باسىمنان بۇلدىرىق تا بايقاپ ۇشسىن...
اينالا جاتقان تٷركٸ ەلٸ,
ادا بوپ تۇرسا ايتىستان,
اتىنىڭ باسىن ٸركەدٸ,
اندىزداپ جەتكەن قاي دۇشپان!
الاشقا تەڭدٸك ەپەرٸپ,
كٶرسەك-شٸ, شٸركٸن, كٶپ قىزىق!
تٷركٸنٸ كٷلدەن كٶتەرٸپ,
تٶبەسٸن كٷنگە جەتكٸزٸپ!- دەپ, ارتىندا قالعان اتا جۇرتتىڭ اماندىعىن, بٸرلٸگٸن تٸلەپ, ساعىنا ەسكە العان. سول جۇرت – دەل قازٸرگٸ قازاق ەلٸ! وسىدان وتىز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك دەكلاراتسيياسىن جارييالاععاندا, اينالايىن اشتار حاننىڭ ٷرٸم-بۇتاعى 18 مينۋتتا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ تانىعانى جٶنٸندە حابار سالعان. پەيٸشتە نۇرىڭ شالقىعىر تٷركييا پرەزيدەنتٸ تۇرعىت وزالدىڭ «وسى كٷندٸ عاسىرلار بويى كٷتتٸك قوي!» دەگەن سٶزٸن, قالاي ۇمىتارمىز?! ال, قاپ تاۋىن قاپتاي قونىستانعان سان تٷرلٸ مۇسىلمان ۇلتتارى دا قاراحانيدتەر دەۋٸرٸندە قانداسىنا سىيماي, ورتا ازييادان اۋىپتى. ۇلى سىردىڭ بويىندا دارييا التى اۋناعاندا دا جۇرناعى قالعان «جەتٸاسار» مەدەنيەتٸ بار, العاش الاندار, قازٸرگٸ وسەتيندەر قونىس تەپكەن. قازاقستاننىڭ قايراتكەر جۋرناليسٸ ولەگ احسارۇلى كاتسيەۆتٸ «اۋلىڭا كەلٸپ كەتپەيسٸڭ بە?» دەپ مازالاي بەرەتٸنٸم سوندىقتان. بٸزدٸڭ «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مۇراگەرٸ» ەكەنٸمٸزدٸ دەلەلدەيتٸن مىڭ سان دەرەك كەلتٸرەر ەدٸم, ەتتەڭ, ۋاقىت تار, ونىڭ ٷستٸنە تاقىرىپتان اۋىتقىپ بارا جاتقاندايمىن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, اق سەرسەن, قارا نيەتتٸ جيرينوۆسكييدٸڭ, نيكونوۆتىڭ, فەدوروۆتىڭ, ەنە بٸر جاتىرىنان جەرٸپ تۋعان ياكۋت پا, بۋريات پا, بٸردەڭەنٸڭ قۇيتىرقى سٶزدەرٸن قيىعىڭا قىستىرماي, تەۋەلسٸزدٸگٸڭدٸ تويلاي بەر, اللادان رۇقسات!
مەملەكەتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸلٸگٸ... دەيسٸڭ,ە? ول جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ نەگٸزگٸ نىشانى عوي. ەشكٸمگە كٷنٸ تٷسپەيتٸن ەل بولا ما ٶزٸ? بٸز, ەدەتتە, بٸر نەرسە تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاساق, امەريكا, رەسەي, قىتاي سيياقتى الپاۋىتتاردى مىسالعا الامىز. جاھانعا جاندارم بولعىسى كەلەتٸن سول امەريكاڭىز قالاي كٷنەلتٸپ جاتىر, الىپ ٶندٸرٸسٸمەن, ەلەۋەتتٸ ەلەۋمەتتٸك ەرەكەتتەرٸمەن, اسىپ-تٶگٸلگەن اقىل-ويىمەن جەنە مىڭ سان ميلليتارلىق قويمالارىمەن?... ەرينە, اراب ەلدەرٸنٸڭ اقشاسىمەن. قىرىق قادام قۇدىقتان قاۋعا تارتىپ, مۇنايدان تاپقان ميللياردتاعان پۇلىن ارەكەڭدەر اقش-تىڭ قارجى اينالىمىنا ٶسٸمگە سالىپ قويىپ, اق جەيدە, اق دامبالىمەن پالمانىڭ تٷبٸندە شالجيىپ جاتىر! سول قارجىنى ادىمداپ ٶلشەپ شىققانداي ٶز مەملەكەتٸنٸڭ ەكونوميكاسىنا سالار ەدٸ, بەدەۋي جورتقان باياباندا «قارا التىن», گازدان باسقا ەشتەڭە جوق. سۋدى سۇراپ ٸشٸپ وتىر. ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك جوبالار ٶزٸن ٶزٸ اقتامايدى. ەكونوميكا «قىزىپ» كەتەدٸ, قاراجات قۇنسىزدانادى. بٸراق كەرەگە جۇرتتىڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتۋ كەرەك قوي, سوسىن بارىپ التى قات اسپاننىڭ استارىن جىرتىپ, زەۋلٸم ٷيلەر سالادى, تەڭٸزدٸڭ جاعاسىن جازيراعا اينالدىرىپ, تۋريستەر شاقىرادى. قوس-قوستان قاتىن الادى, گەرەمدەرٸن جۇرتقا تاماشالاتادى, بەيگەگە ميلليوندار (تەڭگە ەمەس) تٸگٸپ, اتان جارىستىرادى. قازاقستاننان سۇڭقار, قارشىعا, يتەلگٸ ۇرلاتىپ الدىرىپ, ساياتقا شىعادى. ودان قالدى, بٸز سيياقتى ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىنا ٶزدەرٸنە اسا تيٸمدٸ, ەرينە, وتاندىق جەمقورلاردى دا ۇمىت قالدىرماي, ينۆەستيتسييا قۇيادى. تٸپتٸ بولماسا, استانا سەكٸلدٸ جاڭا قالانىڭ كٶشەسٸنە تاريحتا تۇلعا ەمەس ادامدارىنىڭ (بەن تالال) ەسٸمٸن بەرگٸزدٸرەدٸ.
Cول ارابەكەڭٸز ٶسٸمگە سالعان قارجىسىن بٸر كٷندە قايتارىپ الار بولسا, سەم اعايدىڭ سالقارى ەپ سەتتە دەفولتقا ۇشىراپ, قارا جامىلادى ەكەن! بٸراق ونى مەزەتٸندە قايتارىپ بەرەتٸن امەريكانى كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. ارادا حالىقارالىق ساياسي-ەكونوميكالىق كەلٸسٸم-شارتتار بار. ەيتەۋٸر بٸر زاماندا قايتارىپ الارسىڭ... مەن الىپ امەريكا مەن ازعانتاي ارابييانى ەدەيٸ مىسالعا كەلتٸرٸپ وتىرمىن. ەندەشە, باسقالارعا نە جورىق? ەلەم ينتەگراتسييالانعان سايىن مەملەكەتتەر بارلىق باعىتتار بويىنشا بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸلٸگٸ ارتا تٷسەدٸ. سىرتقى ساياساتتاعى ۋاعدالاستىقتار مەن كەلٸسٸم-شارتتار ەر بٸر ەلدٸڭ زاڭدارىنا سەيكەس بەكٸتٸلەدٸ جەنە پارلامەنتتەرٸندە راتيفاكتسييالانادى. ال بٸراق سونداي كەلٸسٸم-شارتتاردا, وداقتارعا كٸرۋدە, ۇيىمدارعا بٸرٸگۋدە قاي ەلدٸڭ ۇتقانى, قاي ەلدٸڭ ۇتىلعانى – ول باسقا ەڭگٸمە. شەت جاعالاتىپ ايتساق, قازٸرگٸ تاڭدا ەۋرووداقتىڭ بولاشاعى دا كٷمەندٸ بولىپ تۇرعان جوق پا? ال, بٸز كەدەن وداعىنان سونشالىقتى ۇتتىق پا?
«كەشەگٸ قاڭتار وقيعاسى قازاقستاندى دا قارۋلى كٷشتەر جاعىنان باسقا ەلدەرگە تەۋەلدٸلٸگٸن بايقاتقانداي» دەيدٸ جۇرت. بٸردەن ايتايىن, قاي ەلدٸڭ ارميياسى بولسىن باسقاعا تەۋەلدٸ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, ەسكەر – مەملەكەتتٸڭ قورعاۋشىسى, ۇلتتىق تابىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ مٸندەتتٸ تٷردە قورعانىس سالاسىنا جۇمسالادى. قارۋلى كٷشتەردٸ باسقا كٶزدەردەن قارجىلاندىرۋعا تيىم سالىنعان. ول تٸكەلەي مەملەكەت باسشىسىنا باعىنادى. سوندىقتان قاي ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ دە – قارۋلى كٷشتەردٸڭ باس قولباسشىسى. ارمييانىڭ تەۋەلدٸلٸگٸ دەگەن ۇعىمدى «كٷشتٸ» نەمەسە «ەلسٸز» سٶزٸمەن الماستىرساق, سۇراققا جاۋاپتى وپ-وڭاي تابا قوياسىز.
قازاقستاننىڭ جٷزمىڭدىق ارميياسى دا وتىز جىلدان بەرٸ, يزرايلدەن قىمبات باعاعا «سەمسەر», «نايزا» سيياقتى تٷككە تۇرعىسىز اتقىش قۇرالدارىن ساتىپ العانىنا, سولتٷستٸك كورەياعا ۇرلىقى جولمەن «ميگ» ەسكەري ۇشاقتارىن اسىرىپ جٸبەرە جازداپ, حالىقارالىق داۋعا قالعانىنا, ارىس ٶڭٸرٸندە وق-دەرٸ, قارۋ-جاراق قويمالارىنىڭ جىل ارالاپ جارىلىپ, بەيبٸت حالىقتى اسا زارداپتارعا ۇشىراتقانىنا, «ارقانكەرگەن» شەكارا بەكەتٸندە «سارىاۋىز بالاپان» ۆلاديسلاۆ چەلاحتىڭ 15 جاۋىنگەردٸ قانجوسا عىپ «قىرىپ» تاستاعانىنا قاراماستان, قالت ەتپەي قورعانىس شەبٸندە تۇر. سىرتتان پەلەندەي تٶنٸپ تۇرعان قاۋٸپ جوق. وفيتسەرلەردٸڭ كٶيلەگٸ كٶك, ساربازداردىڭ قارنى توق. حالىقارالىق بەيبٸت كٷشتەردٸڭ قۇرامىندا تەجٸكستان, اۋعانستان, تاعى باسقا مەملەكەتتەرگە بارىپ, سويقان سالعان اۋماقتاردى مينالاردان تازارتۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ەسكەري ياكي ەلەۋمەتتٸك نىسانداردى كٷزەتۋ شارالارىنا قاتىستى, ەرينە, قۇرباندىقتار بولدى. بٸراق, قازاق ەسكەرٸنٸڭ حالىقارالىق ميسسييالارعا قاتىسۋى ەلٸمٸزدٸڭ جاعىمدى وبرازىن قالىپتاستىرعانى راس.
ال, ەندٸ ارمييامىزدىڭ قورعانىستىق-شابۋىلداۋ قارۋ-جاراعى, ەسكەري تەحنيكالىق بازاسى تۋرالى ەڭگٸمەلەسەك, ميلليتاريستٸك ٶنەركەسٸبٸ قاتتى دامىعان مەملەكەتتەرگە تەۋەلدٸمٸز. بٸراق بٸز عانا ما? بٷكٸل ەلەمنٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸ رەسەيدٸڭ «كالاشنيكوۆ», يزرايلدٸڭ «ۋزي» اۆتوماتتارىنا, تٷركييانىڭ «بايراقتارىنا», اقش پەن رەسەيدٸڭ دىبىستان جىلدام ەسكەري ۇشاقتارىنا دٸلگەر ەمەس پە? ەڭ اياعى 16-شى كاليبرلٸ اڭشى مىلتىعىن دا تۋلادان ساتىپ الامىز. قۇدايعا شٷكٸر, تەۋەلدٸ بولاتىنداي جالدامالى ەسكەر ۇستامايمىز, تاعى دا سولتٷستٸك كورەيا سيياقتى حالىقتى قارا كٶجەگە تاڭىپ قويىپ, يادرولىق قارۋ جاساپ جانتالاسىپ جاتقان جوقپىز. اقشامىز بار ما, قاجەتٸنشە ەسكەري تەحنيكا ساتىپ الىپ, ارمييانى جاڭاشا جاراقتاندىرۋعا تىرىسامىز. ٷستٸنەن «جونىپ جەيتٸنٸمٸز» تاعى بار. ەي, دەگەنمەن, ٸشٸمدەگٸ ۇرتى قۋىس «ۇرى» وي ايتادى: «قورعانىس كٷشٸمٸزدٸڭ ساياسي-مورالدىق سيپاتىنا شىنايى باعا بەرەتٸن ۋاقىت جەتكەن سيياقتى!...
قاڭتار وقيعاسىندا بەيبٸت شەرۋگە شىققانداردى ارانداتىپ, ٸرگەسٸنەن شالا تاستاپ, جاستاردى قيراتىپ-ٶرتەۋگە جەلٸكتٸرگەن, ٶزگەنٸڭ مٷلكٸن قاساقانا توناۋعا يتەرمەلەگەن تەرروريستٸك توپتاردى اۋىزدىقتاۋعا ٸشكٸ ٸستەر, قورعانىس مينيسترلٸكتەرٸ جاساقتارىنىڭ كٷشتەرٸ تولىق جەتەتٸن ەدٸ. تٸپتٸ وقيعا اۋماعىن ون قابات قۇرساۋلاپ تۇرسا دا. بٸراق العاشقى كٷندەردە بٸزدٸڭ «ايبىندى ەسكەرٸمٸز» قاقتىعىس اۋداندارىندا تولىق تٶبە كٶرسەتكەن جوق. پوليتسيياڭىزدا دا پەرمەندٸ قاۋقار بولمادى: عيماراتتارىن «برەست قامالىنا» اينالدىرىپ, «قاسىق قانى قالعانشا» قورعانىپ جاتتى. وراعان وت-جالىنعا قاراپ ٶرت سٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ٶزەگٸ ٶرتەندٸ! پەرمەندٸ كٸم بەرەدٸ, پرەزيدەنت پە, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ ٶمٸر-باقيلىق تٶراعاسى ما? «ەكٸ كەمەنٸڭ قۇيرىعىن ۇستاعاننىڭ» كٷنٸ قۇرىسىن, اقىرى سۋعا باتتىق, ابىرويدان جۇرداي بولدىق!
قاڭتار قاسٸرەتٸندە پرەزيدەنت بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸ موينىنا الىپ, مەملەكەتتٸ ساقتاپ قالدى.
«ستسەنارييگە» سىيماعان توقاەۆىمىز مىقتى ەكەن, جيناقتالعان اگەنتۋرالىق اقپاراتتاردان, سەنٸمدٸ كٶزدەر باياناتتارىنان جەلدٸڭ قاي جاقتان سوعىپ تۇرعانىن بٸلە قويىپ, تەۋەكەل ەتتٸ: قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٸزگٸنٸن دەرەۋ قولىنا الىپ, تەگەۋرٸندٸ قيمىلعا كٶشتٸ. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى كەرٸم مەسٸموۆ پەن ونىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى سامات ەبٸشتٸ قىزمەتتەرٸنەن بوساتتى, ٷكٸمەتتٸ وتستاۆكاعا جٸبەردٸ.
قيىن كٷندەر ارتتا قالعان سوڭ كەيبٸرەۋلەر توقاەۆتى سىرتتان كٶمەك سۇرادى دەپ كٸنەلاي باستادى. بٸراق, پرەزيدەنتتٸڭ ۇقشۇ ۇيىمى ەسكەرلەرٸن شاقىرۋ قاتەلٸك ەمەس, دەر كەزٸندە قابىلدانعان دۇرىس شەشٸم دەر ەدٸم. ٶيتكەنٸ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى. قورعانىس مينيسترلٸگٸ قورعانىسىن كٶرسەتە المادى.
كەيٸن بەلگٸلٸ بولعانداي, بەيبٸت شەرۋشٸلەردٸڭ بٷكٸل قازاقستاندىق اكتسيياسىن قالقانعا ۇستاپ, توپالاڭ جاساعان «بيلٸكتٸ باسىپ الۋعا» ۇمتىلعان توپتار ەكەن. باياعى, 1991 جىلى تامىز ايىندا «تاقتان تايدىرۋ» وقيعاسىن ۇيىمداستىرعان «گكچپ»! بٸراق ياناەۆ-كريۋچكوۆ-پۋگو-پاۆلوۆ – يازوۆ - باكلانوۆتار حۋنتاسىنىڭ «ستسەناريٸنە» بۇقارا قاتىستىرىلعان جوق. ولار حالىقتان ٷرەيلەنٸپ, مەسكەۋگە اۋىر ەسكەري تەحنيكالاردى الدىرىپ, باسىپ-جانشۋعا دايار تۇردى.العاشقى قاقتىعىستا ەكٸ تۇرعىننىڭ تانكٸنٸڭ استىنا تٷسٸپ ٶلگەنٸن ەستٸگەن كسرو-نىڭ سوڭعى قورعانىس مينيسترٸ دميترەي يازوۆ جەدەل بۇيرىق بەرٸپ, ەسكەردٸ كازارمالارىنا قايتاردى. سٶيتٸپ, «گكچپ»-نىڭ ارامزا ويى ٸسكە اسپادى.
شىنىن ايتايىق پا, بٸزدە سول «گكچپ» بولا جازدادى! كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ەر بٸر قازاق مۇنى بٸلۋگە تيٸس! قازٸر جاعداي سايابىرسىعاندا, ەڭگٸمەنٸ سان-ساققا جٷگٸرتٸپ, ٶزٸڭنٸڭ جالقى پٸكٸرٸڭدٸ جالپىعا تەلٸمەي, ويىمىزدى ورتاق مٷددەگە توعىستىرىپ, كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىمىزدى قىراعى قورعاۋىمىز كەرەك!
جاعدايعا سىن كٶزٸمەن قارايىقشى: قىزمەتٸنەن بوساعان كەرٸم مەسٸموۆ الدىمەن «وتاندى ساتتى», سوڭىنان «بيلٸكتٸ باسىپ الۋعا ەرەكەت جاسادى» دەگەن قىلمىستىق باپتارمەن قاماۋعا الىندى, ەكٸ ورىنباسارىمەن بٸرگە. ونىڭ ەكٸ مەرتە پرەمەر-مينيستر قىزمەتٸن اتقارعانىن, بٸرنەشە مينيسترلٸكتٸ باسقارعانىن, بۇرىنعى پرەزيدەنتكە ٶتە جاقىن ادامداردىڭ بٸرٸ بولعانىن ەسكەرسەك, جالعىز ٶزٸ نەمەسە بٸرنەشە جاقتاستارىمەن عانا وسىنداي ەرەكەتكە باردى دەپ ويلايمىز با? كەرەكەننٸڭ قايراتى 18 اداممەن باتيستانى تاقتان قۇلاتقان فيدەل كاسترونىڭ جۇلىعىنان دا كەلمەيدٸ عوي. دەمەك, قازٸرگٸ بيلٸك بۇتاقتارىندا ونى قولدايتىن سەپەراتيستٸك توپتاردىڭ وتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ وقيعالار تٸزبەگٸندە ەر دەڭگەيدەگٸ كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸ, قيراتۋ-بٷلدٸرۋ نىساندارى رەتٸندە ەكٸمشٸلٸك, سوت, مەملەكەتتٸك باسقارۋ عيماراتتارىنىڭ تاڭدالىپ الىنۋى, وقيعانى ٶرشٸتپەۋگە اسىقپاۋشىلىق پيعىلى سونى اڭعارتقانداي.
مەنٸڭشە, «بيلٸكتٸ باسىپ الۋ» جوباسى وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن جاسالعان سيياقتى. «حالىقتى قاتىستىرا» وتىرىپ... بۇرىنعى بيلٸكتٸڭ سپەكتاكلدەرٸندە حالىق ٷنەمٸ «ماسسوۆكادا» جٷرەتٸن. بٸر-ەكٸ اكتٸدە جالت ەتٸپ كٶرٸنەدٸ دە, جوق بولادى. ال باستى اكتەرلەر رٶلدەرٸن اياعىنا شەيٸن سەتتٸ ويناپ شىعادى. ولاردىڭ ٶز تىنىشتىعى ٷشٸن قويعان قويىلىمدارىنىڭ ەسەبٸ جوق. ساياسي تەحنولوگتارىنىڭ اسا مىقتى بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
سەرتٸڭ قايدا سٶز بەرٸپ, سٶز الىسقان,
اتا زاڭدى اقتارسام...
توزاق ۇشقان!
ەرتٸسباەۆ ەرٸنٸن جىبىرلاتسا,
ەرٸپ كەتە بەرەسٸڭ, قازاقستان!
ەرتەڭٸنٸڭ نە بولارىنا الاڭداپ وتىرعان جۇرتتىڭ «2050» باعدارلاماسىمەن باسىن قاتىردى... («وعان دەيٸن نە پاتشا ٶلەدٸ, نە ەسەك ٶلەدٸ» دەگەن قوجاناسىر سيياقتى).
«وزىق وتىز ەلدٸ قۋىپ جەتەمٸز» دەدٸ... (جىرتىق شالبار, جالاڭ اياقپەن بە?)
تۇرالاعان ەل تٷرەگەلٸپ ەدٸ!... ويباي, بٸز «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ» ۇرپاعىمىز, الىسىپ-جۇلىسىپ جاتقانىمىز سىرت كٶزگە ۇيات. ودان دا «رۋحاني جاڭعىرايىق!» دەپ ارقامىزدان قاعىپ جۋىسىتتى. (بەرٸمٸز «تاريح تولقىنىنا» كٶمٸلٸپ, باتىپ كەتە جازدادىق!)
قاي بٸر جىلى كودەكسكە جەردٸ شەت ەلدەرگە ساتۋ جٶنٸندەگٸ باپتى بٸلدٸرمەي,سول كەزدەگٸ پارلامەنتتٸڭ القاۋىمەن, ەنگٸزٸپ جٸبەرٸپ ەدٸ, ارعىماق اتىن سۇراعاندا دا, اياۋلى قاتىنىن قالاعاندا دا, «كٶرشٸمەن تاتۋ تۇرعانىمىز جٶن» دەپ, سٶزگە كەلمەي بەرە سالىپ, باسىنعان كەۋٸر «ەندٸ جەرٸڭنٸڭ بٸر پۇشپاعىن بەرە عوي» دەگەندە, «قاي قاتىنىڭ تولعاتىپ جەر تۋىپ ەدٸ, جەردٸ بەرگەنٸمٸز-ٶلگەنٸمٸز» دەپ, بۋىرقانىپ-بۇرقانىپ, مۇزداي تەمٸر قۇرسانىپ, اتقا قونىپ, داندايسىعان دۇشپاننىڭ تاس-تالقانىن شىعارعان مٶدە قاھاننىڭ ەرلٸگٸن بويتۇمار عىپ جٷرەگٸمٸزگە تٷيٸپ الىپ جٷرگەن ەل ەمەسپٸز بە, قانىمىزعا قارايىپ, ەكٸ كٶزٸمٸز الايىپ, اقىرىپ الاڭعا شىعىپ ەدٸك, «وللاھي-بيللاھي, جەردٸ ساتۋ ويىمىزدا جوق, شاماسى, قۇلاعىمىزعا شايتان سىبىرلاپ كەتكەن شىعار» دەپ, بيلٸكتەگٸلەر باستاپ, «تٸفۋ-تاتتار» (مەنٸڭ ويلاپ تاپقان سٶزٸم) قوستاپ, باسقىنشى باپقا موراتوريي قويا سالدى.(قۇداي-اۋ, پيعىلى دۇرىس بولسا, سول باپتى بٸرجولاتا الىپ تاستاسا قايتەدٸ?)
تاعى ما? قاي بٸر جىلى اۋىر ەلەۋمەتتٸك مۇقتاجدىقتاردان ٶندٸرشەگٸمٸز وڭازىپ, كەڭسٸرٸگٸمٸز كەۋٸپ, ىڭىرشىعىمىز اينالىپ, قاۋعا تيگەن ٶرتتەي ۇيتقىپ, نارازىلىعىمىزدى بٸلدٸرە باستاپ ەك, سۋ جۇقپاس, قۋ تاقىم تەحنولوگتار ەلباسىنىڭ اۋزىمەن «قارٸپتەرٸ اعىلشىن ەلٸپبيٸمەن ۇقساس ەكەن, لاتىنعا كٶشپەسەك, لاعىپ ايدالادا قالامىز» دەپ, جەنە بٸر جوبانى زىڭقىتىپ جٸبەردٸ. «قارنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸرٸنٸڭ قاشقانىنا جىلايتىن» قايران قازاعىم-اي, اتامىز بەن ەجەمٸز, ەكەمٸز بەن شەشەمٸز لاتىنمەن قارا تانعان, ارۋاق اتتامايىق, كٶشسەك,كٶشەيٸك دەپ, الا قۇيىن الاعىزىپ, ەرلٸ-بەرلٸ شاۋىپ كەتتٸك. (بٸراق بيلٸك لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ جٶنٸن ايتقان جوق. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن لاتىن ەلٸپپەسٸنە كٶشٸرٸپ, ەزەر-الدا يگەرٸپ كەلە جاتقان كٶرشٸمٸز-ٶزبەكتەردٸڭ «اناڭدى... الدىمەن انا تٸلٸن جارىلقاپ الماي ما?» دەپ, ارتىن تٷرٸپ كٷلگەنٸن تٷيسٸگٸممەن تٷيسٸندٸم).
كٷن سايىن – جاڭا قويىلىم!
ول قايدان بٸلسٸن جوعارى جاقتىڭ ويىنان?
«شىنىندا بٸزگە تىنىشتىق كەرەك» دەيدٸ اعام,
بٸر سيپاپ قامىت قاجىعان مويىنىن.
قاناردىڭ تٷبٸ تولار ما?
قاراڭ جٷر, ەنە, بازاردا سٷيرەپ قولاربا.
جوعارعى جاعىڭ, ەرينە, بٸلٸپ ايتادى:
«تىنىشتىق كەرەك!»
(سٸزگە ەمەس, كٶكە!)
... ولارعا!
مىناۋ بيلٸكتٸ باسىپ الۋ جوباسى دا وقۋشىنىڭ شيمايى ەمەس, ەبدەن ەزٸرلەنگەن, پىسىقتالعان. ەيتپەسە, ەكٸنشٸ پرەزيدەنتكە دارا بيلٸك بەرمەي, كونستيتۋتتسيياعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, قوسانجار قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ ينستيتۋتىن قۇرۋدىڭ, ونىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساناسىپ وتىرۋى كەرەكتٸگٸنٸڭ استارىندا نە جاتىر? اتا زاڭ بويىنشا, بٸز كٶپۇلتتى, ۋنيتارلى, زايىرلى, پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ ٷلگٸسٸندەگٸ ەلمٸز. قاٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن دە پرەزيدەنت باسقارۋى تيٸس. ەلەمدە مۇڭداي قوس بيلٸكتٸك قۇرىلىم جوق! تەك يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا عانا پرەزيدەنت جوعارى دٸنباسى - اياتوللانىڭ الدىندا ەسەپ بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, اتى ايتىپ تۇرعانداي, قىزىلباستار شاريعات زاڭىن قاتتى تۇتىنادى. سوندا بٸزدٸكٸ نە? بۇل - قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيلٸگٸن ەلسٸرەتۋدٸڭ, قوعام الدىنداعى بەدەلٸن تٷسٸرۋدٸڭ, ۇزاق جىلداردان بەرٸ قوردالانىپ تۇيىققا تٸرەلگەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, رۋحاني ازىپ-توزۋشىلىق جاعداياتتاردى قازٸرگٸ باسشىلىقتىڭ مويىنىنا ارتا سالىپ, كەزٸندەگٸ قيياناتتاردىڭ ٸزٸن جاسىرۋدىڭ, بيلٸك بۇتاقتارىندا, كۆازيمەملەكەتتٸك ٸرٸ قۇرىلىمداردا سابوتاج جاساۋ ارقىلى حالىقتىڭ «قانىن ٸشكەن» كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ ودان ەرٸ شيەلەنٸستٸرٸپ, اشىنعان الاشتى قاباتىنا الا وتىرىپ, «ساراي تٶڭكەرٸسٸن» جاساۋ ەرەكەتٸنٸڭ مونارحييالىق-ۋزۋرپاتورلىق جوسپارى. ن.نازارباەۆتىڭ «اينالاسىنداعىلاردىڭ» ەلٸ دە ديناستييالىق بيلٸكتٸ ورنىقتىرۋدان دەمەسٸ بولۋى مٷمكٸن. ك.مەسٸموۆ, كەشە عانا ٷيقاماققا الىنعان ا.مامين سونىڭ بٸر عانا مىسالى. قازاقستاننىڭ بٷكٸل بايلىعىن توناعان 162 الپاۋىتتى قايدا قويارسىڭ? بۇل تسيفردىڭ ۇلعايۋى ىقتيمال. ولار ساۋساق قيمىلداتپاي-اق مول ولجاعا كٸمنٸڭ تۇسىندا, كٸمنٸڭ ارقاسىندا كەنەلدٸ? ونى بٸر بٸلسە, كەزٸندە, «وسى وتىرعانداردان كەز كەلگەنٸڭدٸ سوتقا سٷيرەپ اپارا الامىن» دەپ قوقان-لوققى كٶرسەتكەن بٸرٸنشٸ پرەزيدەنت بٸلەدٸ.سوسىن بٸز بٸلەمٸز.
كەشەگٸ «قاندى قاڭتاردا» كٷشتٸك قۇرىلىمداردى, ونىڭ ٸشٸندە ارمييانى تەرتٸپ ورناتۋعا, تەررورلىق, ۋزۋرپاتورلىق-سەپاراتيستٸك پيعىلداعى توپتارعا قارسى كٷرەسۋگە الىپ شىقپاعان, قازٸرگٸ پرەزيدەنتتەن ەمەس, كەيٸن «مەن 2019 جىلدان بەرٸ زەينەتكەرمٸن» دەپ جالتارعان اقساقالدان پەرمەن كٷتكەن باسشىلىقتىڭ «قوسٷرەيلٸگٸن» قالاي تٷسٸنەمٸز? شاماسى, «بيلٸكتٸ باسىپ الۋ» ستسەنارييٸنٸڭ بٸر ەپيزودى سولاي بولۋى كەرەك شىعار... قورعانىس مينيسترٸ قىزمەتٸنە قايتا تاعايىندالعان بەكتەنوۆ ساناۋلى كٷندەردەن سوڭ پرەزيدەنت جارلىعىمەن قايتادان جىلى ورنىن سۋىتتى. سەبەپ: - كٷردەلٸ كەزەڭدە كومانديرلٸك مٸندەتٸن دۇرىس اتقارا المادى... مٷمكٸن, ادال اتقارا المادى ما? سوعىس جاعدايىندا ديرەكتيۆاعا ساي ەرەكەت ەتپەگەن, مٸندەتٸن دۇرىس ورىنداماعان كومانديرلەردٸ «وتاندى ساتتى» دەپ ايىپتاپ, جازاعا تارتقان, تٸپتٸ ەسكەري سوتتىڭ جەدەل ٷكٸمٸمەن اتىپ تاستاعان! ەلٸمٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸ باس قولباسشىسىنىڭ ماڭايىنا توپتاسا الماعان ول قانداي ارمييا سوندا? بەيٸمبەت مايليننٸڭ «وحرانا نەشاندٸگٸ» قۇرىمباي ايتقانداي: «ساباتاج! ساباتاج!»
كٷردەلٸ مەزەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارتى ۇيىمى كٷشتەرٸن ەلٸمٸز اۋماعىنا ەنگٸزۋگە تەۋەكەل ەتكەنٸن ەندٸ تٷسٸنگەن بولارسىزدار. جول-جٶنەكەي ۇقشۇ – نىڭ شەجٸرەسٸن تارقاتا كەتەيٸن. حالىقارالاق ەسكەري-ساياسي ۇيىم 2002 جىلى قۇرىلىپ, شارت 2003 جىلى 18 قىركٷيەكتە كٷشٸنە ەندٸ. وعان مٷشە – مەملەكەتتەر – رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس, قىرعىزستان, ارمەنييا, تەجٸكستان. باسىم باعىتتارى: - جاڭا ترانسۇلتتىق ايباتتار مەن قاۋٸپتەرگە قارسى تۇرۋ, ورىن الىپ وتىرعان نەمەسە ىقتيمال ايماقتىق نەمەسە شاعىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ, شەشٸمٸن تابۋ; حالىقارالىق تەرروريزممەن, اگرەسسيۆتٸ ەكسترەميزممەن, قارۋ مەن ەسٸرتكٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمىمەن, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋمەن كٷرەس.
ۇيىمنىڭ ەسكەري كونتينگەنتٸ جەكەلەگەن مايدا-شٷيدە شارالارعا ەلەۋسٸز قاتىسقانى بولماسا, كەشەگٸ كٷنگە دەيٸن پەلەندەي كٶزگە تٷسە قويمادى. تٸپتٸ ونداي قاجەتتٸلٸك تۋىنداماعان دا شىعار? قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شاقىرۋىمەن مٷشە-مەملەكەتتٸڭ اۋماعىنا ەنۋٸ ولاردىڭ پراكتيكاسىنداعى العاشقى جاعداي. مەنٸڭ سەپەن اڭسات اعام قاۋٸپ ەتكەندەي, رەسەي جاساعى جاعدايدى پايدالانىپ نەمەسە سىنىققا سىلتاۋ تاۋىپ, وسىندا بٸرجولاتا تۇراقتاپ قالۋدى ويلاعان دا جوق ون, كٷن ٸشٸندە قارۋلاس ەرٸپتەستەرٸمەن ىنتىماقتاسىپ, ۇيىم كەڭەسٸ ۇسىنعان ناقتى مٸندەتتەردٸ ادال اتقاردى. تاعى دا, كەيبٸرەۋلەر «قاۋىپ» ايتقانداي, بەس ەلدٸڭ بەرەن قۇراماسى باسى بەيبٸت باستالىپ, تەرروريستەردٸڭ ارانداتۋىمەن اياعى ويران-بوتقاعا اينالعان شەرۋگە قارسى وق جٷگٸرتكەن جوق. الماتى ەۋەجايىن لاڭكەستەردەن ارىلتىپ, باقىلاۋعا الدى, ەلەۋمەتتٸك مەملەكەتتٸك ماڭىزدى نىسانداردى قورعادى, مورادەرلٸك تالاپايدىڭ جولىن كەستٸ, شەت ەلدەردەن كەلگەن جالدامالى تەرروديستەردٸ اۋىزداقتادى. استانامىزداعى مينيسترلٸكتەر ٷيٸن, پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسىن, تاعى باسقا قۇرىلىمداردى كٷزەتتٸ. قىسقاسى, ولاردىڭ كەلۋٸمەن ەلدەگٸ دٷربەلەڭ احۋال بٸرشاما سايابىرسىدى. ۇقشۇ-نىڭ كونتينگەنتٸ العاشقى ەسكەري ەمتيحاندى جاقسى تاپسىردى. ميسسييا ورىندالدى! دٷنيە دەمٸن تارتىپ كٷتكەندەي, بٸر كەزگٸ يۋگوسلاۆيياداعىداي, قىرىق پىشاق قانتٶگٸسكە جول بەرٸلمەدٸ. «تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييالار» ستسەنارييلەرٸنٸڭ سىرتقى اۆتورلارى, بەيبٸت شەرۋگە شىعۋشىلاردى كٶزسٸز قاتىستىرا وتىرىپ بيلٸكتٸ باسىپ الۋعا ۇمتىلعان ۇرىمتال توپتار (ٶزٸمٸزدٸكٸ, مەسٸموۆ جالعىز ەمەس!) وقيعانىڭ باسقا باعىتتا ٶربيتٸنٸن, 82 جاستاعى اقساقالدىڭ اۋزىنا جالتاقتاعان وقالى يٸندەردٸڭ ارمييانى بەيتاراپتاندىرۋ ەرەكەتٸنەن تٷك شىقپايتىنىن ويلاماپتى. سالىمدى ساياساتكەر ق.توقاەۆ سابازدارعا سان سوقتىرىپ كەتتٸ. كٸم بٸلەدٸ, حاوس جاعدايىنداعى قاقتىعىس ودان ەرٸ ٶرشٸپ, بوي بەرمەي, تەرتٸپ ورناتۋعا شاقىرىلعان ەسكەرٸمٸز كەنەتتەن «حالىقتىڭ جاعىنا شىعىپ كەتسە», كونستيتۋتسييالىق بيلٸكتٸڭ كٷيرەۋٸ مٷمكٸن عوي. بٸز مۇنى ويدان شىعارىپ وتىرعانىمىز جوق, ٶتكەن عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى چيليدە سالۆادور الەندەنٸڭ ٷكٸمەتٸ وسىلاي قۇلاتىلعان. بەرٸدەگٸ ليۆييا, مىسىر وقيعالارىنىڭ فورمالارى دا سوعان ۇقساستاۋ. «فورما دا – مازمۇن سيياقتى» دەيدٸ ەيگٸلٸ اقىن ە.ەۆتۋشەنكو. قالاي دەسەك تە, بٸزدٸڭ گەنەرالدار قارەكەتٸن «گكچپ» كەزٸندەگٸ مارشال د. يازوۆتىڭ ازاماتتىعىمەن سالىستىرا المايسىڭ. ول مەسكەۋگە باسا كٶكتەپ كٸرٸپ كەلٸپ, حۋنتاعا قارسى شىققان ەلتسينشٸلەرگە وق اتۋعا دايىندالعان برونەتانك ەسكەرلەرٸن گورنيزوندارعا قايتاردى. ەرتەڭ «گكچپ»-عا قاتىسقانى ٷشٸن اۋىر ايىپقا تارتىلاتىنىن بٸلٸپ تۇرسا دا! مەملەكەتشٸل تۇلعا تيموفەەۆيچتەي بولۋ كەرەك!
«قاندى قاڭتاردىڭ» قىرتىستارى بٷگٸن جازىلا باستادى, «سابوتاجشىلار» دا انىقتالىپ جاتىر. بٸرٸ قىزمەتٸنەن تٷسٸپ, بٸرٸ جاۋاپقا تارتىلىپ... دەگەندەي. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ٸزدەستٸرۋ-زەرتتەۋ-تەرگەۋ پروتسەدۋراسىنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس, بٸز ەزٸرگە ولاردىڭ اتى-جٶندەرٸن بٸلمەيمٸز. بٸراق كٷندەردٸڭ كٷنٸندە مٸندەتتٸ تٷردە بٸلەتٸن بولامىز! «قوي تەرٸسٸن جامىلعان قاسقىرلار» مەسٸموۆتٸڭ مەكەمەسٸندە عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتٸك نەمەسە كۆازيمەملەكەتتٸك سالالاردا, تٸپتٸ ارمييادا دا بولۋى ىقتيمال. ستانيسلاۆسكيي ايتقانداي, «ساحناداعى ٸلۋلٸ مىلتىق ەيتەۋٸر بٸر اتىلۋى تيٸس». ەلٸمٸزدٸ ەبدەن سورعا باتىرعان كەشەگٸ بيلٸكتٸڭ قۇيىرشىقتارى ەلٸ دە جۇمساق كرەسلولارىنا جارقاناتتاي جابىسىپ العان. ەرٸ – سەرٸ... ەكٸنشٸ پرەزيدەنتتٸن دەرگەيٸنە بٸرجولاتا كٶشٸپ الايىن دەسە, قولتىعىنا جاستىقتى ەمەس, قاپ-قاپ كومپروماتتاردى قىسىپ جاتقان قوجايىن, ٶزٸ ايتقانداي, «باستارىن جۇلىپ تاستايدى». بٸزدٸڭ زاماندا «سەزٸكتٸ سەكٸر... مەيدٸ» ەكەن, مەملەكەت باسشىسى ٶتكٸزگەن كەشەگٸ جيىندا سولاردىڭ كٶبٸسٸ تٷك بولماعانداي ماڭدايى جارقىراپ الدىڭعى قاتارلاردا وتىردى. دەمەك, قاۋٸپ سەيٸلگەن جوق!
ساق بولعانىمىز جٶن. ول ٷشٸن بٸزدە, سانىنىڭ قانشالىقتى ەكەنٸ سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس, «ٷش جٷز سپارتالىقتىڭ» جٷرەگٸندەي جٷرەگٸ, بٸلەگٸندەي بٸلەگٸ بار, تامىرىندا قازاقتىڭ قانى تۋلاعان, بۇلشىق ەتٸ قاتىپ-پٸسٸپ قۋناعان, نامىسىن نارتقا سۋارعان, قولىنا كٶكشٸل تۋ العان, قابانبايلاردى پٸر تۇتقان, دۇشپانىن كٶرسە ىنتىققان, سەمسەرٸ جەلگە سۋىنعان, بەس قارۋىن بۋىنعان ارمييا بولۋى كەرەك! كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ بۇقپانتاي تٷرٸمٸزبەن, وق-دەرٸنٸڭ يٸسٸن ايىرا المايتىن د. احمەتوۆ, ي. تاسماعامبەتوۆ, س. احمەتوۆ باسقارعان قارۋلى كٷشٸمٸزبەن قاي ۇشپاققا شىقتىق ەكەن? ايتپاقشى, قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان ەدٸلبەك جاقسىبەكوۆتٸڭ نەگٸزگٸ ماماندىعى كينوگەر-ەكونوميست, كەسٸبٸ – ٶندٸرۋشٸ-ساۋداگەر. مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ماڭدايالدى كابينەتتەرٸن تٷگەندەپ تاۋىسقان ول باياعى ارمييا گەنەرالى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, داڭقتى قولباسشى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ورىنتاعىندا قورىقپاي-اق, قىسىلماي-اق بەس جىل وتىردى. نە بٸتٸرگەنٸن سايتان بٸلسٸن! مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم – «افاليننٸڭ سەكٸرٸسٸ», «وبەرون بٷلٸگٸ» سيياقتى «بوەۆيك» فيلمدەردٸڭ ستسەنارييٸن جازىپ, قورعانىس سالاسىن نىعايتۋعا ز-و-و-و-ر ٷلەس قوسقانى.
كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزگەن پرەزيدەنتٸمٸز ق. توقاەۆ: «قاڭتار وقيعاسى بٸزگە ٷلكەن ساباق بولدى. قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا جولىنا تٷستٸ» دەپ مەلٸمدەدٸ. بٸر سەرپٸلٸپ قالدىق. بۇل جولى تۋننەلدٸڭ تٷبٸنەن كٶرٸنگەن جارىق تەپلوۆوزدىڭ شامى ەمەس ەندٸ! دەمەك, جاڭا جولدىڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ ٷستٸمەن ٶتەتٸنٸ انىق. قاپى قالمايىق, قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸ زاماناۋي تالاپتارعا لايىق جاساندىرايىق, جابدىقتايىق, نىعايتايىق! باسىمىزدان بۇلدىرىق تا بايقاپ ۇشاتىن بولسىن! ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسى – وسى.
... ايتپاقشى, قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ باسىنا جاڭا باسشى كەلدٸ: رۋسلان فاتيحۇلى جاقسىلىقوۆ. تاياقتاي گەنەرال – لەيتەنانت «كٷرەڭ بەرەتتٸڭ» يەسٸ كٶرٸنەدٸ...
سوعۋعا ەزٸر ەرتەرەك الاقاندى,
كٷرەڭ كٷزدە «سانايمىز بالاپاندى»...
شاھيزادا ەبدٸكەرٸموۆ, اقىن «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ
