جەمقورلىق – ۇستاز بەن ستۋدەنت قاتار جازالانادى.
– باۋىرجان مىرزا ٸنٸدە دەپ ٸزەت كٶرسەتٸپ, ەسەم جيھازدارمەن ەمەس, الاش زييالىلارىنىڭ پورترەتٸ تۇرعان ٶزٸنٸڭ كابينەتٸندە قابىلداعانىڭزعا راحمەت! بٷگٸنگٸ بٸلٸم سالاسىندا عانا ەمەس, قوعامداعى ٶزەكتٸ مەسەلە پاراقورلىق جايلى, جوو-دا ديپلومدى ساتىپ الۋ تۋرالى جيٸ ەستيمٸز. بۇعان قاتىستى نە ايتا الاسىز?
– ستۋدەنتتەر ديپلومدارىن ساتىپ الاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. وعان قوعامنىڭ ٶزٸ كٸنەلٸ. بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ ديپلومدىق جۇمىستارىن ساتىپ الاتىنى دا ٶتٸرٸك ەمەس. وسىلايشا جەمقورلىق فاكتٸلەرٸ تٸركەلەدٸ. وسى ورايدا, ۋنيۆەرسيتەت بارلىق اتالعان مەسەلەلەردٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.
وقۋ ورىندارىندا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸلەرٸ بار. وعان كٸم كٸنەلٸ?! پارا بەرٸپ وتىرعان ستۋدەنت پە, ەلدە العان وقىتۋشى ما? ويلاپ قاراساق, 11-سىنىپقا دەيٸن مەكتەپتەگٸ وقۋشىلار ونداي ويدان اۋلاق بولادى. مۇنىڭ بەرٸ جوو-عا كەلگەننەن كەيٸن باستالادى.
سول ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەتتە جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتى الدىن-الۋعا ارنالعان «تازا سەسسييا» اكتسيياسى ٶتەدٸ. ارنايى جەمقورلىققا قارسى اگەنتتٸك ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسٸپ, ساۋالناما جٷرگٸزٸپ, پاراقورلىقتىڭ زاردابىن جەتە تٷسٸندٸرۋدە. شىنايتۋىندا, پارانى وقىمايتىن جەنە ساباققا قاتىسپايتىن ستۋدەنتتەر بەرەدٸ. ال, ەگەر ونداي وقيعالار تٸركەلسە ۇستاز بەن ستۋدەنت قاتار جازالانادى.
ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەل پرەزيدەنتٸ «مۇعالٸم مەرتەبەسٸ» تۋرالى زاڭعا قول قويدى. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ٶستٸ. ال, اعىمداعى جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸنەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسىن ٶسٸرۋ جوسپارلانۋدا. قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە باعىنىشتى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقىتۋشىسى ايىنا كەم دەگەندە 200 مىڭ تەڭگە, اعا وقىتۋشى – 230 مىڭ تەڭگە, دوتسەنت – 260 مىڭ تەڭگە, پروفەسسور – 350 مىڭ تەڭگە ال, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە – 400 مىڭ تەڭگە الۋى كەرەك.
ەرينە, مۇعالٸمنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ كەرەك. مەكتەپ پەن كوللەدج مۇعالٸمدەرٸنٸڭ دە, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ دا جالاقىسىن ٶسٸرۋ قاجەت. بٸلٸم مينيسترٸ 1 قىركٷيەكتەن باستاپ جوو وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىسى كەم دەگەندە 200 000 تەڭگەنٸ قۇراۋى كەرەك ەكەنٸن ايتتى. بٷگٸندە 80-90-150 مىڭ تەڭگە الاتىن وقىتۋشىلار بار. قازٸر ۋنيۆەرسيتەت ەكٸمشٸلٸگٸ ٶز وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسىن كٶتەرۋٸ ٷشٸن ٶز كٸرٸستەرٸن ەسەپتەپ جاتىر, – دەيدٸ باۋىرجان ەردەمبەكوۆ.
ۋنيۆەرسيتەت تاريحىمەن ەمەس, ساپالى بٸلٸممەن ماقتانۋى كەرەك
– شەكەرٸم ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرىلعانىنا 86 جىل. ٸرگەلٸ وقۋ ورداسى بەسەكەگە قانشالىقتى قابٸلەتتٸ دەپ ويلايسىز?
– يە, شەكەرٸم ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باي تاريحى بار. بٸراق بٸز ۋنيۆەرسيتەت تاريحىمەن ەمەس, ستۋدەنتتەرگە بەرەتٸن ساپالى بٸلٸممەن ماقتانۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا قانشالىقتى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكەنٸمٸزدٸ ويلاۋىمىز كەرەك. كٷنٸ كەشە پايدا بولىپ, بٸزبەن تەڭ دەرەجەگە جەتكەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. سوندىقتان بٸز الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تەڭ بولۋىمىز قاجەت.
قازٸر ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جاڭا ساياساتى ساپالى جەنە ارنايى بٸلٸم بەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. اقىلدى ەرٸ بٸلٸمدٸ ۇرپاق بولسا بٸز مۇنايسىز ٶمٸر سٷرۋگە بولاتىنىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ دەلەلدەپ وتىر. بٷگٸنگٸ تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت 80-گە جۋىق باكالاۆريات دايىندايدى. الايدا ۇسىنىلعان ماماندىقتاردىڭ بارلىعى بٸردەي سۇرانىسقا يە ەمەس. مٸنە, سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى, سان ەمەس, ساپا ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋگە ناقتى شەشٸم قابىلدادى.
وسىلايشا, سۇرانىسى جوق ماماندىقتار جابىلىپ, قاجەتتٸلٸگٸ جوعارى مامان يەلەرٸ دايارلاناتىن بولادى. ٷلكەن مەگاپوليستەردە ستۋدەنتتەردٸ بەلگٸلٸ بٸر باعىتتا عانا وقىتاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. بۇرىڭعى 4 ينستيتۋت بٷگٸندە بٸر جوو بٸرٸكتٸرٸلٸپ وتىر. سوندىقتان, ايماق ٷشٸن كٶپسالالى ۋنيۆەرسيتەت قاجەت دەپ سانايمىن.
– جوو-نىڭ باسشىلارى ٶز بٸلگەنٸن ٸستەپ, سول جەردە قوجايىن سانايتىنى قوعامدا بار دٷنيە. بٸراق ول ەكەسٸنەن قالعان دٷنيە ەمەس ەكەنٸ اقيقات. باۋىرجان مىرزا, سٸزدە ٶزٸڭٸزدٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸ جەكەمەنشٸگٸم دەپ سانايسىز با?
– ۋنيۆەرسيتەت ول رەكتوردىڭ جەكەمەنشٸگٸ ەمەس. مەن مەملەكەتتٸڭ دٷنيەسٸن, ٶزٸمٸدٸكٸ دەپ قارايتىن جايتقا قارسىمىن. «رەكتور بەرٸن شەشەدٸ» دەپ بٸرٸز ادام باسشىنىڭ الدىنا كەلٸپ, ەر تٷرلٸ مەسەلەلەرٸن ايتادى. بٸراق بۇل دۇرىس ەمەس. ۇستاز, كۋراتور, دەكان, پرورەكتور ٶز ٸسٸنە جاۋاپتى بولعان جاعدايدا عانا, رەكتوردىڭ الدىنا كەلەتٸن ستۋدەنتتە, تە, اتا-انا دا, وقىتۋشىلاردىڭ سانى ازايادى. ەر ادام اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنا ادال بولۋى كەرەك
يە, اەق كٶشۋٸمەن ۋنيۆەرسيتەت ەركٸندٸككە كٶشتٸ. بٸراق, ول ەركٸندٸك رەكتورعا بەرٸلدٸ دەگەن سٶز ەمەس. ەندٸ بارلىق مەسەلەلەردٸ شەشەتٸن ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ قۇرامى بار, ال رەكتور سول قۇرامنىڭ بٸر مٷشەسٸ عانا.
كەڭەسكە 15 ادام قاتىسىپ, بارلىق ماڭىزدى شەشٸمدەر جينالىستاردا قابىلدانادى. وسىلايشا, رەكتور بۇدان بىلاي ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق جوسپارىن, قارجىلىق مەسەلەلەرٸن كٶپپەن كەلسٸپ شەشەدٸ.
بۇل مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى تەك ديرەكتورلار كەڭەسٸندە قابىلدانادى. ال ۋنيۆەرسيتەت قارجى رەسۋرستارىن قايدان الادى دەگەن سۇراق كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. جاۋابىن بەرەيٸن. وقۋ ورىننىڭ نەگٸزگٸ تابىسى ول ستۋدەنتتەردٸڭ مەملەكەت بٶلگەن گرانتى مەن اقىلى اقشاسى. سونىمەن بٸرگە, بٸلٸم مينيسترلٸگٸ ماتەريالدى بازانى جاڭارتۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدەگٸ 20 جوعارى وقۋ ورنىنا 1 ميلليارد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بٶلەدٸ. بٸراق بۇل ٷشٸن بٸز بارلىق تالاپتارعا ساي بولۋىمىز قاجەت. سونداي-اق, «شەكەرٸم شاپاعاتى» فوندى قۇرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا مەتسەناتتاردى تارتۋ ويلاستىرىلعان.
اباي ايتقان «تولىق ادامدى» قالىپتاستىرۋعا كٷش سالۋدامىز
– امەريكاداعى بەلگٸلٸ جوو-نىڭ بارلىعى جەكەمەنشٸك. قارجىنى ٶزدەرٸ تابادى. دەمەك نارىقتا بەسەكەلەسۋ ٷشٸن بارىن سالىپ, ساپالى ماماندار دايارلاۋعا اتسالىسادى. بٸزدە جوو-ى مەملەكەتەن قارجى بٶلٸنەتٸندٸكتەن, ەيتەۋٸر ستۋدەنت بٸزگە تٷسەدٸ دەگەن وي ولاردىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولىپ وتىعان جوق پا?
– راسىندا قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق جوو-ى تالاپكەردٸڭ تالابىنا قاراي ەمەس, قالتاسىنا قاراي قابىلداپ جاتىر. ونىڭ ٷستٸنە ٶزٸڭ ايتىپ وتىرعان امەريكاداعىداي بٸلٸم سالاسىنا قىرۋار قارجى قۇياتىن, مەتسەناتتار بٸزدە جوق.
ەلەۋمەتتٸك جاعدايعا بايلانىستى جىل سايىن بارلىق ستۋدەنتتەر ٶزدەرٸ قالاعان ماماندىققا تٷسە الماي جاتادى. اتا-اناسىنىڭ قالتاسى كٶتەرەتٸن وقۋ ورنىنعا بارادى. الايدا, ساپاعا مەن بەرگەن جٶن. وسى رەتتە بارشا بولاشاق تالاپكەرلەرگە بٷگٸنگٸ شەكەرٸم ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, كەشەگٸ ستۋدەنت ٶزٸمنٸڭ كەڭەسٸمەن بٶلٸسكٸم كەلەدٸ.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ پروفەسسورى, ابايتانۋشى بولىپ وتىرعان مىنا مەن كەزٸندە شىعارما جازۋدان تٶمەن باعا الىپ, گرانتقا تٷسە الماي, كەلەسٸ جىلى دايىندالىپ قايتا تٷستٸم. ونىڭ ەش ەبەستٸكٸ جوق. كەرٸسٸنشە, ٶز تالابىڭمەن جەتكەن جەتٸستٸك قاشان دا قىمبات. ەگەر تالاپكەر دە وسىنداي جاعدايعا تاپ بولسا, ونىڭ ەش ٶكٸنٸشٸ جوق. امالسىزدان ٶزٸ قالاماعان بٸلٸم ورداسىنا بارعاننان گٶرٸ, كەلەسٸ جىلى قايتا باعىن سىناپ كٶرسە دۇرىس بولادى
– جوعارى بٸلٸم سالاسىندا شيرەك عاسىر قىزمەت جاسادىڭىز, قاراپايىم وقىتۋشىدان رەكتورلىق قىزمەتكە دەيٸنگٸ تٷرلٸ قىزمەت باسپالداعىنان ٶتتٸڭٸز. شەكەرٸم ۋنيۆەرسيتەتٸنە باسشى رەتٸندە ميسسييانى قالاي قويدىڭىز, باعدارىڭىز قانداي?
– ەر ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ ٶزٸندٸك ميسسيياسى بولادى. ول ۇعىنىقتى ەرٸ تانىمدى بولۋى قاجەت. ال رەكتور باۋىرجان امانگەلدٸۇلىنىڭ باستى ميسسيياسى – بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرە بٸلگەن اباي ايتقان «تولىق ادامدى» قالىپتاستىرۋ.
قازاقستان كٶپۇلتتى مەملەكەت. ەر ۇلتتىڭ بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتى قالىپتاستىرساق, كەيٸن شەتەلگە بارسا دا, قازاقى بولمىستى ۇمىتپايدى. كەرٸسٸنشە, جات ەلدە قىزمەت ەتپەي, وتانىنا قايتا ورالادى. سونداي-اق, بولاشاقتا مامانداردى دايارلاۋدا قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ەكٸ العىشارت بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز. وقۋ پروتسەسٸ دە ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. سوندىقتان مۇنى مۇقييات قاراستىرىپ, كەلەشەككە كەمەل بٸلٸممەن باستايتىن بٸلٸمدٸ ۇرپاق تەربيەلەۋٸمٸز باستى نازاردا.
– سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىندا «اشىقتىق» دەگەن ترەندتٸك سٶز قولدانىلا باستادى. سۇحبات بارىسىندا ٶزٸڭٸزدٸ اشىق ادام ەكەنٸڭٸزگە كٶز جەتكٸزٸپ وتىرمىن. ەلدە تەك باسشىلار مەن جۋرناليستەرگە وسىلاي جىلى قارسى الاسىزبا?
– مەن ەكٸجٷزدٸلٸكتٸ ۇناتپايمىن. قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى اتاپ ٶتكەندەي, بٸز ادامدارعا جاقىن بولىپ, اشىق ساياسات جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. بۇل بارلىق وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنا دا قاتىستى.
باسقا مينيسترلٸكتەرمەن سالىستىرعاندا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ جوعارىدا اتالعان اشىق ساياساتتى جٷرگٸزۋدە. ولار كەيبٸر مەكتەپتەردٸڭ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ جابىلعانى تۋرالى تٸكەلەي جەنە اشىق حابارلاپ وتىرادى ەمەس پە? ونى ٶزٸڭدە بٸلٸپ وتىرعان شىعارسىڭ.
ەڭگٸمەلەسكەن قۋانىش راحمەتوللاۇلى
سەمەي قالاسى.
