[caption id="attachment_10176" align="alignleft" width="300"]
– بٷگٸندە بٸزدٸڭ ازاماتتىق اۆياتسييا اكادەميياسى ٷلكەن Airbus, Boeing سىندى ٸرٸ ۇشاقتارعا ۇشقىشتار دايارلامايدى. تەك شاعىن اۆياتسييا سالاسىنا ارنالعان ۇشاقتاردى باسقاراتىن ماماندار ەزٸرلەيمٸز. ناقتىراق ايتساق, يتاليياندىق «تەكنام» دەپ اتالاتىن ۇشاقتى تٸزگٸندەيتٸن ۇشقىشتاردى دايىنداپ جاتقان جايىمىز بار. بۇل ۇشاقتى دا ەكٸ پيلوت باسقارادى. سوندىقتان ۇشۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى ساباقتاردى اكادەمييا تٷلەكتەرٸنە ٷيرەتەمٸز. فرانتسييادا اپاتقا ۇشىراعان Airbus A320 ۇشاعىن دا ەكٸ ادام باسقارعانى ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم. ۇشۋ بارىسىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەلەرٸنٸڭ قاتاڭ ساقتالۋى كەز كەلگەن ەل ٷشٸن ماڭىزدى. ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك ٸسٸ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان قازٸرگٸ زاماندا ادامي فاكتوردىڭ ەسەرٸنەن اپاتتى جاعدايدىڭ ورىن الۋى كٶپشٸلٸكتٸ قاتتى الاڭداتۋى ورىندى. Airbus A320 ۇشاعىنىڭ ەكٸنٸشٸ پيلوتى اندرەاس لۋبيتتستٸڭ ەۋە كەمەسٸندەگٸ 150 جولاۋشىنىڭ ٶمٸرٸنە بەي-جاي قاراۋى مەنٸ دە قاتتى ويلانتتى. ەكيپاج مٷشەلەرٸ بٸرنەشە ادامدى قۇرايتىن ەۋە كەمەلەرٸنٸڭ ارنايى ۇشۋ ەرەجەسٸ بولادى. تيٸستٸ ورىندار بەكٸتكەن بۇل نۇسقاۋلىقتار ۇشۋ بارىسىندا تولىقتاي ساقتالۋى كەرەك ەدٸ. اۆياتسييا سالاسىنا ٶمٸرٸن ارناعان مامان رەتٸندە ايتسام, بۇل ەۋە اپاتىنىڭ ماعان تٷسٸنٸكسٸز جاقتارى كٶپ بولىپ تۇر.
– سونى تارقاتىپ ايتساڭىز.
– ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكيپاج كومانديرٸنٸڭ كابينانى ەكٸنشٸ پيلوتقا تاستاپ, سىرتقا شىعىپ كەتۋٸ كٷدٸك تۋعىزادى. تالاي رەت 6-8 ساعات بويى توقتاۋسىز ۇشقان كەزدەرٸمٸز بولدى. سول كەزدە كومانديرلەردٸڭ لەم-ميم دەمەستەن ورىندارىنان تۇرىپ, كابينانى تاستاپ كەتكەنٸن كٶرمەك تٷگٸلٸ, ەستٸگەن دە ەمەسپٸن. يە, بورت كومانديرٸ اسا قاجەت كەزٸندە كابينانى تاستاپ شىعۋىنا بولادى. قالىپتاسقان ەرەجەگە ساي, كوماندير ەكيپاج مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸن ەكٸنشٸ ۇشقىشتىڭ قاسىنا قالدىرىپ, سودان كەيٸن سىرتقا شىعۋى تيٸس. ەش ۋاقىتتا كابينادا جالعىز ادام قالماۋى كەرەك. مۇنى جۇرتتىڭ بەرٸ بٸلەدٸ. كوماندير وسىنىڭ بەرٸن بٸلە تۇرا كابينانى ەرٸپتەسٸنە تاستاپ, شىعىپ كەتكەن. بۇل كٷدٸك تۋعىزاتىن جايت. ەكٸنشٸ بٸر كٷدٸك تۋعىزاتىن مەسەلە, ەكٸنشٸ پيلوتتىڭ ۇشاقتى 8 مينۋت بويىنا تٶمەن قاراي قۇلديلاتۋى دا ادامدى تٷرلٸ ويعا جەتەلەيدٸ. نەگٸزٸندە ۇشاقتى 2-3 مينۋتتا قۇلاتۋعا بولادى. قاتەرگە باس تٸككەن ەكٸنشٸ پيلوتتىڭ ۋاقىتتى بۇلايشا نەگە سوزۋى دا جۇمباق كٷيٸندە قالىپ تۇر.
قازٸر ادامدار بٸر-بٸرٸمەن قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس ورناتۋدان قالىپ بارادى. ۇشقىشتاردى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, قازٸر قاراپايىم ادامداردىڭ نە ويى بار ەكەنٸن بٸلمەيمٸز. كەزٸندە الماتى بٶلٸمشەسٸندە بەس مىڭ ۇشقىش بولدى. سول كەزدە بٸزدەر بٸر-بٸرٸمٸزدەن سىر جاسىرماۋشى ەدٸك. كٸمنٸڭ بالاسى اۋىرىپ, ەيەلٸمەن ۇرىسىپ قالعانىن, بەرٸن-بەرٸن بٸلٸپ وتىراتىنبىز. بٸر-بٸرٸمٸزگە دەمەۋ بولىپ, ۇدايى قولداۋ كٶرسەتۋشٸ ەدٸك. سونىڭ نەتيجەسٸندە ارامىزدا مۇنداي اقىلعا سىيمايتىن وقيعا ورىن العان جوق. قازٸر جاعداي كەرٸسٸنشە, ۇشقىشتار بٸر-بٸرٸمەن ەمەن-جارقىن ارالاسپايدى. ولاردىڭ نەندەي كٷيگە تاپ بولىپ, قانداي قيىنشىلىقتى باستان ٶتكەرٸپ جاتقانىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ.
– دۇرىس ايتاسىز. قازٸر ادامدار بٸر-بٸرٸمەن قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس ورناتۋدان قالىپ بارادى. ۇشقىشتاردى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, قازٸر قاراپايىم ادامداردىڭ نە ويى بار ەكەنٸن بٸلمەيمٸز. كەزٸندە الماتى بٶلٸمشەسٸندە بەس مىڭ ۇشقىش بولدى. سول كەزدە بٸزدەر بٸر-بٸرٸمٸزدەن سىر جاسىرماۋشى ەدٸك. كٸمنٸڭ بالاسى اۋىرىپ, ەيەلٸمەن ۇرىسىپ قالعانىن, بەرٸن-بەرٸن بٸلٸپ وتىراتىنبىز. بٸر-بٸرٸمٸزگە دەمەۋ بولىپ, ۇدايى قولداۋ كٶرسەتۋشٸ ەدٸك. سونىڭ نەتيجەسٸندە ارامىزدا مۇنداي اقىلعا سىيمايتىن وقيعا ورىن العان جوق. قازٸر جاعداي كەرٸسٸنشە, ۇشقىشتار بٸر-بٸرٸمەن ەمەن-جارقىن ارالاسپايدى. ولاردىڭ نەندەي كٷيگە تاپ بولىپ, قانداي قيىنشىلىقتى باستان ٶتكەرٸپ جاتقانىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەۋەجايدا ەكيپاج مٷشەلەرٸ قازداي تٸزٸلٸپ كەتٸپ بارا جاتقانىن بايقايمىن. ولاردىڭ قاتار جٷرٸپ, ارقا-جارقا بولىپ ەڭگٸمەلەسكەنٸن كٶرمەيتٸن بولدىق. ادامي قارىم-قاتىناستاردىڭ تٶمەندەۋٸنەن وسىنداي قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعانىمىزدى تٷسٸنەتٸن كەز جەتتٸ دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ەكيپاج مٷشەلەرٸنٸڭ ۇشۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن MSISI كۋرسى تۋرالى ەستۋٸمٸز بار. سونى كٶپشٸلٸككە تٷسٸندٸرٸپ ٶتسەڭٸز?
– MSISI كۋرسى ەكيپاج مٷشەلەرٸنٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن باعدارالما. ۇشۋ بارىسىندا ەكيپاج كومانديرٸ باسقارسا, ەكٸنشٸ ۇشقىش اينالانى باقىلاپ, ٶزٸنە تاپسىرىلعان مٸندەتتٸ اتقارادى. اۋارايى قولايسىز جاعدايلاردا كوماندير ۇشاقتى ەكٸنشٸ ۇشقىشقا رەسمي تٷردە تاپسىرىپ, ٶزٸ جاعدايدى باقىلاۋعا الۋى مٷمكٸن. مۇنىڭ بەرٸ MSISI باعدارلاماسىندا جان-جاقتى كٶرسەتٸلگەن. جالپى, مۇنداي كۋرستان ٶتكەن ەكيپاج مٷشەلەرٸ كەز كەلگەن قيىندىققا قارسى تۇرا الادى. جوعارى دايىندىقتان ٶتكەن ەكيپاج مٷشەلەرٸ ۇشاقتىڭ دۆيگاتەلٸندە اقاۋ پايدا بولسا, ەكٸنشٸسٸن قوسىپ الىپ, لاينەردٸ امان-ەسەن جەرگە قوندىراتىن مٷمكٸندٸككە يە بولادى. قازٸرگٸ تاڭداعى زاماناۋي ۇشاقتاردىڭ بارلىق قۇرىلعىلارى مەن جٷيەلەرٸنٸڭ ٷش قوسىمشاسى بار. بٸرٸ ٸستەن شىقسا, ەكٸنشٸسٸن قوسۋعا بولادى. سوندىقتان قازٸرگٸ ۇشاقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
– جالپى, پيلوتتار قانشا ساعاتقا دەيٸن ٷزدٸكسٸز ۇشا الادى.
– دٷنيەجٷزٸندە قالىپتاسقان ۇشۋ ەرەجەسٸ بار. بۇل ۇشاقتاردىڭ كٶلەمٸنە بايلانىستى ايقىندالادى. سونداي-اق, تٷندەگٸ ۇشۋ ۋاقىتى كٷندٸزبەن سالىستىرعاندا بٸراز قىسقا بولاتىنى بەلگٸلٸ. سول سيياقتى ۇشۋ ارالىعىنداعى دەمالىس ۋاقىتىنىڭ مٶلشەرٸ دە اتالعان ەرەجەدە تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كٶرسەتٸلگەن. ايتالىق, جولاۋشىلار ۇشاعىنىڭ پيلوتتارى كٷندٸز 8 ساعاتقا دەيٸن توقتاۋسىز ۇشۋىنا رۇقسات ەتٸلسە, تٷندەگٸ ۇشۋ كەزەڭٸ 6 ساعاتتان اسپاۋى تيٸس. بۇدان كەيٸن ۇشقىشتار ترانزيتتٸك ەۋەجايدا 12 ساعاتقا دەيٸن دەمالۋى شارت. تاعى دا ايتا تٷسسەك, الىپ لاينەرلەردٸ تٸزگٸندەپ جٷرگەن ۇشقىشتاردىڭ بٸر ايلىق ۇشۋ ساعاتى 60 ساعاتتان اسپاۋى كەرەك. ال شاعىن ۇشاقتاردا بۇل كٶرسەتكٸش 100 ساعاتقا دەيٸن سوزىلادى. ۇشۋ ەرەجەسٸنٸڭ وسى تالاپتارىن ورىنداعان ەكيپاج مٷشەلەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن تولىق ساقتاعان بولىپ سانالادى.
– ازاماتتىق اۆياتسييا اكادەميياسى ۇشۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ?
– ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتىق اۆياتسييا سالاسى دامۋ ٷستٸندە. بٸزدٸڭ اكادەمييا ەلٸمٸز بويىنشا ۇشقىشتار دايارالايتىن بٸرەگەي وقۋ ورنى بولعاندىقتان ٷكٸمەت تاراپىنان ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ستۋدەنت جاستاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن شىڭداۋ ٷشٸن Airbus 320, Boeing 737 ۇشاقتارىنىڭ ترەناجەرلەرٸ جاستاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن شىڭداۋعا جەردەمدەسەتٸن بولادى. اكادەمييا تٷلەكتەرٸ فينلاندييانىڭ Patria ازاماتتىق اۆياتسييا ۇشقىشتارىن دايارلاۋ مەكتەبٸندە تەلٸم الىپ جاتىر. بۇدان باسقا ستۋدەنتتەرٸمٸز يسپانييا, ليۆييا سىندى ەۋروپا ەلدەرٸندە ٸس-تەجٸريبەدەن ٶتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەردٸ. بٸزدەر قازاق بالالارىن اتالعان ەلدەردٸڭ ەۋە مەكتەپتەرٸنەن سىناقتان ٶتكٸزۋ ٷشٸن الىپ بارعاندا اعىلشىن تٸلٸندەگٸ اۆياتسييا تەرميندەرٸن شاتاستىرىپ قينالاتىن شىعار دەپ ويلاعان ەدٸك. بٸراق ٸس بارىسىندا العىر ستۋدەنتتەرٸمٸز اعىلىشىن تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەنٸن بايقاتىپ, اعىلشىن تٸلٸندە ايتىلعان تەرميندەردٸڭ بەرٸن تٷسٸنٸپ, سٷرٸنگەن جوق.
قازٸر اكادەمييا بازاسى نەگٸزٸندە ازاماتتىق اۆياتسييانىڭ ۇشۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ورتالىق ازييا جەنە قازاقستان بويىنشا يكاو وقۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ينسترۋكتورلىق قۇرامى سەرتيفيكاتتالعان جەنە وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇجاتتامالارى, ماتەريالدى تەحنيكالىق بازاسى يكاو ستاندارتتارىنا سەيكەستەندٸرٸلگەن. وسىلايشا اكادەمييا حالىقارالىق تالاپتارعا سەيكەس مامان دايىنداۋعا بار كٷشٸن جۇمساپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اكادەمييامىزعا مۇحتار بايجۇمانوۆ رەكتور بولىپ تاعايىندالعالى بەرٸ قارقىندى جٷرٸپ كەلەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان.
