ول تۋرالى
يە, باتالوۆ – سوڭىنان سٶز ەرتپەگەن ەلٸمٸزدەگٸ سۇڭعىلا باسشىلاردىڭ بٸرٸ. ول ەربٸر ٸسٸنە جارناما جاساۋعا قۇلىقتى ەمەس. قازٸرگٸ تاڭدا كەيبٸر ەكٸمدەر ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن استىرتىن بايلانىسىپ, ٶزٸنٸڭ رەيتينگٸسٸن قولدان كٶتەرۋگە ىنتىزار ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. ال بۇلايشا جارناما جاساۋ باتالوۆقا جات دٷنيە. سول ەكٸمدەردٸڭ رەيتينگٸسٸندە الماتى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ٶزٸنٸڭ ٸسكەرلٸگٸمەن تٸزٸمنٸڭ باس جاعىندا جٷرەدٸ.
جالپى, بۇل كٸسٸنٸ بٸلەتٸندەر ەڭگٸمەلەسكەندە اشىق-جارقىن, تابيعاتىندا دەگدارلىق پەن تازالىق بار, وتباسىندا تازا قازاقى تەربيە العان ادام دەسەدٸ. ەستۋٸمٸزشە, جاستايىنان ٸسكە شٶگەل, قاعىلەز بولعان كٶرٸنەدٸ. وسى ەكٸ مٸنەزٸ ونىڭ بيلٸك باسپالداعىنداعى «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باسۋىنا» سەپتەسكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. سونداي-اق, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸندە ىردۋ-دىردۋعا, جەڭٸل اتاققا قىزىقپاعانىن دا باتالوۆتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ دەيتٸندەر كٶپ.
باتالوۆتىڭ بالاعا جاۋابى
ەل باسقارعان ازاماتتار سىن ساعاتتا دا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسىپ, ازاماتتىق تانىتۋى ماڭىزدى. «ەر باسىنا كٷن تۋسا, ەتٸگٸمەن سۋ كەشەر, ات باسىنا كٷن تۋسا, اۋىزدىقپەن سۋ ٸشەر». دانا حالقىمىزدان بٷگٸنگە جەتكەن قورعاسىن ويى, سالماقتى سٶزٸ. اماندىق عابباسۇلى وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولعاندا دەل وسىنداي ەل باسىنا كٷن تۋدى. اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىنا تٷسكەن 2010 جىلعى ناۋرىزدىڭ 11-ٸندەگٸ قاسٸرەت وبلىس تاريحىنداعى ازالى كٷنگە اينالدى. وقيعانى قايتالاپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
بٸراق سول كەزدە باق ٶكٸلدەرٸ اماندىق عابباسۇلىن سىن ساداعىنىڭ استىنا العانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. تاس تٷسكەن جەرٸنە اۋىر. قيىن كەزەڭدە ەبەكەڭ جۋرناليستەرمەن سالعىلاسىپ جاتپادى. اياعىنا رەزٸڭكە ەتٸگٸن كيٸپ, دٷلەي اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ ٷشٸن كٷن-تٷن دەمەي قاراپايىم ادامدارمەن بٸرگە ەڭبەك ەتتٸ. سول كەزدە قايعىدان قان جۇتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-زارىنا قۇلاق اسىپ, بەرٸنە شىدامدىلىق تانىتتى.
باتالوۆ وبلىس باسشىسى بولعالى بەرٸ سول قاراپايىم مٸنەزٸنەن اينىعان ەمەس. كٷنٸ كەشە عانا Abai.kz اقپاراتتىق پورتالى «نۇرتٸلەۋدەن اماندىق باتالوۆقا اشىق حات» اتتى (بٸر جاسقا تولماعان سەبيدٸڭ اتىنان جازىلعان ٷشبۋ حاتتى) ماتەريال جارييالاعاندا ەكٸم ٷنسٸز قالماي, بٸر جاسقا تولعان بالانىڭ وتباسىنا قامقورلىق جاساپ, ازاماتتىق تانىتتى. تالعار اۋدانى, كەڭدالا اۋىلىندا بٸرەۋدٸڭ سىز ٷيٸندە پەتەر جالداپ تۇرعان كٸشكەنتاي نۇرتٸلەۋدٸڭ مۇڭىنا قۇلاق اسقان اماندىق عابباسۇلى 8 بالالى وتباسىنىڭ ٷيلٸ بولۋىنا جەردەمدەسكەنٸن كٶزٸمٸز كٶردٸ.
بٷگٸندە قازاقتٸلدٸ باسىلىمدار قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەكٸم-قارالارعا مٷمكٸندٸگٸنشە جەتكٸزٸپ كەلەدٸ. بٸراق ماقالا شىققاننان كەيٸن بار مەسەلەنٸڭ وڭ باعىتتا شەشٸلٸپ جاتپاعانىن دا بٸلەمٸز. بۇدان كەيٸن كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸمٸز «قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ جانايقايى جوعارىعا جەتپەيدٸ» دەپ كەيٸستٸك بٸلدٸرٸپ جاتادى. شىندىعىندا بۇلاي دەپ كەسٸپ ايتا الماس ەدٸك.
قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەتٸندە جارييالانعان ماقالالاردى كەيبٸر ەل باسقارعان ازاماتتار تيٸستٸ دەڭگەيدە مەن بەرمەيدٸ. كەيدە مۇنىڭ ٶزٸ ەكٸمدەردٸڭ باسىنا تاياق بولىپ تيٸپ جاتاتىنىن دا كٶرٸپ جٷرمٸز.
بٸراق ەلٸمٸزدە ۇلت باسپاسٶزٸنە بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇراتىن باتالوۆ سىندى بٸرلٸ-جارىم ازاماتتار بار. ولاردى اقپارات قۇرالدارىندا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸ ەسەپكە الىپ, ەرەكەت ەتەتٸن ەككٸ ساياساتكەرلەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.
ونىڭ باستامالارى
ۇزاق جىل جەتٸسۋدا جۇمىس ٸستەپ, مول تەجٸريبە جيناعان اماندىق عابباسۇلى ەكٸم بولعان كٷننەن باستاپ ٶڭٸردٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ٶركەندەتۋگە كٷش سالىپ كەلەدٸ. تٷگٸن تارتساڭ مايى شىعاتىن جەتٸسۋ جەرٸنٸڭ كەيبٸر سۋارمالى جەرلەرٸنە سۋ جەتكٸزەتٸن تسەمەنت ناۋلار نارىقتىق قيىنشىلىقتار قوس ٶكپەدەن قىسقان كەزەڭدە قيراپ, جارامسىز بولىپ قالعانى جاسىرىن ەمەس.
قازٸرگٸ تاڭدا باتالوۆ سول گيدروتەحنيكالىق عيماراتتارىن قايتا قۇرىلىمداۋ ٷشٸن يسلام دامۋ بانكٸنەن ينۆەستيتسييا تارتىپ, بۇل باعىتتا قىزۋ جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمدار تولىقتاي ٸسكە قوسىلاتىن بولسا, ٶڭٸردەگٸ سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸ ارتىپ, جەر ەمگەن شارۋالاردىڭ مەيماناسى تاسيتىنى سٶزسٸز. الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كەشەندٸ گيدروتەحنيكالىق نىساندارسىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان اماندىق عابباسۇلىنىڭ ٶڭٸردٸڭ سۋلاندىرۋ جٷيەسٸن قالىپقا كەلتٸرۋگە كٷش سالۋىن ستراتەگييالىق ماقساتتى كٶزدەگەن ماڭىزدى ٸستەردٸڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەۋگە تولىق قۇقىمىز بار.
الماتىنىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ جايىندا ەڭگٸمە بولسا, تٸل ۇشىنا تۋريزم سالاسى ورالا كەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. يە, جەتٸسۋدىڭ قاي پۇشپاعىنا تۋريستٸك كەشەن سالاساڭىز دا ٶزٸن اقتايتىن الىپ كەشەنگە اينالىپ شىعاتىنى بەلگٸلٸ. بۇل رەتتە وبلىس باسشىسى الاكٶل مەن بالقاشتىڭ جاعالاۋىندا تۋريستٸك بازا سالىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر.
قازٸر ەلەمنٸڭ ەر جەرٸندە كٸسٸ بولجاپ بولمايتىن دٷربەلەڭ تۋىپ تۇر. قازاقستاندىق تۋريستەر جيٸ بەت تٷزەيتٸن تٷركييادان دا مازا قاشقان. مىسىر, تاياۋ شىعىسقا اياق اتتاپ باسۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. ٸرگەدەگٸ قىرعىزدار تولقىعان كەزدە ىستىقكٶلگە جەتۋ مۇڭعا اينالادى. ەندٸ قايتپەك كەرەك?
جەتٸسۋدا نە ٶزگەردٸ
وسىنداي كەزەڭدە وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتىپ, حالىقتى ٶز جەرٸمٸزدە دەمالدىرۋعا داعدىلاندىرۋدىڭ ورايلى سەتٸ تۋىپ تۇرعانى كٸمدە بولسا بايقار ەدٸ. سوندىقتان الاكٶلگە ەۋەجاي سالىپ, ەلٸمٸزدەگٸ تۋريستەردٸ الاكٶلگە بۇرۋ دا باتالوۆتىڭ ماڭىزدى باستامالارىنىڭ بٸرٸ دەسەك بولادى.
الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جايىندا ەڭگٸمە قوزعاعاندا قانت قىزىلشاسى جايىندا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوڭعى جىلدارى ٶڭٸردە قانت قىزىلشاسىن ٶسٸرۋ كٶلەمٸ كٷرت تٶمەندەپ, ەلٸمٸزدەگٸ قانت زاۋىتتارى سوناۋ لاتين امەريكاسىنان قانت قامىسىن تاسىمالداپ ەۋرەگە تٷسكەنٸن بٸلەمٸز. يە, بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, قۇرامىنىڭ 95 پايىزى قانتتان تۇراتىن قامىس قۇراعىن كٶك تەڭٸزدٸڭ ار جاعىنان تاسىمالداپ, قانت ٶندٸرۋ تيٸمدٸ ەكەن. يە, ٶنٸمدٸلٸگٸ جاعىنان قانت قامىسى قانت قىزىلشاسىنا دەس بەرمەيتٸنٸن بٸز دە بٸلەمٸز. سوندىقتان كەسٸپكەرلەردٸڭ قانت قامىسىنا بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇرادى.
ۇزاق جىلدار بويى الماتى وبلىسىنىڭ شارۋالارى ەككەن قانت قىزىلشاسىنىڭ دا ٶزٸندٸك ارتىقشىلىقتارى بار. قانت قىزىلشاسىنىڭ قالدىعى مال شارۋاشىلىعى ٷشٸن تاپتىرمايتىن ازىق. سوندىقتان اماندىق باتالوۆتىڭ وبلىس ەڭبەككەرلەرٸن ٷيرەنشٸكتٸ كەسٸبٸمەن قايتا قاۋىشتىرۋعا كٷش سالۋىن وڭ شەشٸم دەپ باعالاۋعا بولادى.
كەز كەلگەن كەسٸپكەر مول ٶنٸم الىپ, مول پايداعا كەنەلۋدٸ كٶزدەيدٸ. ال ەكٸم بولسا, بۇل ٸستە كەشەندٸ تٷردە ويلانۋى تيٸس. ەرتەڭگٸ كٷنٸ قانت قامىسىنان قانت ٶندٸرۋگە داعدىلانعان كەسٸپورىندار ەلەمدە ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى ەلٸمٸزگە قانت قامىسىن جەتكٸزە الماي قالسا, تالاي ادام جۇمىسسىز قالىپ, كەسٸپورىننىڭ ەسٸگٸنە قارا قۇلىپ سالىناتىنى بەلگٸلٸ.
بۇدان كەيٸن وبلىستىڭ ەكونوميكاسىن دۇرىس جوسپارلاماعان ەكٸم كٸنەلٸ بولىپ شىعاتىنى جاسىرىن ەمەس. الماتى وبلىسىندا اماندىق باتالوۆتىڭ قانت قىزىلشاسى القابىنىڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋ وسىنداي قاۋٸپتٸ الدىن الۋ ٷشٸن ويلاستىرىلعان جوسپارلى ٸس-شارا دەپ باعالاعان جٶن. بۇل تۋراسىندا ەكٸم جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋٸندە بىلاي دەگەن ەدٸ:
– «جەتٸسۋ» ەكك ۇك اق-نىڭ قاتىسۋىمەن فرانتسۋزدىق تۇقىم الىنىپ, 6 سەرۆيستٸك-دايىنداۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى, 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجاتقا 161 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى, سونىڭ ٸشٸندە قانت قىزىلشاسىن تاسىمالدايتىن 22 اۆتوماشينا ساتىپ الىندى. نەتيجەسٸندە 4020 گەكتارعا قانت قىزىلشاسى سەبٸلٸپ, 5 مىڭ ادام, ونىڭ 215-ٸ زاۋىتتا جۇمىسپەن قامتىلدى. جينالعان 121,3 مىڭ توننا تەتتٸ تٷبٸردەن 12 مىڭ توننا قانت ٶندٸردٸك. باسقاشا ايتقاندا, بٸز يمپورتالماستىرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستاردى باستاپ كەتتٸك, – دەگەنٸ ەسٸمٸزدە. وسىلايشا الماتى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ 2020 جىلعا دەيٸن ٶڭٸردەگٸ قىزىلشا القاپتارىنىڭ كٶلەمٸن 14 مىڭ گەكتارعا دەيٸن ۇلعايتۋدى كٶزدەپ وتىر. بۇل مەجەگە قول جەتكەندە ەلٸمٸز ٶزٸن قانتپەن تولىقتاي قامتىپ, مىڭداعان ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ٶزگە دە سالالارعا شاراپاتىن تيگٸزەتٸنٸ انىق.
ٷش سالا بويىنشا قولعا العان ٸستەردٸ باتالوۆتىڭ باتىل باستامالارى دەپ اتاۋعا تولىق نەگٸز بار. سوندىقتان جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ قولايىنا جاعاتىن دەستٷرلٸ شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا كٷش سالعان اماندىق عابباسۇلىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸ ٶزگە ەرٸپتەستەرٸ ٷشٸن ٷلگٸ بولارلىق ٸس دەپ ەسەپتەيمٸز.
نۇرلان جۇماقانوۆ
(ماقالانىڭ باستى فوتوسى "كاراۆان" گازەتٸنٸڭ سايتىنان الىنعان)
