدى, ايتقانىڭا كٶنبەيدٸ, ايداۋىڭا جٷرمەيدٸ, — دەدٸ قىزىل ديكتاتور.
باۋىرجان مومىشۇلى ٶكٸمەتتٸڭ ٶتٸرٸكشٸلدٸگٸنەن جەرٸدٸ. كونستيتۋتسييادا بەرٸ ەدەمٸ: وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بەرٸ تەڭ پراۆولى, بەرٸ مامىراجاي. ال شىندىعىندا بارلىق رەسپۋبليكالاردى, بارلىق ۇلتتاردى جاپپاي ورىستاندىرۋ ساياساتى جٷردٸ, بايلىقتىڭ بەرٸن مەسكەۋ تارتىپ الدى. قازاق ەمەس, قىرعىز ەمەس, تاتار ەمەس, باشقۇرت ەمەس, «كەڭەس حالقى» دەگەن شىقتى.
— باۋىرجان قوعامنان تىسقارى تۇرعان ادام, قوعامنان تىسقارى تەك ايۋان عانا بولادى, — دەپ كەڭٸردەكتەرٸن سوزا, قىزىل ديكتاتورعا جاعىمپازدانا ايقايلادى.
باۋىرجان وندايلار تۋرالى:
— مەنٸڭ جاۋلارىم كٶپ. جاۋ تاۋىپ الۋىم وڭاي. بٸراق بايىبىنا بارساق, ولار ماعان جاۋ دا ەمەس. مەن ولاردىڭ ٶزدەرٸمەن ەمەس, ولاردىڭ بويلارىنداعى مەرەزبەن كٷرەستٸم, — دەدٸ. — مۇنىمدى از عانا ادامدار بولماسا, كٶبٸسٸ تٷسٸنگەن جوق. ەگەراكي, رۋحاني كٶر سوقىرلار مەنٸ جاۋ ساناسا, مەيلٸ, سولاي-اق بولسىن. ولاردىڭ ەۋەنٸنە تٶڭكەرٸلٸپ, مەن ٶزٸمنٸڭ اق جولىمنان قايتپاق ەمەسپٸن. مەن قۇدايدان جاۋدىڭ شٸرٸكتەرٸن ەمەس, ٸرٸلەرٸن تٸلەدٸم. بٸراق تاعدىر ماعان دوستاردىڭ الىپتارىن, دۇشپانداردىڭ باقا-شايانىن بۇيىرتتى. ال ناعىز جاۋلاردى مەن سوعىستا عانا كٶردٸم.
مٸنە, باۋىرجاننىڭ كرەدوسى, عۇمىرىنىڭ ماقسات - مۇراتى, مىق شەگەسٸ.
شەرحان مۇرتازا, جازۋشى
«اقىندار مەن ەكٸمدەر» جيناعىنداعى
«رۋح پەن نامىستىڭ تٶرەسٸ» ماقالاسىنان ىقشامدالىپ الىندى
Мақаланы көшіріп басарда гиперсілтемесін көрсетуге міндеттісіз.
