– بۇل جاعىن دەپ باسىپ ايتۋ قيىنىراق. مەنٸڭ ويىمشا, جاڭا ٷكٸمەت جاڭا ماقساتتارعا قۇرىلعان جاڭا جوسپارلارعا ساي رەفورمالار جاساۋى كەرەك. ياعني, ەلەمدٸك داعدارىستان شىعۋ جولىن قاراستىرۋعا قاۋقارلى بولعانى جٶن. سوندىقتان سول رەفورمالاردى جاسايتىن كابينەت كەرەك. بۇل دەگەنٸمٸز مەسٸموۆ جاڭا ٷكٸمەت قۇرامىن جەتٸلدٸرٸپ, اۋىس-تٷيٸس جاساۋى مٷمكٸن ازداعان. كٶپ ٶزگەرٸس بولماۋى زاڭدى. مەسٸموۆ شەشپەيدٸ, بەرٸن اقوردا بەلگٸلەيدٸ. قالاي بولعان كٷندە دە داعدارىستان شىعۋ جەنە ودان ارى دامۋ باعدارلاماسى ٶزگەرەدٸ. سەبەبٸ, داعدارىستىڭ اۋانى قالاي ٶزگەرەرٸ, ونىڭ ەلٸمٸزگە قالاي ەسەر ەتەرٸ بەيمەلٸم. قازٸر ەلەمدٸك باعامدا مۇنايدىڭ, ۋراننىڭ, بيدايدىڭ, تٸپتەن قارا مەتالداردىڭ دا باعاسى قۇلدىراپ كەتتٸ. بۇل بٸرنەشە ماڭىزدى سالالاردى قيىندىققا اپارادى. مىسالى, بٸزدەگٸ قارمەتكومبيناتتا مىڭداعان شاحتەرلەر جۇمىس ٸستەيدٸ. كٶمٸرشٸلەر سول شاحتالاردىڭ جۇمىسى ارقىلى كٷن كٶرٸپ وتىر. كٶمٸرگە سۇرانىس ارتا ما, ازايا ما, سونى جٸتٸ زەرتتەۋ كەرەك. كٷنٸ ەرتەڭ سۇرانىس ازايسا, تالاي ادام جۇمىسسىز قالماسىنا كٸم كەپٸل? قازٸر قارامەتالل سۇرانىسى, سوسىن قۇرىش سۇرانىسى تٶمەندەپ بارادى. ەلٸمٸزدە ۋران ٶندٸرٸسٸ دامىعان. بٸراق ەۋروپا مەن جاپونييادا ۋرانعا سۇرانىس قۇلدىراعانىمەن, قىتايدا سۇرانىس بار. اقش-تا ۋراننان بٸرتە-بٸرتە باس تارتادى. ٶيتكەنٸ, ولار مۇناي مەن گاز ٶندٸرٸسٸنە باسا مەن بەرۋدە. مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ قاشان كٶتەرٸلەتٸنٸن قازٸرشە بٸلە المايمىز. ەلەمدٸك نارىقتا بيدايدىڭ باعاسى تٶمەندەپ بارادى. بيدايدىڭ ارزان نەمەسە قىمبات بولۋى كەلەسٸ جىلدىڭ اياعىندا بەلگٸلٸ بولادى. بيداي باعاسى استىق جينالعاننان كەيٸنگٸ دٷنيەجٷزٸلٸك نارىققا تەۋەلدٸ. اۋىلشارۋاشىلىعى تەك قانا بيدايعا قاراپ قالماي, باسقا دا داقىلدارعا كٶڭٸل بٶلمەسە, ديحانداردىڭ تٶككەن تەرٸ اقتالماي قالۋى عاجاپ ەمەس. مىسالى, كٶپجىلدىق ٶسٸمدٸكتەرگە, جٷگەرٸ, مايلى داقىلدارعا نازار سالعان جٶن. قازٸر مايلى داقىلدارعا سۇرانىس ارتۋدا. قاراقۇمىقتىڭ دا باعاسى كٶتەرٸلٸپ تۇر. بٸز كەلەر جىلدىڭ كٷزٸندە قانشالىقتى مول ٶنٸم جينايمىز, ولارعا سۇرانىس بولا ما, ول جاعىن تاپ باسىپ ايتا المايمىز. تاپ قازٸر قاراقۇمىق پەن مايلى داقىلداردىڭ باعاسى جوعارى. بيدايعا سۇرانىس بولماۋى مٷمكٸن. بيىل قىس جايلى بولعان سيياقتى. ىلعال مول. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىعىن باسقاراتىن مامانعا ارتىلار جٷك كٶپ. وسى سالانى قاۋىرت جۇمىس كٷتٸپ تۇر دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. داعدارىس كەزٸندە اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتسەك, ٷكٸمەت تە, قاراپايىم حالىق تا ۇتىلمايدى.
بٸلەرٸمٸز, جاڭا ٷكٸمەتتٸ تالاي سىناق كٷتٸپ تۇر. ەكونوميكالىق, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار.
مۇنىڭ زاردابىن تەك رەسەي تارتپايدى, ەلەمدٸك ەكونوميكاعا دا بەلگٸلٸ دەرەجەدە سالقىنى تيەدٸ. ەكونوميكالىق سوعىستاردىڭ باعىتى ٶزگەرٸپ, ەلەمدٸك نارىقتا كٷردەلٸ جاعداي قالىپتاسادى. مۇنداي سەتتەردەن كەيبٸر ەلدەر ۇتسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ تىعىرىققا تٸرەلەدٸ. قازاقستان قانداي تەسٸل قولدانادى? باتىس پەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى سالقىن قاباق قاتىناس كەزٸندە ٶزٸمٸزدٸ قالاي ۇستايمىز? بۇل ٷكٸمەتتٸڭ ساياساتىنا, كەلٸسسٶزٸنە, جۇمىسىنا تٸكە قاتىستى بولماق.
– بۇدان بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدان كەيٸن نازارباەۆ مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸنە سەنٸم بٸلدٸرگەن ەدٸ. وسى جولى دا سولاي ەتتٸ. مۇنىڭ قانداي سەبەبٸ بار دەپ ويلايسىز?
– نازارباەۆ بيلٸگٸن جۇمساق اۆتوريتاريزم, كٶزٸ اشىق اۆتوريتاريزم دەسەك تە بولادى. ياعني, بٸزدە كٶپ جاعدايدا ساياسي پراگماتيزم جەڭەدٸ. ٷكٸمەتتٸ كٸم باسقارسا دا, داعدارىستان شىعۋدىڭ جولىن تابۋى كەرەك. مەسٸموۆكە سەنٸم بٸلدٸرۋٸنٸڭ كٶپتەگەن سەبەبٸ بولۋى كەدٸك. ٸشكٸ جەنە سىرتقى. اقورداعا ىقپالدى توپتاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن, رەسەيمەن بايلانىسى جاقسى ادام عانا ٷكٸمەتتٸ ۇزاق باسقارادى...
– قازٸر ەلەم داۋىلدى كٷنگٸ تەڭٸز بەتٸ سەكٸلدٸ جيٸ تولقىن اتىپ, ەرٸ-سەرٸ كٷيدە تۇر. ۋكراينا مەن سيريياداعى جاعداي, ٶرٸستەپ كەلە جاتقان تەرروريزم مەن ەكسترەميزم, باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى ايقاس, ت.ب. ەلەمدە بولىپ جاتقان وسىنداي مەسەلەلەردەن قازاقستاننىڭ قاعىس قالماسى بەلگٸلٸ. وسىعان بايلانىستى جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ الداعى ساياسي باعىتى مەن ۇستانىمدارى قانداي بولماق?
– ٶزٸڭ ايتقانداي, حالىقارالىق جاعداي كٷردەلٸ. بٸزدٸڭ وداقتاسىمىز رەسەي ۋكراينامەن جابىق سوعىستا. رەسەي سانكتسييالاردىڭ استىندا قالدى. ول شەتتەتۋلەردٸڭ ىزعارى بٸزگە دە تيٸپ جاتىر. بٸز ەۋرازييالىق وداقتىڭ قۇرامىندامىز. بٸراق بۇل وداقتىڭ ەرەجەلەرٸ كەيدە ورىندالادى, كەيدە ورىندالماي جاتادى. تٸپتەن ارادا «ساۋدا سوعىسى» بار سيياقتى. مەسەلەن, ولاردىڭ ەتتەرٸن بٸز جٸبەرمەيمٸز, كەيدە ولار جٸبەرمەيدٸ. مۇندا ساياسي سەبەپتەر دە بولۋى مٷمكٸن. ياعني, يمپۋليستٸك ساياسي سەبەپتەر. بٸر باستىقتىڭ كٶڭٸلٸنە جاقپاي قالامىز-اۋ دەگەن سيياقتى. رەسەي مەن ۋكراينا سوعىسىندا ۋكايناعا بٷكٸل باتىس كٶمەككە كەلۋدە. ەگەر بۇل جاعداي ۋشىعا تٷسسە, سانكتسييالار ودان سايىن كٷشەيۋٸ نەمەسە بەسەڭدەۋٸ مٷمكٸن.
بۇل دەگەنٸمٸز مەسٸموۆ جاڭا ٷكٸمەت قۇرامىن جەتٸلدٸرٸپ, اۋىس-تٷيٸس جاساۋى مٷمكٸن ازداعان. كٶپ ٶزگەرٸس بولماۋى زاڭدى. مەسٸموۆ شەشپەيدٸ, بەرٸن اقوردا بەلگٸلەيدٸ.
مۇنىڭ زاردابىن تەك رەسەي تارتپايدى, ەلەمدٸك ەكونوميكاعا دا بەلگٸلٸ دەرەجەدە سالقىنى تيەدٸ. ەكونوميكالىق سوعىستاردىڭ باعىتى ٶزگەرٸپ, ەلەمدٸك نارىقتا كٷردەلٸ جاعداي قالىپتاسادى. مۇنداي سەتتەردەن كەيبٸر ەلدەر ۇتسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ تىعىرىققا تٸرەلەدٸ. قازاقستان قانداي تەسٸل قولدانادى? باتىس پەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى سالقىن قاباق قاتىناس كەزٸندە ٶزٸمٸزدٸ قالاي ۇستايمىز? بۇل ٷكٸمەتتٸڭ ساياساتىنا, كەلٸسسٶزٸنە, جۇمىسىنا تٸكە قاتىستى بولماق.
–اقش پەن ەۋروپا ەلدەرٸ رەسەيگە سانكتسييا سالعان سوڭ, رەسەي مەن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارى ارتا تٷستٸ. ەگەر بولاشاقتا رەسەي قىتايعا ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸككە ۇرىنسا, وندا قىتايدىڭ ورتا ازييا ەلدەرٸنە دە ىقپالى ەسەلەپ ارتاتىنى ايدان انىق. مۇنىڭ قازاقستانعا تٶندٸرەر قاۋپٸ بارما?
– مەنٸڭ ويىمشا, قازٸرگٸ باتىس پەن رەسەيدٸڭ تەكەتٸرەسٸ رەسەيدٸڭ ۇتىلىسىمەن اياقتالادى. بٸر جاعىنان بۇل قازاقستانعا تيٸمسٸز بولعانىمەن, تيٸمدٸ جاقتارى دا بار. تيٸمدٸ جاعىن ايتالىق. قازاقستان مەن يران قاتىناستارى بولماق. يران كەزٸندە سانكتسييالاردىڭ استىندا قالعان مەملەكەت. سول سانكتسييالاردىڭ بەسەڭدەۋٸ مٷمكٸن. ەگەر سولاي بولسا, كاسپيي ارقىلى جەنە تەمٸرجول ارقىلى يرانمەن ساۋدانى كٷشەيتۋگە بولادى. بٸزدٸڭ بيدايدى ساتىپ الۋشى ەلدەردٸڭ بٸرٸ – يران. يراننىڭ مۇنايى ساتىلماعان سوڭ, ولاردىڭ جاعداي مٷشكٸل بولاتىن. جاعدايلارى وڭالىپ جاتسا, ولاردىڭ قارجىلىق سەكتورى كٷشەيٸپ, ەكونوميكاسى جاندانادى. ال تيٸمسٸز تۇسى, مۇناي مەن گازدىڭ ارزانداۋىنا ەكەلەدٸ. بۇل بٸزگە دە قيىندىق تۋدىرادى. قالاي بولسا دا, بەيبٸت بولعانى جاقسى.ال قىتاي... قىتاي, ەرينە, كٷشەيەدٸ. مەنٸڭشە, قازٸر ەكٸنشٸ قىرعي قاباق سوعىس بولىپ جاتىر. بٸرٸنشٸ قىرعي قاباق سوعىس 1945 جىلى باستالىپ, 1991 جىلى كسرو-نىڭ كٷيرەۋٸمەن اياقتالدى. سوتسياليستٸك وداقتاس ەلدەر قۇلاپ, ونىڭ ورنىنا ەگەمەندٸ شىعىس ورتالىق ەۋروپا پايدا بولدى. ولار بٸردەن ناتو-عا قوسىلىپ كەتتٸ.
ەندٸ, مٸنە, ەكٸنشٸ قىرعي قاباق سوعىسى باستالعان سيياقتى. پۋتين ميۋنحەندە قاتتى, ىزعارلى سٶز سٶيلەدٸ. باتىس بۇرىن بٸرٸنشٸ جاۋىم يران دەپ بٸلسە, ەندٸ نەگٸزگٸ دۇشپانى رەسەي سيياقتى بولىپ وتىر. ولار بۇل تالاستىڭ تٷبٸنە جەتپەي قويمايتىن سەكٸلدٸ.
– قازاقستان گەوگرافييالىق جاقتان ەكٸ الىپ دەرجاۆانىڭ ورتاسىندا تۇر. ەلەم ساياساتكەرلەرٸ «قىتاي قاۋپٸ» تۋرالى باياعىدان ايتىپ كەلەدٸ. ۋكراينا جاعدايىنان كەيٸن رەسەيدٸڭ بەتپەردەسٸ سىپىرىلا باستادى. قازاقستاننىڭ وسى قاۋٸپتەردەن «ٶگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەي, اربانى دا سىندىرماي,» امان شىعاتىن جولى بار ما?
– مەنٸڭشە, نەگٸزگٸ قاۋٸپ رەسەي تاراپىنان. ٶيتكەنٸ, ۋكرايناعا شابۋىل جاساعان رەسەي. ال قىتاي بٸرٸنشٸ قىرعي قاباق سوعىسىندا سوتسياليستٸك مەملەكەت بولسا دا, كسرو-مەن دوس بولعان جوق. سودان كەيٸن حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا قىتايدىڭ بەسەڭدەگەن كەزەڭٸ بولدى. قىتايدىڭ جەرلەرٸن پورتۋگالييا, ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, رەسەي ت.ب. سەكٸلدٸ ەلدەر ٶزارا بٶلٸسكە سالىپ, تارتىپ الدى. سول اتالعان مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸ تارتىپ العان جەرلەرٸن قايتارىپ بەردٸ. تەك رەسەي عانا ەلٸ كٷنگە قىتايدان العان جەرٸن ٶزٸنە قايتارعان جوق. ۋسسۋرييسكيي كراي, امۋرسكيي كراي, پريمورسكيي كراي 1858-1860 جىلدارداعى ايگۋن – پەكين كەلٸسٸمٸ بويىنشا رەسەيدٸڭ قىتايدان تارتىپ العان جەرلەرٸ بولاتىن. ال گەرمانييا ٶز تەرريتوريياسىن بٸرٸكتٸردٸ. ەيتسە دە, كالينينگراد وبىلىسى ەلٸ دە رەسەي اۋماعىندا. سول سەبەپتەن دە, گەوساياسي جاقتان بەرٸنە جاقپايتىن جاۋ رەسەي بولاتىن شىعار. وسى جاعىنا مەن بەرسەڭٸز, رەسەيگە دوس تابۋ قيىن سەكٸلدٸ. قىتايدىڭ دا ٶز مٷددەسٸ بار. ولاردىڭ كەزٸندە رەسەي العان جەرلەرٸنٸڭ اۋماعى ەدەۋٸر ٷلكەن اۋماقتى قامتيدى. بٸرنەشە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ سىيىپ كەتەدٸ دەسەك تە بولادى. سايىپ كەلگەندە, قىتاي دا رەسەيدٸڭ قۇلدىراۋىنا, تٸپتٸ ىدىراۋىنا دا پەيٸلدٸ سەكٸلدٸ.
قازاقستان كٶپۆەكتورلى ساياسات ۇستانۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ەيتكەنمەن, رەسەيدٸڭ ىقپالى ازايماي تۇر. ولاردان بٸرجولا تەرٸس بۇرىلىپ كەتۋ دەل قازٸرگٸ پوزيتسييادا مٷمكٸن ەمەس... بٸزدٸڭ بيلٸك ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا وتىر. بۇدان امان-ەسەن ٶتۋ ٷشٸن ساياسي كٶرەگەندٸك كەرەك-اق. ونىڭ بەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ جەنە اقوردانىڭ كٶزقاراسى مەن ٶزٸندٸك تەجٸريبەسٸنە بايلانىستى...
ەڭگٸمەلەسكەن نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
