تاريحتا ەسٸمٸ التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان شىڭعىس حاننىڭ جورىقتارى جٶنٸندە سان الۋان تاريحي مەلٸمەتتەرگە ٷڭٸلدٸك. بٸر قىزىعى, وسى سۇراققا كەلگەندە توبىمىزدىڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە جارىلدى. بٸرٸنشٸ توپتىڭ جاۋابىن ايتايىق. مىسالى, ايتار بولساق, ونىڭ ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندەرگەن «وتىرار اپاتى» جايىندا «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كٶشباسشىلارىنىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸ» اتتى ەڭبەكتەن تاپقانداي بولدىق. بۇل ەڭبەكتە كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر بويىنشا سوعىستىڭ باستالۋىنا حورەزم شاحتىڭ ٶزٸ كٸنەلٸ ەكەن. سونىمەن قاتار, «شىڭعىس حان» جۋرنالىنىڭ №14 سانىنداعى م.ماعاۋيننٸڭ پٸكٸرٸ دە وسىعان كەلەدٸ. دەگەنمەنەن, وسىنشاما دەرەكتەرگە قاراماستان, باسقا دا ەڭبەكتەردٸ قاراۋ بارىسىندا شىڭعىس حان قانٸپەزەر جاۋلاۋشى دەگەن تۇجىرىم دا تەكتەن ەتك ايتىلماعانداي كٶرٸنەدٸ. نەگە? بٸرٸنشٸدەن, ونىڭ جورىقتارىنىڭ نەتيجەسٸندە جەر بەتٸندەگٸ بٸرتۇتاس مەدەنيەتتٸڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان قالالار جويىلىپ كەتتٸ. بٸردەن بٸر مىسال – وتىرار قالاسى. تەك بالاساعۇن قالاسى عانا ارادا بٸراز جىلدار ٶتكەسٸن باستاپقى قالپىنا كەلە العان. ەكٸنشٸدەن, ونىڭ جورىقتارىنىڭ كەسٸرٸنەن كەيبٸر حالىقتاردىڭ حالىق بولىپ قالىپتاسۋ ٷردٸسٸ بٸرنەشە جىلعا كەشٸكتٸ. يە, شىڭعىس حان كەرەمەت قولباسشى بولعان, جٷرگٸزگەن سوعىس تاكتيكاسى قانشالىقتى اقىلدى ادام بولعانىن دەلەلدەيدٸ. بٸراق ونىڭ جەر بەتٸنە, ەلەمگە تيگٸزگەن زاردابىنان سوڭ, ونى بٸز «قانٸپەزەر جاۋلاۋشى» – دەگەن پٸكٸرگە توقتادىق.
قاعانعا ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى. بۇل, ەندٸ, ەكٸنشٸ توپتىڭ پٸكٸرٸ. شىڭعىسحان جايلى زەرتتەپ, كٸتاپ شىعارعان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸن وقىپ, جەنە ولاردىڭ كەلتٸرگەن دەلەلدەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ قاعاندى «قانٸپەزەر جاۋلاۋشى» – دەگەن ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراستى جاقتاۋشى توپقا بٸز, ەرينە, قارسىمىز. ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراس بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان ەدەتتەرٸ بويىنشا تٷرٸكتەردٸ, موڭعولداردى «جابايى», «بۇزىق», «مەدەنيەتتٸ قيراتۋشى» دەپ جازۋدان جاڭىلعان ەمەس. شىڭعىسحان تاريحى دا سول تۇرعىدان جازىلىپ, تاريحي شىندىق مەيلٸنشە بۇرمالانادى. شىڭعىسحان جايلى ەۋروتسەنتريستەردٸڭ كٶزقاراستارىنان مەلٸمەتتەر كەلتٸرەيٸك: «سوۆەتسكايا يستوريچەسكايا ەنتسيكلوپەدييا» سيياقتى تانىمال ەڭبەكتەردە بىلاي دەپ جازىلعان: «موڭعولداردىڭ جاۋلاپ الۋى ازييا جەنە شىعىس ەۋروپا حالقى ٷشٸن ادام تٶزگٸسٸز قيىندىقتار ەكەلدٸ. وسى جاۋلاپ الۋلار سالدارىنان كەيٸننەن قۇرىلعان التىن وردا جەنە باسقا دا مەملەكەتتەردە شىڭعىس حان ۇرپاقتارى كٶپ ۋاقىتقا دەيٸن ٶز بيلٸكتەرٸن ساقتاي وتىرىپ, قولاستىنداعى حالىقتارعا مەدەني جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قىسىم كٶرسەتٸپ وتىردى. ال بۇل جويقىن شابۋىلدار كٶپتەگەن حالىقتارعا ماتەريالدىق جەنە رۋحاني جاقتان قالۋىپتاسۋىن جٷزدەگەن جىلدارعا كەشەۋٸلدەتتٸ».
وسى كەلتٸرٸلگەن سٸلتەمەدە ەۋروتسەنتريستەردٸڭ شىڭعىسحانعا بەرگەن سيپاتتاماسى ەلٸكٷنگە دەيٸن ٷستەمدٸك ەتٸپ كەلەدٸ. وسىنداي تەرٸس پٸكٸر قازاق حالقىنىڭ تٶل تاريحىنان دا ورىن العان: «موڭعول شاپقىنشىلىعى قازاقستان ٷشٸن دە, جاۋلاپ العان باسقا ەلدەر ٷشٸن دە زور اپات بولدى. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ قارسىلىعىن باسۋ ٷشٸن شىعىسحان جاپپاي تەررور مەن زورلىق-زومبىلىق, تۇتاس اۋدانداردى ويرانداۋ ەدٸستەرٸن قولداندى. سٶيتٸپ, موڭعولدار جاۋلاپ الۋمەن قاتار, ادامداردى جاپپاي قىرىپ-جويىپ, ٶندٸرٸستٸك كٷشتەردٸ قيراتتى, ماتەريالدىق جەنە مەدەني قۇندىلىقتاردى جويىپ جٸبەردٸ». بٸراق ولاردىڭ ٸشٸندە دە شىڭعىس حاندى اقيقات شىندىق نەگٸزٸندە تانىعان عالىمدار دا بولدى. دەگەنمەن, ولاردىڭ سانى كٶپ بولماعاندىقتان, بۇنداي دۇرىس پٸكٸرلەر ەۋروتسەنستريستەردٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويدى.
«شىندىق قاپ تٷبٸندە جاتپايدى» دەگەن حالىق ماقال-مەتەلدەرٸنە سەيكەس شىڭعىس حاننىڭ ەلەم حالىقتارى تاريحىنداعى ٷلەسٸ تيٸستٸ شىندىقتا جازىلۋى تيٸس. شىڭعىس حانعا ەدٸل باعا بەرۋشٸ عالىمداردىڭ بٸرٸ – دوكتور ەرەنجەن حارا-داۆان. ونىڭ «چينگيزحان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە» (كۋلتۋرنو – يستوريچەسكيي وچەرك مونگولسكوي يمپەريي حII-حIII ۆەكوۆ. - بەلگراد, 1929) اتتى ەڭبەگٸن اتاۋعا بولادى. بۇل تۋىندى ەرتەرەكتە جارىق كٶرسە دە, كٸتاپ اۆتورىنىڭ موڭعول ۇلتىنان ەرٸ ونىڭ شىڭعىسحان ٶمٸرٸ مەن ول قۇرعان يمپەرييانىڭ ۇزاق دەۋٸرلەگەنٸ تۋرالى جازعان شىندىعى كەڭەس ٶكٸمەتٸنە ۇنامادى. سوندىقتان ول كٶپشٸلٸك وقىرماننىڭ قولىنا تيگەن جوق. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ىدىراعان سوڭ, ول ٶز تٶل اتاۋىمەن ورىس تٸلٸندە, 1992 جىلى الماتىدا 100 000 دانامەن باسىلىپ شىعارىلدى. ەرەنجەن حارا-داۆان شىڭعىس حاندى دانىشپان قولباسشى, كەمەڭگەر ەلباسى, كٶرەگەن ساياساتكەر دەپ سيپاتتاي كەلە, ونىڭ بٸلگٸرلٸگٸن, حالىقتاردىڭ ەدەت-عۇرىپىن, مەدەنيەتٸن ساقتاعانىن, سونىمەن بٸرگە ٶزٸ قۇرعان يمپەرييانىڭ باسقارۋ جٷيەلەرٸن, ەسكەري قۇرىلىمى مەن ساياسي قارىم-قاتىناستارىن قالاي ۇيىمداستىرعانىن دەيەكتٸ دەرەكتەرمەن بەرەدٸ. شىڭعىسحانعا ەدٸل ەرٸ دۇرىس باعا بەرگەن عالىمدار ەرەنجەن حارا-داۆانمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا فرانتسۋز عالىمى رەنە گرۋسسە دە بار. ونىڭ «يمپەرييا ستەپەي: اتتيلا, چينگيسحان, تامەرلان» دەپ اتالاتىن ەڭبەگٸ ۇلى دالانىڭ ٷش تاريحي تۇلعاسىنا ارنالعان. بۇل ەڭبەكتٸڭ شىڭعىسحان يمپەريياسى تاريحىنا ارنالعان. ورتالىق ازييا ەتنوستارىن قايتا بٸرٸكتٸرۋدە شىڭعىسحان ۇشان-تەڭٸز قاجىرلى ەڭبەك ەتٸپ, ەلەمگە ٶز يمپەريياسىن پاش ەتتٸ. ول ٷش عاسىرداي ٶمٸر سٷردٸ. بۇل يمپەرييانىڭ باسىم ەتنوستارى تٷرٸكتەر بولعانى دا بارشاعا مەلٸم. ولاردىڭ سول يمپەرييانى دٷنيەگە ەكەلۋدە شەشۋشٸ قىزمەت اتقارعانى بارشاعا ايان.
شىڭعىس حان ەلەمگە ٶز اتىن قالدىردى, قولاستىنداعى ەتنوستاردى يننوۆاتسييالىق جاعدايدا بٸرٸكتٸرٸپ, ۇلى يمپەرييا قۇردى, تٷرٸكتەر مەن موڭعولداردى ۇلى كٷشكە اينالدىردى. قاعاننىڭ ٸستەگەن ۇلى ٸستەرٸن ىسىرىپ قويىپ, «قانٸپەزەر جاۋلاۋشى» – دەۋ, سٸرە, اداسۋشىلىق. شىڭعىسحان تۋرالى ەلٸ دە تالاي ەڭبەكتەر جازىلىپ, ەرتٷرلٸ تالاس پٸكٸرلەر تۋىندار. بٸز تەك ستۋدەنت رەتٸندە ٶز كٶزقاراسىمىزدى بٸلدٸردٸك.
دايىنداعاندار: بەگايىم مۇحاممەدجان, گٷلنار احمەتوۆا,
ارايلىم پوستانوۆا, جادىرا نەجٸب,
نۇرسايا ميزامبەكوۆا, الىم ٷسەيۇلى, فاريزا مۇقان,
لەززات قارمىسوۆا, اجار تۇراروۆا,
سالتانات سٷيٸندٸكوۆا, جازيرا راحىمجان,
نۇرگٷل ەلقۋات
