تٸلشٸ: ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پٸكٸرلەرگە جٷگٸنسەك, قازٸر سٸزدەن كٶپ ٷمٸت كٷتٸلٸپ وتىر. «بٸلٸم سالاسىندا سىنعا ٸلٸنٸپ جٷرگەن بارلىق پروبلەمالاردى ەڭسەرسە, شٸركٸن», - دەيدٸ ەل.
اسحات ايماعامبەتوۆ: ولاي بولسا بەرٸ جاقسى عوي, بٸراق وسىنىڭ ٶزٸ باسقا بەلە بولا ما دەيمٸن. ٶيتكەنٸ ەركٸم ەرتٷرلٸ نەتيجە كٷتەدٸ مەنەن.
مىسالى, بٸرەۋ جاڭا مينيستر كەلدٸ, ەندٸ ول وسى سالاداعى بۇرىنعى قاتەلٸكتەردٸ تٷزەپ, بەرٸن كەڭەستٸك جٷيەگە قايتا باعىتتايدى دەپ ٷمٸتتەنەدٸ. ال تاعى بٸرەۋٸ, كەرٸسٸنشە: قولدانىستاعى وسى جٷيەنٸ - جاڭارتىلعان باعدارلامانى قالدىرادى, ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتپەيدٸ دەپ ويلايدى. ٶزٸڭٸز ايتقانداي, ەر ادام ماعان ەرتٷرلٸ ٷمٸت ارتادى...
مەن وسى قىزمەتكە جاڭادان تاعايىندالا سالىسىمەن, بارلىق ساراپشى ماماندارمەن جولىعىپ, تٸلدەستٸم. بٸلٸم مينيسترلٸگٸن سىناۋشىلارمەن دە, سول سەكٸلدٸ قولداۋشىلارمەن دە.
ماعان ولاردىڭ ۇستانىمى تٷسٸنٸكتٸ. ەرقيلى پٸكٸرلەر, كٶبٸنە بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى.
ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ فينلياندييا سيياقتى ەلدەردٸڭ وزىق باعدارلامالارىن قولعا الىپ, ەنگٸزۋ ٶتە قاجەت دەپ سانايدى, ال باسقالارى 1980 جىلعى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنا قايتا ورالساق دەيدٸ.
قالاي دەگەنمەن دە ٷلكەن ٶزگەرٸس بولمايدى دەپ ايتىپ قويايىن. كٶبٸنە مينيستر جاڭادان كەلگەندە: «مەنٸڭ الدىمداعىلار بەرٸن دۇرىس جاساماعان, سوندىقتان بەرٸن قايتا قاراستىرىپ, قايتا باسقاسىن ەنگٸزەمٸز» دەيدٸ ەمەس پە? نەگٸزٸنەن, بۇل ساياساتتى مەن قولدامايمىن. مەن ولاي ەتپەيمٸن.
ەرينە, الدىڭعىنى قابىلداپ الامىز, سولاي بولۋى كەرەك.
بٸراق مەن بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ٸستەپ, بۇل جٷيەنٸ ەرقىرىنان بايقاپ كٶرگەن اداممىن. اۋداندا دا بولدىم, وبلىستا دا بولدىم... سونىڭ ارقاسىندا مينيستر رەتٸندە ماعان شەشٸمدەر قابىلداۋ ەلدەقايدا وڭايىراق.
قوعام كٶتەرٸپ وتىرعان كٶپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن ٷلكەن رەفورمالاردىڭ قاجەتٸ جوق. تٶڭكەرٸستٸڭ تٷككە قاجەتٸ جوق.
ەڭ كٷردەلٸ دەگەن, جاندى جەرگە تيەتٸن رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلىپ قويىلعان, ەندٸگٸ پروبلەمالاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن اقىرىنداپ ەش اۋىرتپالىقسىز شەشۋگە بولادى.
تٸلشٸ: جەلٸدە بٸزدٸڭ مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى شالاساۋاتتى ادامداردى, تۇتىنۋشىلاردى تٷلەتٸپ جاتىر, ال كەڭەس كەزٸندە بۇلاي بولماعان دەگەن پٸكٸر جيٸ ايتىلادى عوي...
اسحات ايماعامبەتوۆ: سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, بارلىق كەڭەس كەزەڭٸندە مەكتەپ بٸتٸرگەندەردٸڭ بارلىعى شەتٸنەن اقىلدى بولعان با?
بايقاپ قاراساڭىز, كەڭەس كەزەڭٸندە دە مەكتەپتٸ تەمامداعانداردىڭ دەڭگەيٸ ەرتٷرلٸ. يە, جاقسى وقىعاندارى دا بار, سونىمەن بٸرگە وقي الماعاندارى دا بار.
بۇرىن بەرٸ جاقسى بولعان, مەكتەپتٸ بەرٸ ٷزدٸككە بٸتٸرگەن, ەكٸلٸككە ەشكٸم وقىماعان دەگەننٸڭ بەرٸ ميف. بٷگٸنگٸ بٸلٸم ٶتە ناشار دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. ەرينە, كەمشٸلٸكتەر جوق ەمەس, بار. بٸز مۇنى مويىندايمىز.
بٸراق جەتٸستٸكتەرٸمٸز دە بار عوي, ونى دا ۇمىتپايىق. بٸزدٸڭ وقۋشىلارعا قاراڭىزشى. بٷگٸنگٸ بالالار مٷلدەم باسقاشا. بٷگٸنگٸ وقۋشىلاردى مەن جامان دەپ ايتپاس ەدٸم. ولار باسقالاي.
تٸلشٸ: سوندا قالاي باسقالاي? قازٸر اتا-انالار بٸلٸم سالاسىنا ٷنەمٸ ەنگٸزٸلەتٸن جاڭا ٶزگەرٸستەرگە, رەفورمالارعا شاعىمدانادى. سولايشا بالالارىمىزدىڭ باسىن قاتىرىپ, قيناپ قويدى دەپ ايتادى.
اسحات ايماعامبەتوۆ: يە, قازٸرگٸ بالالار باسقاشا. ولار ەلدەقايدا موبيلدٸ ەرٸ تاپقىر. فۋنكتسيونالدى تۇرعىدا ساۋاتتى.
جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالاردىڭ ماقساتى – بالانى قانداي دا بٸر ەلدٸڭ قايدا ورنالاسقانىن نەمەسە تاعى باسقا مەلٸمەتتٸ بٸلۋگە ٷيرەتۋ عانا ەمەس. بٷگٸن بٸز بۇل اقپاراتتى ينتەرنەتتەن نەمەسە ەنتسيكلوپەدييادان دا ەش قيىندىقسىز تاۋىپ الا الامىز. بالانى تالداۋعا, ويلاۋعا, بٸلٸمدٸ قولدانۋعا, سىني تۇرعىدان ويلاۋعا, ۇجىمدا جۇمىس ٸستەۋگە ٷيرەتۋ ماڭىزدى. بۇل داعدىلاردىڭ ماڭىزى زور. بٸراق بۇل بٸلٸم قاجەت ەمەس دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
بەلگٸلٸ بٸر بٸلٸم جيىنتىعىنسىز العا جىلجۋ مٷمكٸن ەمەس, بۇل - ٸرگەتاس. بٸز بٸلٸم ماڭىزدى دەپ سانايمىز جەنە وعان سەيكەس داعدىلار مەن قۇزىرەتتەر قاجەت.
PISA (ستۋدەنتتەردٸڭ وقۋ جەتٸستٸكتەرٸن باعالاۋ باعدارلاماسى) جەنە TIMSS (مەكتەپتەگٸ ماتەماتيكا جەنە جاراتىلىستانۋ بٸلٸمٸ ساپاسىن زەرتتەۋ) سىندى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر بار. TIMSS دەرەكتەرٸ بويىنشا, بٸزدٸڭ بالالار ەلەمدە 7-9-شى ورىندى يەلەنەدٸ. TIMSS اكادەمييالىق بٸلٸمدٸ باعالايدى, ياعني بٸز بٸر نەرسە تۋرالى قانشالىقتى بٸلەتٸنٸمٸزدٸ سارالايدى ول.
سونىمەن بٸرگە PISA سول اقپاراتتى بٸز قالاي قولدانامىز, ونى قالاي تالداي الامىز, سونى باعالاپ كٶرسەتەدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل رەيتينگتە بٸز تٶرتٸنشٸ وندىقتىڭ قاتارىندامىز. ياعني, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە سىني تۇرعىدان ويلاۋ مەسەلەلەرٸ اقساپ تۇر.
ال قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ تەحنولوگييانىڭ قازٸرگٸ دامۋ قارقىنى مٷلدەم باسقا داعدىلاردى قاجەت ەتەدٸ. ماماندىقتار دا ٶتە تەز ەسكٸرٸپ, ٶزگەرٸپ جاتىر.
تٸلشٸ: ماماندار دايارلاپ ٷلگەرگەنشە دەيسٸز بە?
اسحات ايماعامبەتوۆ: ەگەر بٸز بۇرىن ارنايى ناقتى بٸر مامانداردى دايارلاپ, بولاشاقتا قانداي مامان قاجەت بولاتىنىن بٸلەتٸن بولساق, ال قازٸر بەلگٸسٸزدٸك پەن جىلدام ٶزگەرٸستەر زامانى.
بٸز 10 جىلدان كەيٸن قاي ماماندىقتاردىڭ جوعارى سۇرانىسقا يە بولاتىنىن بٸلمەيمٸز.
بالالارعا ٶمٸر بويى ٷيرەنۋگە بولاتىنداي داعدىلاردى ٷيرەتۋ قاجەت. مىنا قيىن زامانعا تەز بەيٸمدەلٸپ, جىلدام تٶسەلۋ ٷشٸن داعدىلارىن شىڭداۋىمىز تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, الدىنداعى جٷيە بۇل تالاپتارعا ساي بولماعان.
مەن بۇل ارادا كەڭەستٸك بٸلٸم جٷيەسٸ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. ول, ەرينە, ٶز ۋاقىتىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ جاقسىنىڭ بٸرٸ بولدى. بٸراق قازٸرگٸ ۋاقىت ٶزگەرٸستٸ جەنە قۇزىرەتتەردٸڭ باسقا جيىنتىعىن قاجەت ەتەدٸ.
وندا دا ەلٸ ەسكٸ ەلەمەنتتەردٸڭ قالدىعى بار بٸزدە. بٸز بەرٸن جويىپ جٸبەردٸك, سول سەكٸلدٸ بەرٸن نٶلدەن باستادىق دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. دەستٷرلٸ كٶپ دٷنيە سول قالپىندا ٶزگەرٸسسٸز قالدى.
تٸلشٸ: سٸزدٸڭ ۇلىڭىز بار ەكەن. ول قاي مەكتەپتە وقيدى?
اسحات ايماعامبەتوۆ: كەدٸمگٸ مەملەكەتتٸك قازاق مەكتەبٸندە, تٶرتٸنشٸ سىنىپتا وقيدى.
تٸلشٸ: ۇلىڭىزعا ۋاقىتىڭىز بار ما, ساباعىن بٸرگە قارايسىزدار ما, ٷي تاپسىرماسىن تەكسەرەسٸز بە?
اسحات ايماعامبەتوۆ: ەرينە, ەردايىم ونىڭ باعالارىن قاداعالاپ, كٷندەلٸگٸنە دە ٶزٸم قول قويامىن. ونىڭ قالاي وقيتىنىن سۇراپ, بٸرگە ويناپ, كەيدە ەڭگٸمەلەمەسٸز.
ەسٸرەسە, ۇل بالا ٷشٸن ەكەسٸمەن سٶيلەسۋ ٶتە ماڭىزدى. قازٸر بٸز ونىڭ بولاشاق جوسپارلارىن انىقتاپ, باجايلاپ قويدىق: مىسالى, كٸم بولعىسى كەلەدٸ, قانداي داعدىلاردى دامىتۋى كەرەك دەگەن سەكٸلدٸ. ەكەۋمٸز بٸرگە اقىلداسا وتىرىپ, ونى شەشتٸك. ول كەلٸستٸ, قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
ول جاقسى وقيدى, ەگەر قالاعان نەتيجەسٸنە قول جەتكٸزبەسە, قاتتى ۋايىمدايدى. ول بەرٸنە قىزىعادى, ەگەر تەلەديدار كٶرەتٸن بولسا, كٶپ وتىرمايدى.
بٸرٸنشٸ سىنىپقا بارعان كەزٸندە ۇلىم تەلەفونى جوق بالا جالعىز ٶزٸ ەكەنٸن ايتقان. قازٸر بٸز وعان باستىرماسى بار تەلەفون ساتىپ الدىق. ەرينە, كەز-كەلگەن بالا سيياقتى, ول دا سمارتفوندا ويىناپ, ۆيدەو تاماشالاعىسى كەلەتٸنٸن جاقسى تٷسٸنەمٸن. گادجەتتٸ پايدالانۋ داعدىسى دا ماڭىزدى.
ول YouTube, Google قىزمەتٸن قولدانىپ, اقپارات ٸزدەپ, كەيبٸر پاراقشالاردى اشا بٸلۋٸ كەرەك. سوندىقتان ۇلىمنىڭ قولىنا اندا-ساندا سمارتفون بەرەمٸن. بٸراق ونىڭ شەكتٸ ۋاقىتى بار.
تٸلشٸ: ەگەر مٷمكٸندٸك بەرسە, قاي ەلدٸڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىن كٶشٸرمەلەر ەدٸڭٸز?
اسحات ايماعامبەتوۆ: قانداي دا بٸر ەلدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن كٶشٸرمەلەۋ ٷنەمٸ تيٸمدٸ ەرٸ جەمٸستٸ بولا بەرمەيدٸ.
مىسالى, فينلياندييا مەن سينگاپۋردىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸمەن: پسيحيكاسىمەن, لينگۆيستيكاسىمەن, مەدەني جەنە ساياسي باعىتتارىمەن قازاقستانعا سول قالپى كٶشٸرۋ - ول مٷمكٸن ەمەس نەرسە.
تەك وزىق تەجٸريبەلەردٸ تاڭداپ الىپ, ونى ەلٸمٸزدٸڭ جاعدايىنا بەيٸمدەۋ ارقىلى قولدانۋ كەرەك.
بٸز ەڭ جاقسى تەجٸريبەلەردٸ العانبىز, مىسالى فينلياندييا, سينگاپۋر, كەمبريدج تەجٸريبەلەرٸن الىپ, ونى وسىنداعى بٸلٸم جٷيەسٸنە بەيٸمدەدٸك. سول سەكٸلدٸ بٸز وتاندىق جٷيەدەن دە كٶپ نەرسەنٸ ەكشەپ الۋىمىز كەرەك, مىسالى, ۇلى ەدٸسكەر جەنە پەداگوگ احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ونىڭ ەلٸپپە بويىنشا ەدٸسناماسىن.
تٸلشٸ: قازاقستاندا اقىسىز بٸلٸم الۋعا بولا ما?
اسحات ايماعامبەتوۆ: بٸزدٸڭ بەرٸپ جاتقان ورتا بٸلٸمٸمٸز اقىسىز. تەك مەملەكەتتٸك مەكتەپتەر بولۋى كەرەك دەپ كەسٸپ ايتۋعا بولمايدى. جەكە سەكتور دا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. بٸزدە جەكە بالاباقشالار, مەكتەپتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار. مەنٸڭشە, بۇل جامان ەمەس.
تٸلشٸ: بٸراق مەكتەپ تٷلەكتەرٸنٸڭ بارلىعى بٸردەي كوللەدجگە تەگٸن تٷسە المايدى عوي.
اسحات ايماعامبەتوۆ: بٸزدە بارلىعى بٸردەي جوعارى بٸلٸم الۋى كەرەك پە? مەن قالاسا دا, قالاماسا دا جوعارعى وقۋ ورنىنا تٷسٸپ, بەرٸ بٸردەي ديپلوم الۋ كەرەك دەپ ويلامايمىن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا كەسٸبي - جۇمىسشى بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ەلدەقايدا ماڭىزدى. سودان كەيٸن جۇمىس ٸستەپ, دايىندالىپ, ودان كەيٸن ۋنيۆەرسيتەتكە تٷسۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. مٷمكٸن بٸرەۋ ارناۋلى ورتا بٸلٸم الۋى كەرەك شىعار?
بٸزدٸ بٷگٸندەرٸ قاتتى سىنايدى. بيىل ۋنيۆەرسيتەتكە گرانتقا تٷسۋ ٷشٸن بٸر ورىنعا 1,1 ادام تالاستى. كەيبٸر ماماندىقتاردا بٸر ورىنعا بٸر ادامنان كەلەدٸ.
بٷگٸندەرٸ, كەرٸسٸنشە, بٸزدٸ تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ ورنىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تىم كٶپ گرانت بٶلٸپ قويدى دەپ سىناپ جاتىر. جوعارى بٸلٸمنٸڭ قاجەتٸ جوق, كوللەدجگە بارىڭدار دەپ ەشكٸم ايتىپ جاتقان جوق.
دەگەنمەن بەرٸنە بٸردەي جوعارى بٸلٸمنٸڭ نەگٸزٸ قاجەت ەمەس. بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸزدە مىسالى APEC PetroTechnic دەگەن كوللەدج بار. وعان بٸر نەمەسە ەكٸ جوعارى بٸلٸمٸ بارلار وقۋعا تٷسەدٸ.
تٸلشٸ: مۇعالٸمدەردٸڭ الاتىن ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىسىن اتاڭىزشى?
اسحات ايماعامبەتوۆ: باستاۋىشتىڭ مۇعالٸمٸ - 70 مىڭ تەڭگە الادى. دەگەنمەن ونىڭ كەمٸندە قوسىمشا جەتٸ ٷستەماقىسى بار.
ەگەر ول سىنىپ جەتەكشٸسٸ بولسا, جالاقىسى باسقاشا بولادى. جاڭارتىلعان باعدارلامامەن وقىتاتىنداردىڭ جالاقىسى دا باسقاشا.
ەگەر ول اۋىلدىق جەردە جۇمىس ٸستەسە, وندا 25 پايىزدىق كوەففيتسەنت قوسىلادى. بٸراق ورتا ەسەپپەن مۇعالٸم ەڭ تٶمەن دەگەندە 70 مىڭ تەڭگە الادى. بۇل - ٶتە از جالاقى.
ورتاشا العاندا, ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ەلٸمٸزدەگٸ مۇعالٸمنٸڭ ورتاشا جالاقىسى 107 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. بۇل دا مٷلدەم جەتكٸلٸكسٸز اقى.
تٸلشٸ: بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەل باسشىنا: «مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرۋ كەرەك» دەپ ايتا الا ما?
اسحات ايماعامبەتوۆ: بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ٶز بۇيرىعىمەن جالاقىنى كٶتەرە المايدى. جالاقى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن رەتتەلەدٸ. بۇل قاراجات بيۋدجەتتە قاراستىرىلادى.
بٸلٸم بەرۋدەن باسقا ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتتەمەلەرٸ ونسىز دا كٶپ ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنەمٸز.
بۇل ٶتە اۋىر جۇمىس - ٷكٸمەت پەن ەلدٸڭ باسشىلىعى دەڭگەيٸندە بەلگٸلٸ بٸر شەشٸمدەردٸ كەلٸسە وتىرىپ, قابىلداۋ دەگەن.
بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆقا تامىز كەڭەسٸندە ٷكٸمەتكە مۇعالٸمدەردٸڭ الداعى تٶرت جىلداعى جالاقىسى ەكٸ ەسەدەن كەم بولماۋىن تاپسىرعانى ٷشٸن العىسىمىز شەكسٸز.
ەندٸ وسى تاپسىرما بويىنشا بيۋدجەتتە بۇل قاراجات قاراستىرىلاتىن بولادى, سەيكەسٸنشە بٸز دە نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن بۇيرىقتاردى ٶزگەرتەتٸن بولامىز. بٸز مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٷلكەن قولداۋىن سەزٸپ وتىرمىز جەنە بۇل بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ودان دا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ جٷكتەيدٸ.
تٸلشٸ: ال سٸز ٶزٸڭٸز قانشا الاسىز?
اسحات ايماعامبەتوۆ: مەن شامامەن 915 مىڭ تەڭگە الامىن. بۇل ەڭبەك ٶتٸلٸ مەن باسقا دا تالاپتارعا بايلانىستى.
تٸلشٸ: الدىندا قر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتٸڭ باسشىسى سٸزدٸ «تازالىق پەن ادالدىقتىڭ ادامى» دەپ اتاعان. سٸز قول استىنداعىلارىڭىز پارامەن ۇستالىپ جاتسا, وتستاۆكاعا كەتۋگە دايىنسىز با?
اسحات ايماعامبەتوۆ: مۇنىڭ جاۋابى ٶتە قاراپايىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇيرىعى بار, قازٸرگٸ ۋاقىتتا تالقىلانىپ جاتقان زاڭ جوباسى بار. بۇل مەسەلەنٸ تٸپتٸ تالقىلاۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
ەگەر بۇل زاڭ قابىلدانسا, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ تەك ونى ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. سوندىقتان مەن بۇل مەسەلەنٸ تالقىلاعىم دا كەلمەيدٸ. بٸز ونى تەك ورىندايتىن بولامىز.
تٸلشٸ: بٸزدە جوعارى لاۋازىمعا اعاسى-كٶكەسٸ بارلار قول جەتكٸزەدٸ دەگەن تٷسٸنٸك بار. ٶزٸڭٸزگە مۇنىڭ قاتىسى جوق پا?
اسحات ايماعامبەتوۆ: مەن ساياسي قىزمەتٸمدٸ ەرتەرەك باستادىم. 21 جاسىمدا مەسليحات دەپۋتاتى بولعام. پارتييادا بولماعام, بٸر مانداتتى سايلاۋ جٷيەسٸ بويىنشا وكرۋگتەن 11 ٷمٸتكەر سايلاۋعا تٷستٸك. تۋعان ٶڭٸرٸمدەگٸلەر مەنٸڭ قالاي ٶسكەنٸمدٸ, قانداي ەكەنٸمدٸ كٶرگەن, جاقسى بٸلەدٸ. ەكٸم ورىنباسارى نەمەسە بٶلٸم باستىعى بولىپ تاعايىندالعانىمدا دا ەشكٸم بۇعان تاڭ قالعان جوق. ٶيتكەنٸ بارلىعى مانساپ جولىمدى كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىردى.
مەن قاراپايىم, جۇمىسشى وتباسىنان شىققان اداممىن. كٶپبالالى وتباسىنان شىقتىم. بٸر ەپكەم - دەرٸگەر, تاعى ەكٸ اپايىم - مەكتەپ ديرەكتورلارى ەمەس, قاتارداعى مۇعالٸم.
ەكٸ اعام دا بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس ٸستەيدٸ, ولار دا قاراپايىم مۇعالٸم.
ەكەم قايتىس بولعان كەز - 80-جىلداردىڭسوڭىنداعى قيىن ۋاقىت ەدٸ. انام بٸزدٸ جالعىز تەربيەلەپ ٶسٸردٸ. بٸراق ول كٸسٸنٸڭ «كٶپبالالى انامىن» دەپ بٸر جەرگە بارىپ شاعىمدانىپ نەمەسە جالىنىشتى كٷي كەشكەنٸن كٶرگەن ەمەسپٸن. بٸز ٶز-ٶزٸمٸزگە سەنٸپ ٶستٸك. ول ٷشٸن اناما العىسىم شەكسٸز, ول ناعىز باتىر انا دەپ سانايمىن.
تٸلشٸ: ال سٸزدٸڭ الدىڭىزعا بٸرەۋلەر بٸردەمە سۇراپ كەلگەندە, نە ٸستەيسٸز?
اسحات ايماعامبەتوۆ: سۇراعانى نەسٸ?
تٸلشٸ: مىسالى, بالاسىن جاقسى مەكتەپكە نەمەسە بالاباقشاعا ورنالاستىرۋعا كٶمەكتەسٸڭٸزشٸ دەپ. وسىلاي سٸزگە اقشا ۇسىنعاندار بولدى ما?
اسحات ايماعامبەتوۆ: ماعان ونداي سۇراقتارمەن, نەگٸزٸ جاقىنداماعانى دۇرىس. مەنٸڭ سونداي يميدجٸم بار.
ەگەر ونداي ٶتٸنٸشتەر بولىپ جاتسا, وعان «جوق» دەپ بەتٸنە كەسٸپ ايتا الامىن. ول ٷشٸن تٷك قينالمايمىن, جەي عانا «جوق» دەيمٸن, بولدى.
كەيبٸرەۋلەرٸ رەنجٸپ جاتادى, ال كەيبٸرەۋلەرٸ بۇعان تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى. جاقىندا مەنٸڭ بٸر تۋىسىم ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تٷستٸ. ونىڭ تەستتەن ٶتكەنٸن, قانشا بالل العانىن جاقسى بٸلەمٸن. قوڭىراۋ شالىپ, ونىڭ وقۋعا تٷسكەن-تٷسپەگەنٸن بٸلە سالۋىما بولار ەدٸ.
بٸراق مەن نەتيجەنٸ كٷتتٸم, سٶيتٸپ ەل قاتارلى سايتتان قاراپ, بٸلدٸم. تازالىق, ادالدىق دەگەن وسىندايدان باستالادى, كەرٸسٸنشە قوڭىراۋ شالىپ, بٸلە الاتىندىعىڭىزدىڭ ٶزٸ ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى مۇندايدا.
بەرٸن ٶزٸڭٸزدەن باستاۋىڭىز كەرەك. ەگەر ٶزٸڭٸز ەشكٸمگە مٷمكٸندٸك بەرٸپ, ىڭعاي تانىتپاساڭىز, وندا ەشكٸم دە تومپاق مەسەلەمەن مازاڭىزدى المايدى.
تٸلشٸ: سٸز ماۋسىم ايىندا مينيستر بولدىڭىز. قازٸر قانداي مەسەلەلەردٸ كەيٸنگە شەگەرمەي شەشكٸڭٸز كەلەدٸ?
اسحات ايماعامبەتوۆ: قايتا قۇرىلىمداۋ بويىنشا كٶپ جۇمىس كٷتٸپ تۇر. مۇنى مينيسترلٸكتٸڭ ٶزٸنەن باستاۋ كەرەك. ماڭىزدى تۇسى باسقارۋ جاعى بولىپ تۇر.
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, سودان كەيٸن وبلىستىق, ودان سوڭ اۋداندىق بٸلٸم بٶلٸمدەرٸ, مەكتەپ ديرەكتورلارى, اقىرى بالاباقشالار, كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەيٸن. بٸز بۇل جۇمىستى مينيسترلٸكتٸڭ ٶزٸنەن باستاپ جاتىرمىز. فۋنكتسيونالدىق تالداۋ جٷرگٸزٸپ, ۆيتسە-مينيسترلەردٸڭ الدىندا قانداي مٸندەتتەر قوياتىنىمىزدى ايقىندادىق.
ٶكٸنٸشكە وراي, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بەلگٸلٸ بٸر ساياسي شەشٸم قابىلداۋدىڭ ورنىنا اكتٸلەرگە قول قويۋ, جارىستار ٶتكٸزۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋدا. سونداي بٸر ٷلكەن پروبلەما بايقالمايدى نەگٸزٸ. بٸرنەشە دەپارتامەنتتەردٸڭ, مەسەلەسٸ فۋنكتسيياسى بٸر-بٸرٸنە ۇقساس. كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ فۋنكتسيياسى دا ۇقساس.
مىسالعا ٷشٸن بٸردەڭە دۇرىس بولماي قالىپ, جاۋاپتىلاردى ٸزدەسەڭٸز, وعان 10 شاقتى ادامنىڭ جاۋاپتى ەكەنٸن بايقايسىز.
قازٸر بٸز ەر قىزمەتكەردٸڭ, ساراپشىنىڭ ناقتى نەمەن شۇعىلداناتىنىن انىقتاپ, جەكەلەي قاراستىرىپ جاتىرمىز.
مەملەكەت باسشىسى ٶتە ماڭىزدى تاپسىرما بەردٸ. بۇل 15 جىل بويىنا بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ كٶتەرٸپ كەلە جاتقان مەسەلە. بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتۋ تۋرالىنى ايتامىن.
قاراڭىزشى, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ساياساتپەن اينالىسادى, بٸز ونى دايىندايمىز, 17 بٸلٸم باسقارماسىمەن جۇمىس جاسايمىز. بٸراق مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار بٸلٸم بەرۋ باسقارماسىنا باعىنبايدى. كەرٸ بايلانىس دەگەن جوق. سوندىقتان دا جالپى جٷيە تيٸمسٸزدٸك تانىتۋدا. بٸزدە بٸلٸم بەرۋ جاعىنان شامادان تىس ورتالىقسىزداندىرۋ بار.
كٶپتەگەن جەرلەردە بٸلٸم بەرۋ ساياساتىن, ٶكٸنٸشكە قاراي, باسقارمالار دا, مينيسترلٸك تە ەمەس, اۋدان مەن قالا ەكٸمدەرٸ قۇرادى. مەن ٶزٸم سوندا جۇمىس ٸستەگەنمٸن. تٸپتٸ, كەيبٸرەۋلەر ارى سٸلتەپ, مەكتەپتەردٸ مينيسترلٸككە باعىنىشتى ەتۋدٸ ۇسىنادى. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە ەر مەكتەپتٸ باعىندىرۋىنىڭ قاجەتٸ جوق. ەسٸرەسە, دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا. مينيسترلٸك بٸلٸم بەرۋ ساياساتىن قۇرىپ, ونىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن قاداعالاۋمەن اينالىسۋى تيٸس.
پرەزيدەنتتٸڭ بۇيرىعى دا سونداي: بٸز بٸلٸم بٶلٸمدەرٸن ەكٸمدەرگە ەمەس, بٸلٸم باسقارمالارىنا باعىناتىنداي جاساۋىمىز كەرەك. قارجىلاندىرۋدى وبلىس دەڭگەيٸنە دەيٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. سوندا بٸر وبلىس بويىنشا بٸرىڭعاي بٸلٸم ساياساتى بولىپ, ول بەرٸنە تٷسٸنٸستٸكتٸ بولادى.
تيٸسٸنشە, مەكتەپتەر بٸلٸم بٶلٸمدەرٸمەن قاتار وبلىستىق باسقارماعا باعىناتىن بولادى.
تٸلشٸ: قاي ۋاقىتقا دەيٸن مۇنى جاساماقسىزدار?
اسحات ايماعامبەتوۆ: مەنٸڭ ويىمشا, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە. ونسىز, بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قانداي دا بٸر ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتۋ, شىنىن ايتساق, مٷمكٸن بولمايتىن سەكٸلدٸ.
بٸز ەرتٷرلٸ بۇيرىقتاردى, زاڭداردى قابىلداي بەرەيٸك, بٸراق بٸلٸم بەرۋ باسقارماسى جٷيەسٸندەگٸ كەمشٸلٸكتەر – ولاردىڭ تيٸمدٸ بولۋىنا, قانداي دا بٸر رەفورمالاردى سەتتٸ جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ٸسكە اسىرۋ جاعى دا اقساپ جاتىر. قازٸر بٸز مىندا ەر ٶزگەرٸستٸڭ مۇعالٸم مەن ديرەكتوردىڭ قۇلاعىنا تەز جەتۋٸ ٷشٸن بايلانىستاردى دۇرىستاپ جاتىرمىز.
تٸلشٸ: مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ جۇمىسىنا باعا بەرە كەتٸڭٸزشٸ...
اسحات ايماعامبەتوۆ: دەڭگەيلەرٸ ەرتٷرلٸ. كٶپ جاقسى ديرەكتورلار بار, بٸراق ناشارى دا جوق ەمەس.
مىسالى, سٶز سولتٷستٸك ٶڭٸرلەر تۋرالى بولسا, وندا كەرٸسٸنشە ديرەكتورلاردىڭ ارتىنان ٶزٸمٸز جٷگٸرەمٸز. ديرەكتور بولشى دەپ جالىنىپ, ەبدەن بەيەك بولامىز. ال وڭتٷستٸكتە جاعداي سەل باسقاشا.
تاعى بٸر پروبلەما بار: ديرەكتورلار بار بٸزدە بٸر ورنىندا 10-15 جىل وتىرعان, لاج بولسا, 40 جىلعا دەيٸن وتىرا بەرەدٸ, ونىڭ كەيبٸرٸ جاقسى ديرەكتورلار, بٸراق 1-2-اق پروتسەنتٸ عانا. بۇل ٶتە تيٸمسٸز...
تٸلشٸ: وقۋشىلاردىڭ سٶمكەسٸ قاشان جەڭٸلدەيدٸ?
اسحات ايماعامبەتوۆ: ەرينە بۇرىن بەس وقۋلىق تاسىپ جٷرسە, ەندٸ وعان بەس كٸتاپ ٸسپەتتٸ دەپتەر قوسىلدى, ەرينە, سٶمكەلەرٸ ەكٸ ەسەگە اۋىرلايدى. قازٸر بٸز بۇل مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. بٸزدە جەڭٸل سٶمكە جوباسى بار. نەگٸزٸنەن, ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى ەنگٸزۋ ارقىلى ونى شەشپەكپٸز.
ەگەر بالا نەمەسە ونىڭ اتا-اناسى كٸتاپتى ٶزٸمەن بٸرگە الىپ جٷرگٸسٸ كەلمەسە, وندا وقۋلىقتاردى مەكتەپكە قالدىرىپ كەتۋگە بولادى. بٸز وسى جىلدىڭ ٶزٸندە ٷيدە ەلەكتروندى وقۋلىقپەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ جاتىرمىز.
مەنٸڭ ٶزٸم 1-شٸ 2-شٸ سىنىپ بويىنا ۇلىمنىڭ سٶمكەسٸن تاسىپ جٷردٸم مەكتەپكە. ال مەكتەپ ٸشٸنە اتا-انالاردى كٸرگٸزبەيدٸ عوي. سوندىقتان مەكتەپ الدىندا بالامنىڭ ارقاسىنا سٶمكەسٸن ٸلٸپ بەرەتٸنمٸن, ال ول بولسا, شايقالىپ كەتٸپ بارا جاتۋشى ەدٸ. سىنىبى بولسا ەكٸنشٸ قاباتتا. سودان سىرتتان باقىلاپ تۇرۋىما تۋرا كەلۋشٸ ەدٸ. انا سٶمكەسٸ بٸر جاعىنا شىعىپ كەتپەيدٸ مە دەپ.
سوندىقتان بۇل رەتتە مەن اتا-انالاردى ٶتە جاقسى تٷسٸنەمٸن.
بۇل مەسەلەنٸ بٸرتٸندەپ شەشۋ ٷشٸن بٸز بارلىق شارالاردى قولدانىپ جاتىرمىز قازٸر.
تٸلشٸ: قازٸر بالالارعا مەكتەپكە ارنايى جۇمىس دەپتەرلەرٸن ساتىپ الۋ مٸندەتتٸ مە?
اسحات ايماعامبەتوۆ: قازٸر ونداي دەپتەرلەر بار, بٸراق بٸز ولاردى مٸندەتتٸ تٷردە پايدالانۋدى تالاپ ەتپەيمٸز. مىسالى, مەملەكەت ەسەبٸنەن وسىنداي دەپتەرمەن قامسىزداندىرىلماعان ٶڭٸرلەردە اتا-انالاردى ول دەپتەردٸ ساتىپ الۋعا مەجبٷرلەۋگە بولمايدى.
ٶتكەن جىلى بٸز وقۋلىقتارعا ول جۇمىس دەپتەرلەرٸن «بايلاۋ» دەگەندٸ قويدىرتقانبىز. ال ەگەر بٸرەۋ وسى كەرەك دەپ قالاپ جاتسا, مارحاببات, پايدالانا بەرسٸن.
تٸلشٸ: اتا-انالار بالالارعا كٶپ تاپسىرما بەرەدٸ دەيدٸ. جالپى, ٷي تاپسىرماسىن قويۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس تا بار ەل اراسىندا...
اسحات ايماعامبەتوۆ: بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ٷي تاپسىرماسىن ازايتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلدادى. بٸراق ەر مۇعالٸم ٶزٸنٸڭ پەنٸ ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايدى جەنە بارلىعىنا قاراعاندا كٶپ تاپسىرما بەرۋگە تىرىسادى. قازٸر بٸز جۇمىس توبىن قۇردىق جەنە وسى سالانى رەتتەۋ شارالارىن جالعاستىرامىز.
تٸلشٸ: اعىلشىن تٸلٸن تاعى بەسٸنشٸ سىنىپتان باستاپ قايتا وقىتا باستاي ما?
اسحات ايماعامبەتوۆ: پرەزيدەنتٸمٸز اعىلشىن تٸلٸن ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ سىنىپتان باستاپ نەمەسە اتا-انالاردىڭ تاڭداۋى بويىنشا بەسٸنشٸ سىنىپتان باستاپ وقۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
شارتتى تٷردە بٸرٸنشٸ سىنىپتا بٸزدە ٷش ەلٸپبي بولاتىنىن تٷسٸنەسٸزدەر: لاتىنشا قازاقشا, اعىلشىنشا لاتىنشا, ورىسشا كيريلليتسادا جازۋ بالاعا ٶتە قيىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى مۇنى تامىز كەڭەسٸندە كەسٸپ ايتتى. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل قاجەت جەنە ماڭىزدى شەشٸم. ال اعىلشىن تٸلٸندە فيزيكا, حيمييا, بيولوگييا جەنە ينفورماتيكا پەندەرٸن وقىتۋعا كەلەتٸن بولساق...
قازٸر بٸز جاڭا پەن مۇعالٸمدەرٸن تٸلدٸك كۋرستارعا جٸبەرۋدٸ قويدىق. باستى نازاردى وسىعان دەيٸن تٸلدٸ وقىتقان مۇعالٸمدەرگە بۇرىپ وتىرمىز. سولاردىڭ بٸلٸگٸن قاجەتتٸ دەڭگەيگە جەتكٸزٸپ الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز.
اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەيتٸن پەن مۇعالٸمدەرٸن ۋنيۆەرسيتەتتەردەن قوسىمشا الدىرتامىز. بيىل تٶرت جىل بويىنا اعىلشىن تٸلٸندە ارنايى گرانتتا وقىعان العاشقى تٷلەكتەر بٸتٸرگەلٸ جاتىر.
ال ارنايى پەندەردٸڭ اعىلشىنشا وقىتىلۋعا كٶشۋٸ مەكتەپتەردٸڭ مٷمكٸندٸگٸ مەن مۇعالٸمدەردٸڭ دايىندىعىنا بٸرتٸندەپ, اقىرىنداپ جٷزەگە اسىرىلادى.
ەزٸرلەگەن, كەمشات سەتيەۆا
