انادولى مەن سۇلتان اراسىنداعى بايلانىس بٸرجولاتا ٷزٸلەدٸ. 1920 جىلى انكارادا اتاتٷرٸك جاڭادان قۇرىلعان ۇلى ۇلتتىق جينالىسىندا تٶراعا بولىپ سايلاندى. ول ەسكەر جاساقتاپ, گرەكتەردٸ قۋدالايدى. اتاتٷرٸكتٸڭ ۇلتتىق مەسەلەدە بٸرجاقتى, بٸربەتكەي بولعانىن تاريح پاراقتارىنان بٸلۋگە بولادى. حريستيانداردىڭ دەنٸن شەكارا اسىردى. سٶيتٸپ, گرەكتەردٸڭ كٸشٸ ازيياداعى باسقىنشىلىعى تەمامدالدى. اتاتٷرٸك انتانتا مەملەكەتتەرٸن الدىڭعى كەلٸسٸمنەن ەلدەقايدا ەدٸلەتتٸ لوزانن كەلٸسٸمٸنە كٶندٸرەدٸ. سۇلتانات پەن حاليفاتتى جويىپ, رەسپۋبليكا قۇرادى. 1923 جىلى تٷرٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلاندى. ودان كەيٸن دە 1927, 1931, 1935 جىلى پرەزيدەنتتٸككە تٷسكەن, جەڭٸسكە جەتكەن.
بايسالدى ديكتاتۋرا
گرەك جەرٸندەگٸ سالونيكيدە 1881 جىلى 12 ناۋرىزدا تۋعان. تۋعاندا ازان شاقىرىپ مۇستافا دەپ اتايدى. ەكٸنشٸ اتىن وقىپ جٷرگەندە ماتەماتيكادان ەرەكشە قابٸلەتٸن بايقاعان دوستارى قويعان. 1934 جىلى تٷرٸكتەردٸڭ ۇلتشىلدىعىن قايتا جاڭعىرتقانى ٷشٸن ۇلى كٶسەم دەپ تانىعان باس اسسامبلەيا ونىڭ تەگٸنە اتاتٷرٸك ەسٸمٸن تٷركييانىڭ ۇلى ۇلتتىق جينالىسىندا بەردٸ. ٶزٸ اتەيست بولا تۇرا, يسلامنىڭ ٶركەندەۋٸن ەش كەدەرگٸ كەلتٸرمەگەن.كەرٸسٸنشە, اتاتٷرٸك جٷرگٸزگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ تٷركييا حالقىنىڭ 99 پايىزى مۇسىلمان. تٷرٸكتەر اتاتٷرٸكتٸڭ ساياساتىنا مەيلٸنشە بەرەشەك. ۇلتتىڭ اتاسى رەتٸندە ونى قاتتى قۇرمەتتەيدٸ. تٷركييانىڭ ەر قالا, اۋىلىندا وعان كٶشە اتى بەرٸلگەنٸ سوعان دەلەل بولسا كەرەك.
بيلٸك باسىنا كەلٸسٸمەن ول بايسالدى ديكتاتۋرا ورناتتى. تٷرٸك مەملەكەتٸن باتىس ٷلگٸسٸندە مودەرنيزاتسييالاۋدى قولعا الدى. ونىڭ رەفورمالارى تٷرلٸ پٸكٸرلەر تۋعىزدى. بٸراق تۋراشىل ساياساتكەر رەتٸندە اتاتٷرٸك كٷللٸ يسلام ەلدەرٸنەن وق بويى وزىپ شىعىپ, تٷرٸكتەردٸ ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى دامىعان مەملەكەتتەرٸ قاتارىنا قوستى.
سىرتقى ساياساتتا اتاتٷرٸك ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن بٸردەن مويىنداتۋعا كٷش سالدى. ۇلتتار ليگاسىنا ٶتٸپ, بارلىق كٶرشٸلەرٸمەن ىنتىماقتى قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەڭ الدىمەن گرەكييا جەنە كسرو-مەن.
بيلٸك باسىنا كەلٸسٸمەن ول بايسالدى ديكتاتۋرا ورناتتى. تٷرٸك مەملەكەتٸن باتىس ٷلگٸسٸندە مودەرنيزاتسييالاۋدى قولعا الدى. ونىڭ رەفورمالارى تٷرلٸ پٸكٸرلەر تۋعىزدى. بٸراق تۋراشىل ساياساتكەر رەتٸندە اتاتٷرٸك كٷللٸ يسلام ەلدەرٸنەن وق بويى وزىپ شىعىپ, تٷرٸكتەردٸ ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى دامىعان مەملەكەتتەرٸ قاتارىنا قوستى.
اتاتٷرٸكتٸڭ رەفورمالارى
اتاتٷرٸك رەفورمالارىنىڭ دۇشپانى از بولمادى. بٸرٸ اشىق قارسى شىقسا, بٸرٸ قۇپييا تٷردە, جىمىسقى ەرەكەتتەرگە كٶشتٸ. قازٸرگە دەيٸن ونىڭ رەفورماسىن مويىنداي الماعاندار بارشىلىق. سولاقاي ساياسات ۇستاناتىن قوزعالىستار ونىڭ جٷرگٸزگەن رەپرەسسييالارىن ەسكە الادى. ولار اتاتٷرٸكتٸ بۋرجۋازييالىق كٶسەم دەپ تانيدى. حاليفاتتى جويعانىن يسلام ەلەمٸ ەلٸ دە تٷسٸنگٸسٸ كەلمەيدٸ.
دەگەنمەن, ول تٷرٸك مەملەكەتٸن قۇلدىراۋدان ساقتاپ قالعان جٷز جىلدا بٸر كەلەتٸن بٸرتۋار تۇلعا. سوعىستان كەيٸن ەسٸن جيناي الماي جاتقان ەلدٸ اياعىنان تٸك تۇرعىزىپ دامىتۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرەتٸن ٸس ەمەس.
ۇلتتىق باعىتتاعى جاڭا تٷركييا
اۋقىمدى رەفورمالار تٷركييانى جاڭا جولعا تٷسٸردٸ. ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزگەرٸس لاتىن قارٸپٸن ەنگٸزۋدەن باستالدى. ەيەلدەرگە ەرلەرمەن تەڭ قۇقىق بەرٸلدٸ. جاڭا ازاماتتىق كودەكس قابىلداندى. ونىڭ باستى ماقساتى – ەش كٷش تٷسٸرمەي تٷرٸكتەرگە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ورالتۋ, ۇلتىن ماقتانىش ەتكٸزۋ بولدى.
اتاتٷرٸك قاتال ەرٸ سايىپقىران سارباز بولدى. بٸراق ونىڭ «ۇلتىڭ ٷشٸن سوعىسپا, جانىڭدى قي» دەۋٸن كەي ساياساتكەرلەر اسىلىق دەپ تانيدى. بۇل ونىڭ مٸنەزٸنٸڭ قاتىگەزدٸگٸن, تاسجٷرەكتٸگٸن كٶرسەتەدٸ دەيدٸ. اتاتٷرٸك كەلٸسٸمگە وڭاي كٶنە بەرمەيتٸن, بٸربەتكەي تۇلعا بولدى. بٸراق سونىڭ بارلىعىن «ۇلتىمنىڭ ٶركەندەۋٸ ٷشٸن» دەپ بٸلگەن.
تٷركييانى ٶركەنيەتتٸ ەلدەر قاتارىنا قوسۋ وڭاي بولمادى. دەسەكتە, اتاتٷرٸك باسقارعان بار-جوعى ون بەس جىل ٸشٸندە تٷركييا ادام تانىماستاي ٶزگەردٸ. ول ەر ەلدٸمەكەندە مەكتەپ اشتى. اراب قارپٸن لاتىنعا اۋىستىردى. قىز بالانىڭ وقۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ول دٸن ٸستەرٸن ساياساتتان بٶلٸپ تاستادى. دٸن ەر ادامنىڭ جەكە ٸسٸ ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. دٸني زاڭداردىڭ بەرٸن ىسىرىپ قويىپ, تٷرٸك زاڭدارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ٶزگەرتتٸ. ادامنىڭ تەگٸ رەسمي تٷردە اتالاتىن بولدى.
ول ەۋروپالىق قاعيدالارعا سٷيەنە وتىرىپ, تٷركييانىڭ زايىرلى مەملەكەتتەر قاتارىنا جەتۋٸنە كٶپ ىقپال ەتتٸ. ەۋروپاداعى دامىعان اۋىل شارۋاشىلىق پەن ٶندٸرٸستٸ مىسالعا الا وتىرىپ, تٷركييانى دا سول جولمەن الىپ جٷردٸ. جاڭا ەكونوميكالىق جٷيە قۇردى. شاعىن كەسٸپكەرلٸككە زور قولداۋ كٶرسەتٸلدٸ. ەسٸرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە. اۋىلشارۋاشىلىق كەسٸپورىندارىن اشۋ قولعا الىندى. ٸرٸ ٶندٸرٸستەر جانداندى. يندۋستريالدى دامۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى.
قازٸرگٸ تاڭدا دٷنيەجٷزٸ بويىنشا ٸجٶ بويىنشا تٷركييا 15 ساتىدا تۇر. بۇل ەكونوميكاسى جاقسى دامىعاندىقتان مٷمكٸن بولعانى ايتپاساق دا تٷسٸنٸكتٸ. تٷركييا جاس مەملەكەت قاتارىندا. ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن وتىزعا دەيٸنگٸ جاستار قۇرايدى.
اتاتٷرٸكتٸڭ 1927 جىلى پارلامەنت مٸنبەرٸندە تۇرىپ: «بٸزدٸڭ كٶرشٸمٸز, كەڭەستەر وداعى كٷندەردٸڭ كٷنٸ قۇلايدى. بٸراق ول جەردە بٸزدٸڭ قانداس باۋىرلارىمىز بار. بٸز سولارمەن بايلانىستى ٷزبەۋٸمٸز كەرەك. بٸز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. تٸل دەگەن – بٸر كٶپٸر, تاريح – بٸر كٶپٸر, مەدەنيەت دەگەن – بٸر كٶپٸر, وسى كٶپٸرلەردٸ قۇلاتپاۋىمىز كەرەك. سول باۋىرلارىمىزبەن بٸز ٶتە جاقىن قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك» دەگەن سٶزٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەپ كەلەدٸ.
اتاتٷرٸك تٷركٸ بٸرلٸگٸ يدەياسىنىڭ جارشىسى بولدى. تٷركٸ تٸلدەس باۋىرلاس ەلدەردٸڭ بارلىعىنا ەسٸگٸن ايقارا اشتى. مۇستافا شوقاي باستاعان بٸرقاتار عالىمدار مەن قايراتكەرلەر اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماندا تٷركييانى ساعالاعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ەلٸنەن قۋعىن كٶرٸپ, بوسقان تالاي قازاقتى باۋىرىنا باسقان تٷرٸك ەلٸنٸڭ جاناشىرلىعى وسىنداي يدەيانىڭ جالعاستىعىن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
شىنار ەبٸلدە
