تٷرلٸ-تٷستٸ تاريح
كٶلدٸڭ اتى كٶنە تٷركٸ, موڭعول تٸلٸنەن «ۇلى كٶل», «تاۋلى كٶل» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ دەگەن دەرەك بار. ياعني, «ۇلى كٶل» سٶزٸ تٷركٸ جەنە موڭعول سٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸمەن پايدا بولعان دەسەدٸ. كەيبٸر دەرەكتە الاكٶل ورتا عاسىردا «گۋرگەنور», «الاقتاكٶل», «الاتەڭٸز», «الاقتا» دەپ اتالعانىن جازادى, تاعى بٸرٸندە الاكٶل «تٷرگە-نۇر» دەپ تە اتالعانى ايتىلادى. ول موڭعول تٸلٸندە «كٶپٸر-كٶل» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىق «كٶلدٸڭ اتى ونىڭ تٷسٸنە بايلانىستى قويىلعان» دەگەنگە كٶبٸرەك يلانادى. راسىندا بٸر قاراعاندا ونىڭ تٷسٸن اجىراتۋ قيىن. كٶلدٸڭ كٶكجيەكپەن تۇستاسقان جاعى قويۋ كٶك بولىپ كٶرٸنسە, ورتاسى كٶك-جاسىل, ال جاعاسى اشىق كٶك تٷسكە بويالىپ جاتادى. وعان قوسا اق جالدى تولقىندار كٶلدٸڭ تٷسٸن تاعى تٷرلەندٸرە تٷسەدٸ. الاكٶل اتاۋىن ونداعى ۇساق كٶلدەردٸڭ دە ەرتٷرلٸلٸگٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. الاكٶل-ساسىقكٶل كٶلدەر جٷيەسٸ قوشقاركٶل, الاكٶل, ساسىقكٶل, جالاڭاشكٶل, الاكٶل, ساسىقكٶل, قورجىنكٶل, ۇيالى سيياقتى كٶلدەردەن تۇرادى. ساسىقكٶلدٸڭ تٷسٸ – كٶك, قورجىنكٶل – سارى تٷستٸ, جالاڭاشكٶل – تۇنىق ەرٸ الىستان سۇرعىلت جەنە اشىق كٶك تٷستە كٶرٸنەدٸ. بٸر قىزىعى: بۇل كٶلدەر جٷيەسٸ كٶنە تەڭٸزدٸڭ قالدىعى رەتٸندە سانالادى. دەگەنمەن, بۇل جەردەگٸ الاكٶلدەن باسقا كٶلدەر – تۇششى, ال الاكٶلدٸڭ سۋى – تۇزدى. بٸر تەڭٸزدٸڭ قالدىعى بولىپ سانالاتىن كٶلدەردٸڭ ەرتٷرلٸلٸگٸنە قايران قالاسىڭ. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸنٸ, ساسىقكٶل مەن قوشقاركٶل بالىق شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلى بولسا, جالاڭاشكٶل دەرتكە داۋا بەرەتٸن شيپالى سۋىمەن مەرتەبەلٸ. ال الاكٶل – ەڭ ٸرٸسٸ جەنە سۋىنىڭ قۇرامى, تٷسٸ, تٸپتٸ ورنالاسقان ويپاتىنا دەيٸن ٶزگەشە.
الاكٶل – ەسكٸ تاريح ورداسى
جوڭعار الاتاۋى مەن تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان الاكٶل جٸبەك جولىنىڭ بويىندا, شىعىس پەن ورتا ازييانى جالعاستىرعان جوڭعار قاقپاسىندا ورنالاسقاندىقتان, جولعا شىققان جولاۋشىلار سول كەزدەردەن باستاپ كٶل جاعاسىن سايالاعان. كەيٸننەن جوڭعار-قازاق سوعىسىنىڭ باسىم شايقاسى وسى جەردە ٶتتٸ. كٶپتەگەن عىلىمي دەرەكتەردە الاكٶلدە ٸح عاسىردا ەگيپەت ساياحاتشىسى سالامات تورتۋما, كٸشٸ ارمەنييا پاتشاسى گەرتۋم, كاتوليك دٸنٸنٸڭ موناحى پلانو كورريني جەنە فرانتسۋز ەلشٸسٸ گيلوم رۋبرۋك بولعان. بۇل جايلى 1968 جىلى شىققان س. اركوۆتىڭ «يدۋششيە ك ۆەرشينام» دەگەن شوقان ۋەليحانوۆ تۋرالى جازعان كٸتابىندا دەرەك كەلتٸرٸلەدٸ. الاكٶلدٸ ەۋروپا ەلدەرٸنەن العاش بولىپ, 1840 جىلى
گ. كارەلين, ا. شرەنك, ت.ۋ. اتكينسون, ە. كوۆالەۆسكيي, ا. ۆلانگاش, ا.گۋمبولد, س. تيان- شيانسكيي, ا. پرەجەۆالسكيي سەكٸلدٸ عالىمدار زەرتتەپ, ٶز ەڭبەكتەرٸنە ارقاۋ ەتكەن.
الاكٶل ويپاتى ەجەلدەن-اق ساياسي-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار اۋماقتىڭ بٸرٸ بولعان. سەبەبٸ, جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, بۇل جەردەن ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ماڭىزدى بٸر تارماعى ٶتٸپ, شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرعانى ايان. قازٸرگٸ كٷنٸ ايماقتا ارحەولوگييالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بۇل ايماقتان تابىلعان جەدٸگەرلەر ەل تاريحىنىڭ ناقتىلانۋىنا كٶپ ٷلەس قوساتىنى انىق. ارحەولوگ عالىم ە.ت.تٶلەۋباەۆتىڭ باستاۋىمەن ٶلكەدە كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. باستاپقىدا قولا-ساق كەزەڭٸنە تەن تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋمەن اينالىسقان ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييا سوڭعى 5 جىلدا ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكٸشتەردٸ دە زەرتتەۋگە دەن قويا باستادى. نەتيجەسٸندە الاكٶل كٶلٸنٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋىندا تٸزبەكتەلە ورنالاسقان بٸرنەشە ورتاعاسىرىق قالالار زەرتتەلٸنٸپ, ٶلكە تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى ماعلۇماتتار الىندى. 2012 جىلى العاش الاكٶلدٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋى, اسۋساي اسۋىنىڭ ەتەگٸندە ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق اسۋساي قالاسىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, بٸرشاما مەلٸمەت بەرەتٸن ماتەريالدار الىنعان. الاكٶل ايماعىنا جٷرگٸزٸلگەن بارلاۋ جۇمىستارى بارىسىندا وننان استام ورتاعاسىرلىق قالا جۇرتتارى تابىلىپ, سونىڭ ٸشٸندە ٷش قالاعا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. قالا ورنىنان ٶتە كٶپ مٶلشەردە كەراميكالىق بۇيىمدار شىعىپ, ولاردىڭ عىلىمي سيپاتتامالارى بەرٸلدٸ. زەرتتەۋگە تٷسكەن كەراميكالىق بۇيىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ الاكٶل اۋدانىنا قاراستى, قابانباي اۋىلىنداعى قابانباي باتىر اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافييالىق مۋزەيگە تاپسىرىلدى. ارحەولوگ عالىمدار تابىلعان زاتتاردىڭ قانداي مەدەنيەتكە جاتاتىنىن جەنە كٸمگە تيەسٸلٸ ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن ۇسىنىس بٸلدٸرٸپ جاتىر.
قارامويناقتىڭ تاڭداۋى – ارالدى كٶلدە
سٸز كٶلدٸڭ تٶبەسٸنەن قاراپ كٶردٸڭٸز بە? كٶلگە جاقىن كەلسەڭٸز, جاعالاۋدى ەكٸ مەتردەي بيٸك جىرا قورشاپ تۇر. جاعاعا جەتۋ ٷشٸن سول ەكٸ مەتر جىرادان تٶمەن تٷسۋٸڭٸز قاجەت. جەرگٸلٸكتٸ حالىق بۇنى «تولقىن تٸستەگەن» دەپ اتايدى. كٷزدە, كٶكتەمدە تولقىننىڭ بيٸكتٸگٸ 2-2,5 مەترگە جەتەدٸ. سۋ تولىسىپ, داۋىل تۇرعاندا تولقىن كٶتەرٸلٸپ, جىرانى «تٸستەي» بەرەدٸ, ال جىرا جىل ساناپ قۇرلىققا قاراي «شەگٸنە» بەرەدٸ.
الاكٶل تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 343 م بيٸكتٸكتە جاتقان اعىنسىز, تۇزدى كٶل. كٶلەمٸ 2 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن سۋ كٶلەمٸ كٶبەيٸپ, ٷش مەترگە كٶتەرٸلدٸ. كٶلدٸڭ اۋماعى سالىستىرمالى تۇراقتى گيدرولوگييالىق رەجيمدٸ, ەلەمدٸك ماڭىزى بار عاجايىپ گيدروفاۋنا مەن گيدروفلورانى سيپاتتايتىن تاريحي قالىپتاسقان سۋلى-باتپاقتى كەشەندٸ قالىپتاپ جەنە عاجايىپ سيرەك كەزدەسەتٸن سۋلى-باتپاقتى قۇستاردىڭ ۇيا سالاتىن جەنە مەكەندەيتٸن ايماعىن قامتيدى. قارا قۇرلىق پەن وڭتٷستٸك-شىعىس ازييادان ۇشىپ كەلەتٸن ەكزوتيكالىق قۇستار وسى الاكٶلدە ۇيالايدى. جاعالاۋىنداعى قالىڭ قامىستا قابان, كەمٸرگٸشتەردٸڭ بٸرنەشە تٷرٸ جەنە سٷتقورەكتٸلەر مەكەن ەتەدٸ. ايماقتاعى سۋى ەڭ مول تەنتەك ٶزەنٸنٸڭ اتىراۋى – قۇس پاتشالىعىنا اينالعان. مۇندا ەرتە كەزدەن بۇيرا جەنە كٷلگٸن بٸرقازاندار, اققۋ, ٷلكەن سۋقۇزعىن, قالباعاي, باقىلداق قۇتان, كٶل شاعالاسى, قىرقىلداق شاعالا, ەۋپٸلدەك, تارتار, ت.ب. قۇس تٷرلەرٸ ۇشىپ كەلٸپ, بالاپان شىعارادى. ال, الاكٶلدٸڭ ارالدارىنا رەليكتٸ شاعالا ۇيا سالادى.
رەليكتٸ شاعالا, قارا مويناق شاعالا (لات. Ichthyaetus relictus) – شاعالالار تۇقىمداسىنا جاتاتىن قۇس. بۇل قارعاداي عانا قۇس حالىقارالىق قىزىل كٸتاپقا ەنگەن. قازاقستاندا تەك الاكٶلدٸڭ ارالىندا عانا ۇيالايدى. تامىز ايىندا شىعىس ازيياعا ۇشىپ كەتەدٸ. 1976-1994 جىلى رەليكتٸ شاعالانىڭ جالعىز قورازى الماتى حايۋاناتتار باعىندا ۇستالدى.
ەلەمنٸڭ ەكٸ-ٷش جەرٸندە عانا كەزدەسەتٸن شاعالا كٶنە مامونتتارمەن بٸرگە مەكەندەگەن قۇس دەپ ەسەپتەلەدٸ. ونى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار سىرتقى بەلگٸسٸنە قاراپ, «قارامويناق شاعالا» دەپ اتايدى. لاتىنشا «Relict» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى جۇرناق, قالدىق, ەجەلدەن بەرٸ تٸرشٸلٸك ەتٸپ, بٷگٸنگە دەيٸن جەتكەن, تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتٸن جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەر دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ۇلت ماقتانىشى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ۇلى, ورنيتولوگ عالىم ەرنار مۇحتارۇلى ەۋەزوۆ (1943-1995) العاش رەت رەليكتٸ شاعالانى تاۋىپ, وعان عىلىمي سيپاتتاما بەردٸ. ونىڭ اشقان بۇل جاڭالىعىنىڭ زوولوگييا عىلىمىندا ماڭىزى ٶتە زور. شاعالانىڭ بۇل تٷرٸ دٷنيەجٷزٸنٸڭ ٷش-اق ايماعىندا, ياعني موڭعوليياداعى ەدزينگول كٶلٸندە, رەسەيدٸڭ بۋريات جەرٸندەگٸ بورەي-تۋرەي كٶلٸندە جەنە بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ الاكٶلدە عانا ۇيا سالىپ, بالاپان ٶربٸتەتٸنٸ ناقتى عىلىمي تٷردە دەلەلدەندٸ. ەرنار ەۋەزوۆ بۇل شاعالانىڭ تٸرشٸلٸك ەرەكەتتەرٸن جان-جاقتى زەرتتەپ, 1980 جىلى مەسكەۋ قالاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعادى. ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن شاعالانىڭ بۇل تٷرٸن قورعاۋ ماقساتىندا 1971 جىلى الاكٶل القابىندا «رەليكتٸ شاعالا» دەپ اتالاتىن ايماقتىق مەنٸ بار ورنيتولوگييالىق قورىقشا ۇيىمداستىرىلدى. 1978 جىلى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ ارنايى قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكالىق مەنٸ بار «رەليكتٸ شاعالا» زوولوگييالىق قورىقشاسى دەپ ٶزگەرتٸلدٸ.
ونىڭ دەنە تۇرقى ٶزگە شاعالالاردان سەل كٸشٸلەۋ. رەليكتٸ شاعالا كٶبٸنە ارالدارداعى سۋ ايدىندارىنا جاقىن جاعالاۋلاردا كەزدەسەدٸ. ۇيالارىن جەرگە شاعىن شۇڭقىر قازىپ, تٷبٸنە قاۋىرسىنداردان جۇمساق تٶسەنٸش جاساپ جۇمىرتقا سالادى.
1990 جىلى قارامويناق شاعالانىڭ سانى تٸپتٸ ازايىپ كەتكەن. كەي جىلدارى ولاردىڭ بٸرنەشە جۇبى ۇيا سالسا, كەيدە ۇيا سالمايتىنى دا بەلگٸلٸ بولعان. قۇستىڭ بۇل تٷرٸ ٶتە قاتاڭ قورعاۋدى قاجەت ەتەدٸ جەنە ونى ساقتاپ قالۋدىڭ عىلىم ٷشٸن ماڭىزى ٶتە زور ەكەندٸگٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
قارامويناق شاعالانىڭ بٸر بٶلٸگٸ 1991 جىلى كٶل شاعالاسىمەن بۋدانداستىرىلىپ الىنعان بۋدان حايۋاناتتار پاركٸندە تٸرشٸلٸك ەتۋدە.
سونىمەن قاتار, ٶلكەدە قىزىل كٸتاپقا ەنگەن بالىقتىڭ تٷرلەرٸ مەن سٷتقورەكتٸلەر مەكەندەيدٸ. ولاردى قورعاۋ ماقساتىندا «الاكٶل» تابيعي قورىعى جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
كٶل قىتايداعى ەبٸنۇل كٶلٸنٸڭ تسيكلوندارىنان پايدا بولاتىن ەبٸ جەلٸنٸڭ ەسەرٸنە ۇشىراعان. الاكٶلدە كٶپتەگەن ٸرٸ كٶلدەرگە قاراعاندا تولقىن بيٸگٸرەك ەرٸ جيٸ سوعادى. بۇل تۋريستەردٸڭ دەمالۋ ۋاقىتىن كٶپ قىسقارتادى. سونىمەن قاتار, الاكٶلدٸڭ ٷستٸندەگٸ تسيكلونداردىڭ ەسەرٸنەن ەبٸ جەلٸنە قارسى سايقان (كەيدە قۇبىلا جەلٸ دەپ تە اتالادى) سوعادى. جوڭعار قاقپاسىندا كەزەكپە-كەزەك باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا قاراي ٷزدٸكسٸز جەل سوعىپ تۇرادى. وسى جوڭعار قاقپاسىنا جەل ەنەرگييا ستانتسيياسىن ورناتسا, ەلەمدەگٸ جەس-لارىنان الىناتىن ەنەرگييانىڭ 80 پايىزىن شىعاراتىن ستانتسييانىڭ قۋاتىنان كٶبٸرەك بولاتىنى دەلەلدەنگەن ەدٸ.
سۋى دا, جەلٸ دە, جەرٸ دە, تاۋى دا قاسيەتكە تولى كٶلگە ەندٸ-ەندٸ حالىق اعىلا باستادى. بۇرىندارى تەك جاقىن ايماقتارداعىلار عانا دەمالاتىن جەرگە ەندٸ شەتەل اسىپ كەلەتٸندەر كٶبەيدٸ. كٶبٸنە رەسەيدەن اۋرۋىنا ەم ٸزدەپ كەلەتٸن تۋريستەر سانى ارتىپ كەلەدٸ. سۋ قۇرامى تەڭٸز سۋىمەن بٸردەي ەكەنٸ دەلەلدەنگەن ەدٸ. مەندەلەەۆ كەستەسٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بەرٸ كەزدەسەتٸندٸگٸ دە وسىدان بولسا كەرەك. كٶل قۇرامى جاعىنان قارا جەنە ٶلٸ تەڭٸزدەرگە ۇقسايدى. 1 ليتر سۋدا 9-10 گرامعا دەيٸن مينەرالدى تۇز جەنە رودون سيياقتى حيمييالىق ەلەمەنتتەرٸ اياق-قول مەن بۋىندارى اۋىرعاندارعا جەنە قۇياڭى بارلارعا, سٷيەك سىرقاتتارىنا شالدىققاندارعا, جٷيكە اۋرۋلارىمەن اۋىرعاندارعا پايداسى بارى دەلەلدەنگەن. كٶلدە فتور مەن برومنىڭ دەڭگەيٸ دە جوعارى. سۋدىڭ قۇرامى 7% يودتان تۇرادى, بۇل كٶلدەگٸ تۇز بەن اۋا تىنىس الۋ جولدارىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەتٸن كٶرٸنەدٸ. سونىمەن قاتار بارلىق تەرٸ اۋرۋلارىنا, ەرتٷرلٸ دەنە جاراقاتتارىنىڭ تەز جازىلۋىنا كٶمەگٸن تيگٸزەتٸنٸن ەل ەرتە بٸلگەن. ەگەر سۋ بولماسا, لايلى-باتپاقتى «جابايى كۋرورتتار» دا بار. ونى كەيدە «شوشقا كۋرورت» دەپ تە اتايدى. تۇزدى ەرٸ مينەرالعا باي بالشىقتى ٷستٸڭٸزگە جاقساڭىز, تەرٸ جەنە بۋىن اۋرۋلارىن ۇمىتۋىڭىزعا دا بولادى. وسىنداي جاۋھار كٶلٸ بار قازاق جەرٸنٸڭ قاسيەتٸنەن اينالاسىڭ. انتالياعا قىدىرعان اعايىندارعا الاكٶلدٸڭ قادٸرٸن جەتكٸزە الماي جٷرگەنٸمٸزگە ناليسىڭ. دەيٸم قاقپامىز بۇزىلماسىن!
ابزال سٷلەيمەن, اقىن
