«باعا ارزان»: بۇل گازدى ٷنەمدەۋ مەن جاناشىرلىقتان جۇرداي قىلدى
مۇناي ٶندٸرۋشٸلەر ٸلەسپە گازدىڭ ٶندٸرٸسٸن قۇرىپ, ٶڭدەۋگە مٷددەلٸ ەمەس
گازعا قاتىستى مەسەلە سوڭعى جىلدارى باق بەتتەرٸندە جيٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. رەسپۋبليكادا گاز تاسىمالداۋعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمىنىڭ تٶرتتەن ٷشٸ توزعان. جەلٸلەردٸ پايدالانۋدىڭ مەرزٸمٸ 50 جىلدان اسىپ كەتتٸ.
سوڭعى جىلدارى گاز سالاسىنىڭ ماماندارى جەنە ەلدەگٸ ٸرٸ گاز قۇبىرلارىنا يەلٸك ەتەتٸن ۇلتتىق وپەراتور بۇل پروبلەمالاردى جيٸ كٶتەرٸپ كەلەدٸ. ساراپشىلار مۇنداي ەسكٸرگەن ينفراقۇرىلىممەن العا قاراي دامۋ مٷمكٸن ەمەس ايتۋدا.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ گاز سالاسىنىڭ ماماندارى كٶپتەن بەرٸ كٶتەرٸپ كەلگەن نەگٸزگٸ پروبلەمالارعا كەڭٸنەن توقتالدى. تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا قاداۋ-قاداۋ تاپسىرمالار دا جٷكتەدٸ.
ٶيتكەنٸ گاز سالاسىنىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن دە, ەلەمدٸك ەنەرگەتيكا جٷيەسٸ ٷشٸن دە ماڭىزدى ەكەنٸن جەتەر جەرٸنە دەيٸن جەتكٸزٸپ ايتتى. حالىق گازدى جىلدان جىلعا كٶپ تۇتىنۋدا. بٸراق كٶگٸلدٸر وتىندى ٶندٸرۋ قارقىنى وعان سەيكەس كەلمەۋدە. ٶنەركەسٸپتەر ٶندٸرٸسكە گازدى قولدانسا, سول سيياقتى باسپاناسىن گازبەن جىلتقىسى كەلەتٸن حالىقتىڭ دا سانى ارتىپ بارادى.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى كٶمٸرسۋتەگٸ شيكٸزاتىنىڭ نەگٸزگٸ كٶزدەرٸ مۇناي كەن ورىندارىنا تيەسٸلٸ بولدى. گاز كەن ورىندارىن بارلاپ, يگەرۋدە, سونىڭ ٸشٸندە, كاسپيي اكتيۆتەرٸ بويىنشا ٸس جٷزٸندە العا جىلجۋ جوق. سوندىقتان گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى ارقىلى كەڭەيتۋ ٷكٸمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى ٷشٸن سالانى دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ بولۋعا تيٸس. ٸشكٸ گاز نارىعىنداعى باعا بەلگٸلەۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋ نەگٸزگٸ مەسەلە. ٶڭٸرلەردٸ جاپپاي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ گازدى تۇتىنۋ كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىنا ەكەپ سوعادى. سوڭعى بەس جىلدا ٸشكٸ نارىقتاعى گاز 40 پايىزعا, ياعني 12 دەن 17 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيٸن ارتتى. وسى رەتتە قازاقستانداعى گازدىڭ باعاسى تمد ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە قالىپ وتىر, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى قۇرالى – ينۆەستيتسييا تارتۋ. ول ٷشٸن قارجى تارتۋعا دەگەن قۇلشىنىس پەن ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىق جەتٸسپەي وتىر. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, پايدالى قازبالاردى يگەرۋشٸلەر گاز ٶندٸرٸسٸ مەن گاز ٶڭدەۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا اسا مٷددەلٸ ەمەس. توقاەۆ «نەگە» دەگەن سۇراقتى تٶتەسٸنەن قويدى. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنە گاز ٶندٸرٸسٸنە سىرتتان قارجى تارتۋدى تاپسىردى.
«سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسشىسى گەولوگييالىق بارلاۋدان باستاپ دايىن ٶنٸم شىعارۋعا دەيٸنگٸ بٷكٸل جۇمىستاردى نەگٸزگٸ وپەراتور «قازترانسگاز» كومپانيياسى تولىقتاي اتقارىپ وتىرعانىن باياندادى. «ەندەشە جاڭا كەن ورىندارىندا پايدالى قازبالاردى يگەرۋدە باسىمدىق اتالعان كومپانيياعا بەرٸلسٸن» دەدٸ پرەزيدەنت.
– ٷكٸمەت «قتگ» ۇلتتىق وپەراتورىنا مۇنداي قۇقىق بەرۋ ٷشٸن تيٸستٸ شارتتاردى مۇقييات زەردەلەۋٸ قاجەت. گاز كەن ورىندارىنا قول جەتٸمدٸلٸكتٸ مونوپوليياعا اينالدىرماۋ اسا ماڭىزدى. ٷكٸمەت تەۋەلسٸز ينۆەستورلاردىڭ دەربەس بارلاۋ جٷرگٸزۋٸنە جەنە گاز كەن ورىندارىنا قاتىستى ەزٸرلەمەلەر دايىنداۋىنا جاعداي جاساۋعا تيٸس.
گاز كومپانييالارىنىڭ ۆەرتيكالدٸ ٷيلەسٸم بويىنشا جۇمىس ٸستەۋ تۇجىرىمداماسى سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلعان جاعدايدا ٷكٸمەت «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بٸرلەسٸپ, 2022 جىلى «قازترانسگاز» كومپانيياسىن IPO-عا, سونىڭ ٸشٸندە, حالىقتىق IPO ارقىلى شىعارۋ مٷمكٸندٸگٸن زەرتتەۋٸ قاجەت. بۇل قارجى نارىعىن ايتارلىقتاي جانداندىرادى جەنە ازاماتتاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ گاز بايلىعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن يەلەنۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
گاز قورى كٶر رەسەيدە كٶگٸلدٸر وتىننىڭ قۇنى بٸزدەن 48 پايىزعا قىمبات
قازاقستان گازعا ەڭ ارزان باعا بەلگٸلەپ وتىرعان ەلدٸڭ بٸرٸ. سوندىقتان كٶگٸلدٸر وتىن قۇنى تٶمەن بولعان سايىن, ىسىراپشىلدىق تا توقتاماۋدا. ەلدە 2010 جىلدان بەرٸ ٸشكٸ نارىقتاعى تابيعي گازدى پايدادانۋ كٶلەمٸ ٶسە تٷسكەن.
گاز كەسٸپورىننىڭ ماماندارى كٶگٸلدٸر وتىندى تۇتىنۋ 91%-عا جەتكەنٸن ايتادى. تيٸسٸنشە ەلدە ٷنەمشٸلدٸك مەدەنيەتٸ مەن گازعا دەگەن جاناشىرلىق تاپتىرمايتىن قاسيەتكە اينالىپ بارادى. مەملەكەت پەن گاز سالاسىنىڭ نەگٸزگٸ وپەراتورى اۋىلدار مەن قالالار, سولتٷستٸك وبلىستار جەنە جاڭا ٶندٸرٸستەرگە گاز جەتكٸزۋ كەرەك دەگەندٸ ۇرانداتا جٷرٸپ, تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸن بٸرشاما كٶتەرە الدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 1 مىڭ تەكشە مەتر گازدىڭ قۇنى 9 961 تەڭگە, جەر ٷيٸ بار ابونەنت بٸر جىلدا 6 مىڭ تەكشە مەتر گاز جاعادى. ايماقتا جىل ون ەكٸ اي اۋا رايى جىلى بولاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ٶتە كٶپ. ال التى اي قىس, شىڭىلتىر ايازى بار قوستاناي وبلىسىندا گازدىڭ باعاسى 135%-عا قىمبات. مۇندا1 مىڭ تەكشە مەتر گاز 23 405 تەڭگە, ياعني 2,5 ەسەگە قىمبات دەگەن سٶز. سوعان قاراماي, مۇنداعى تۇرعىن ورتاشا العاندا بٸر جىلدا 3,2 مىڭ تەكشە مەتر عانا گاز تۇتىنادى ەكەن. ەكٸ ورتادا, گازدىڭ ارزاندىعىنان ىسىراپ كٶبەيٸپ, ەلەمدەگٸ ەڭ قۇندى وتىندى اۋاعا جاعىپ جٸبەرۋ بەلەڭ الدى, دەيدٸ ماماندار.
سالىستىرمالى تٷردە ايتاتىن بولساق, قازاقستاندا 1 مىڭ تەكشە مەتر گاز ٷشٸن باعا $50, ال ەلەمدە گازدى ەكسپورتتاۋ جٶنٸنەن بٸرٸنشٸ ورىن الاتىن رەسەي فەدەراتسيياسىندا كٶگٸلدٸر وتىننىڭ 1 مىڭ ت.م. $74.
ايتا كەتسەك, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى گاز سالاسىنا قاتىستى بايلانىستاردىڭ لايىقتى دامۋىنا «قازروسگاز» مەكەمەسٸ ٶز ٷلەسٸن قوسىپ وتىر.
گازدىڭ قورى بويىنشا كٶشباسىندا تۇرعان رەسەيدە گاز باعاسى بٸزگە قاراعاندا 48 پايىزعا قىمبات. ال وسى وتىننىڭ تٷرٸ بويىنشا قورى كٶپ ٶزبەكستاندا دا باعا جوعارى, دەيدٸ ماماندار. بۇل ەلدە قاراپايىم تۇتىنۋشى ٷشٸن گاز ارزان بولعانىمەن زاڭدى تۇلعالارعا 1 مىڭ تەكشە مەترٸن $94 ساتادى, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ٶندٸرٸس وشاقتارىنا بەرەتٸن باعادان 57 %-عا جوعارى بولىپ وتىر.
تۇتىنۋشىلىق دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى قىتايدا دا گاز ارزان ەمەس. بٸزدەن سەگٸز ەسەگە قىمبات. قىتاي كومپانييالارى 1 مىڭ ت.م. گازدى $ 400 ساتادى. بۇل دەرەكتەردٸ تٶمەندەگٸ كەستەدەن كٶرۋگە بولادى.
بۇعان دەيٸن ٶڭٸرلەر بويىنشا گاز تاريفىن رەتتەۋ جەنە حالىقتى قول جەتٸمدٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸم. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋ كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن توپتارىن, سونداي-اق, جۇمىسى گاز باعاسىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكونوميكا سالالارىن جٷيەلٸ تٷردە قورعاۋ ماقساتىمەن باعا بەلگٸلەۋدٸڭ تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ جاڭا اشىق مودەلٸ قاجەت. ٷكٸمەتكە 1 قىركٷيەككە دەيٸن اتالعان مەسەلەنٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن, دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
