باسپالداق... تەۋەلسٸزدٸك مەكتەبٸ
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى سولتٷستٸك ٶڭٸرٸ «ورمانعا قاراپ» ۇلىعانىن ٷدەتە تٷسكەنٸن بارشا جۇرت بٸلەدٸ. ورىسى باسىم ٶلكەلەردەگٸ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايعا الاڭداعان جۇرتشىلىق كٶپ ەدٸ. وسى تۇستاردا سولتٷستٸككە ٸسٸ مىعىم, جٷرٸسٸ تىڭ باسشىلار كەرەك بولدى. دانيال احمەتوۆ ەكٸباستۇز اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تۇرعان كەزٸندە ەڭ الدىمەن اۋداننىڭ قازاقىلانۋىنا باسا مەن بەرٸپ, تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندەگٸ تۇڭعىش مەكتەپتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاپ, ٶز بالاسىن سول مەكتەپتە وقىتقانىن بٸرەۋ بٸلەر, بٸرەۋ بٸلمەس. مۇنداي باتىل قادامعا بارۋ ول شاق ٷشٸن ايرىقشا ەرلٸك سانالعانىن مويىنداۋعا تيٸسپٸز. ورىستانعان ورتادا قازاق ورتا مەكتەبٸن اشقانىن جەرگٸلٸكتٸ قازاقى ورتا قۋانا قابىلداعانىمەن, ٶكتەم سٶيلەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرعان شوعىر تٷرلٸ ەڭگٸمە تاراتىپ, ونى اياقتان شالۋعا, ۇلتشىل ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسقانى سارعايعان گازەت تٸگٸندٸلەرٸندە ساقتاۋلى. ەسٸرەسە, ورىس باسىلىمدارى احمەتوۆتىڭ بۇل جۇمىسىنا «باتا» بەرە قويمادى, ٶزٸنٸڭ بالاسىن قازاق مەكتەبٸنە بەرگەنٸن كەلەكە ەتكەندەر دە تابىلدى. دانيال مىرزا بۇل جۇمىسىن ودان ارى جالعاستىرا تٷستٸ.
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى سولتٷستٸك ٶڭٸرٸ «ورمانعا قاراپ» ۇلىعانىن ٷدەتە تٷسكەنٸن بارشا جۇرت بٸلەدٸ. وسى تۇستاردا سولتٷستٸككە ٸسٸ مىعىم, جٷرٸسٸ تىڭ باسشىلار كەرەك بولدى. دانيال احمەتوۆ ەكٸباستۇز اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تۇرعان كەزٸندە ەڭ الدىمەن اۋداننىڭ قازاقىلانۋىنا باسا مەن بەرٸپ, تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندەگٸ تۇڭعىش مەكتەپتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاپ, ٶز بالاسىن سول مەكتەپتە وقىتقانىن بٸرەۋ بٸلەر, بٸرەۋ بٸلمەس.
ساتى... العاشقى كٶش
گازەتكە جازعان حاتتىڭ بٸرٸندە 1992 جىلى قاقاعان قىستا موڭعولييا قازاقتارىن دانيال احمەتوۆتىڭ تٸكەلەي تاپسىرماسىمەن ماشينا جٸبەرٸپ, ەكٸباستۇزعا كٶشٸرٸپ ەكەلگەنٸ باياندالعان. ولار ٶلەڭتٸ, سارىقامىس, بەيەت سەكٸلدٸ بٸرنەشە اۋىلعا قونىستانىپ, بارلىق شارت-جاعدايعا يە بولعانىن, بالالارى وقىپ, ٶزدەرٸ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعانىن ايرىقشا ٸلتيپاتپەن بايانداپتى. سول كٶشتٸ ٶزٸ قارسى الىپ, ەربٸر وتباسىعا ەرۋلٸك ٷلەستٸرٸپ, قازاقى جول-جوسىنمەن جۇمىس ٸستەگەنٸن كٶشٸپ كەلگەن وتباسىلاردىڭ ٶزدەرٸ ايتادى. بۇل قانداستاردى جەرگٸلٸكتٸ جۇرت «احمەتوۆتىڭ ورالماندارى» دەپ اتايتىن كٶرٸنەدٸ. «ەگەر احمەتوۆ اۋىلىمىزعا كەلسە, بٸز ول كٸسٸنٸڭ الدىنا كٸلەم تٶسەپ قارسى الار ەدٸك. سەبەبٸ, بٸزگە دەل سول كٸسٸدەي كٶمەك كٶرسەتكەن جان كەمدە-كەم. ورىستٸلدٸ ورتانى قازاقىلاندىرۋ ٷشٸن بٸزدٸ ارنايى ەكەلگەنٸن بٸز كەيٸنتٸن تٷسٸندٸك. قازٸر وسى ٶلكەنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنى قۇساپ كەتتٸك. ٶستٸك, ٶركەندەدٸك» دەپ شٷكٸرشٸلٸك ايتاتىن قارييالار, احمەتوۆتىڭ اتى ەستٸلسە بولدى قۇلاقتارىن تٷرٸپ, تٸلەۋٸن تٸلەيدٸ ەكەن. بۇدان بٶلەك, ٶزبەكستاننان دا ارنايى كٶش الدىرىپ, پاۆلودارعا ورنالاستىرعانى جەنە بار. ٷكٸمەت قازاق كٶشٸ سولتٷستٸك وبلىستارعا قانات جايۋى كەرەك دەگەن باستامانى ەندٸ-ەندٸ كٶتەرە باستاسا, احمەتوۆ ەلدەقاشان ونى جٷزەگە اسىرعان باسشىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ۇمىتپاعان ابزال.
احمەتوۆتىڭ ٷنەمٸ ساياسي جاعدايى قيىن ٶڭٸرلەردٸ باسقارۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ, ونىڭ حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ٸستەيتٸن ەلگەزەكتٸگٸنەن بولسا كەرەك. ەگەر احمەتوۆ قاراپايىم جۇرتشىلىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ولاردىڭ جاي-كٷيٸنە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلمەگەن بولسا, بٷگٸنگٸ ىستىق لەبٸزدٸ ەستٸمەگەن بولار ەدٸ. ەگەر احمەتوۆ سولتٷستٸكتٸ قازاقىلاندىرۋعا جۇمىس ٸستەمەگەن بولسا, وندا ول اشقان قازاق مەكتەپتەرٸ, كٶشەلەرگە قازاق تۇلعالارىنىڭ اتتارى بەرٸلٸپ, ورىسى كٶپ, قازاعى از اۋىلداردا مەشٸتتەر سالىنىپ, كٸتاپحانادا وتىرعان ج. ايماۋىتوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى مەتاللۋرگتەر سارايىنا بٸر كٷندە كٶشٸپ بارماس تا ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, د.احمەتوۆتىڭ باتىل قادامىن كەيٸنگٸ وبلىس باسشىلارى وڭدى جٷرگٸزە المادى.
ٶرلەۋ... ساياسي سارىن
دانيال احمەتوۆ جايلى بٸلگٸسٸ كەلگەن ادام ونىڭ ٶمٸربايانىنا بٸر سەت ٷڭٸلگەنٸ جٶن: پاۆلوداردا تۋعان, سوندا يندۋستريالدى ينستيتۋتتى بٸتٸرٸپ, ينجەنەر-قۇرىلىسشى ماماندىعىن ٷزدٸك بٸتٸرگەن. ودان ارى «پاۆلودار تۇرعىنقۇرىلىس» ترەسٸندە ماستەر, اعا پروراب بولىپ جۇمىس ٸستەگەن. دەل وسى كەزەڭنەن كەيٸن پارتييالىق قىزمەتتەردە, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك سالالارىندا ىسىلعان. اۋدان جەنە قالالىق كوميتەتتەردە, ەكٸمشٸلٸك باسشىلىعىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى, كەيٸن وبلىس ەكٸمٸ بولىپ سايلاندى. پاۆلودار وبلىسىن ەكٸ رەت باسقاردى. سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ دا ەكٸمٸ بولدى. مٸنە, وسى جىلدار ٸشٸندە ول پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كٶزٸنە تٷستٸ. جىلپوستىعىمەن, پىسىقتىعىمەن ەمەس, ٸسكەرلٸگٸمەن, بٸرتوعا مٸنەزٸمەن, ٶزٸ بارعان جەردٸ گٷلدەندٸرە بٸلگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸمەن كٶتەرٸلدٸ. 1999 جىلى پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى, بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولىپ ساتىلاپ جوعارىلاي بەردٸ. 2001 جىلعى ساياسي بۇلعاق كەزٸندە, ەيگٸلٸ ع.جاقييانوۆتار مەن ەبليازوۆتار ٸسٸ تۇتانعان شاقتا سولتٷستٸك ايماقتاردا حالىق تولقۋلى بولدى. جاقييانوۆ بيلٸككە نە سەبەپتٸ جاقپاعانى تٷسٸنٸكتٸ, ال ونىڭ ورنىنا ەكٸم بولۋ قيىن ەدٸ. ٶيتكەنٸ, پاۆلودار جۇرتشىلىعى ع.جاقييانوۆقا سەنگەنٸ سونشا, ٸستەگەن ەربٸر ٸسٸن اڭىزعا اينالدىرىپ ٷلگەرگەن. مۇنداي سەتتە ول ورىنعا تەك جٷرەگٸ داۋالاعاندار عانا ەكٸم بولىپ بارار ەدٸ. بيلٸك احمەتوۆتى قۇپ كٶردٸ. مۇنداي شەشٸمگە سول ٶلكەنٸڭ تۋماسى بولعانى ٷشٸن كەلگەن جوق, بۇدان بۇرىن وسى ٶلكەنٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان, قىر-سىرىن جاقسى بٸلەتٸن, وبلىس تۇرعىندارى الدىندا سەنٸمٸ بولعانى ٷشٸن, ول عانا ەمەس, تاڭعى ساعات سەگٸزدە جۇمىسقا كەلٸپ, تٷنگٸ ونسىز ٷيٸنە قايتپايتىن ەڭبەكشٸلدٸگٸ ٷشٸن, ەڭ باستىسى, داۋىلدى-جاۋىندى ساياسي احۋالدارعا سەلت ەتە قويمايتىن سالماقتى سابىرلىلىعى ٷشٸن ەڭ وڭتايلى ادام رەتٸندە تاڭداعانى بەلگٸلٸ. احمەتوۆ بۇل قىزمەتتٸ ابىرويمەن اتقاردى. ن.نازارباەۆ ارتقان جٷكتٸ بۇلتالاقتاماي كٶتەردٸ. سولتٷستٸكتٸڭ «قىزۋى» باسىلىپ, بۇرىنعى قالپىنا قايتا تٷستٸ.
سامعاۋ... ەلدٸڭ دامۋى
قازاقستان ەكونوميكاسى ەڭ دامىعان تۇس قاي جىلدار ەكەنٸن بٸلەسٸز بە? ول جىلدارى بٷكٸل رەسپۋبليكا بويىنشا ٶندٸرٸس, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, جول سەكٸلدٸ ەل ٷشٸن اسا ماڭىزدى سالالار ەكپٸندٸ دامىعانىن بٷگٸنگٸ تىعىرىققا تٸرەلٸپ, داعدارىستىڭ قىسپاعىندا وتىرعان بٸزدەر ەندٸ تٷسٸنٸپ وتىرمىز. بۇل جىلدارى 2003-2007 جىلدار ارالىعى ەدٸ. دەل وسى جىلدارى دانيال احمەتوۆ پرەمەر-مينيستر بولىپ قىزمەت ەتتٸ. بۇعان تٷرلٸ جورامال ايتۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ول كەزدە ەلەمدٸك داعدارىس بولمادى دەپ اقىلمانسۋ دا جٶن ەمەس, دانيال احمەتوۆ ٷكٸمەتباسى بولعان جىلدارى ەلدٸڭ دە, مەملەكەتتٸڭ دە ەڭسەسٸ كٶتەرٸلٸپ, قاراپايىم حالىقتىڭ جايباراقات عۇمىر كەشكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. بار-جوعى 4 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ٸشٸندە ٸجٶ 7-8 پايىزدان تۇراقتى ٶسٸپتٸ. ينۆەستيتسييا كٶبەيٸپ, ەلدٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بەدەلٸ ٶسكەنٸن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى تٷزەلٸپ, قالالى جەرلەردە جاڭا ينفراقۇرىلىمدار ٸلكٸمدٸ جٷرگٸزٸلگەنٸنە ەل كۋە. ونىڭ شەتەلدەگٸ ەل-فارابي, بەيبارىس كەسەنەلەرٸن جەدەل جٶندەتۋگە قارجى بٶلدٸرٸپ, رۋحاني سالاعا ايرىقشا مەن بەرگەنٸن جۇرتشىلىق ۇمىتقان جوق.
دانيال احمەتوۆ ٷكٸمەتباسى بولعان جىلدارى ەلدٸڭ دە, مەملەكەتتٸڭ دە ەڭسەسٸ كٶتەرٸلٸپ, قاراپايىم حالىقتىڭ جايباراقات عۇمىر كەشكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. بار-جوعى 4 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ٸشٸندە ٸجٶ 7-8 پايىزدان تۇراقتى ٶسٸپتٸ. ينۆەستيتسييا كٶبەيٸپ, ەلدٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بەدەلٸ ٶسكەنٸن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى تٷزەلٸپ, قالالى جەرلەردە جاڭا ينفراقۇرىلىمدار ٸلكٸمدٸ جٷرگٸزٸلگەنٸنە ەل كۋە. ونىڭ شەتەلدەگٸ ەل-فارابي, بەيبارىس كەسەنەلەرٸن جەدەل جٶندەتۋگە قارجى بٶلدٸرٸپ, رۋحاني سالاعا ايرىقشا مەن بەرگەنٸن جۇرتشىلىق ۇمىتقان جوق.
بۇدان بٶلەك دەل وسى كەزەڭدە احمەتوۆ سوناۋ ەكٸباستۇزدا باستاعان يگٸ ٸستەرٸن مەملەكەتتٸك دەرەجەدە جٷرگٸزدٸ. ايتالىق, ەلگە ورالعان قانداستاردىڭ 40 پايىزى دەل احمەتوۆ ٷكٸمەتتٸ باسقارىپ تۇرعان كەزەڭدە ەلگە ورالدى! سودان كەيٸن قازاق كٶشٸنٸڭ باسىنان تٷرلٸ اۋىرتپالىقتار ٶتكەنٸن قازٸرگٸ باسپاسٶزدٸ اقتارساڭىزدار, بٸلەسٸزدەر. شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ ازاماتتىق الۋى, تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرۋى, ەلگە كەلٸپ وقۋى جەڭٸلدەپ, اعايىنمەن اعايىن قاۋىشىپ, مەرە-سەرە بولعان جىلدار قايتا ورالا ما? بۇل جاعىن دەپ باسىپ ايتۋ قيىن...
سەرپٸلۋ... قايتا تۇرۋ
ييا, احمەتوۆ اتقارعان ٸستەردٸ تٸزبەلەي بەرسەك, مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ. بٸراز جىل بيلٸك ساپىنان جىراقتا جٷرگەن بٸلٸكتٸ باسشىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاۋى – جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸن سەرپٸلتتٸ. ٶسەك پەن الىپقاشپا سٶزگە ٷيٸر كەيبٸر توپ ونىڭ ەربٸر ٸسٸنەن ٸلٸك ٸزدەسە دە, شاۋجايىنا جارماسسا دا, سابىرلى قالپىنان تايماي, ٶنٸمدٸ ەڭبەگٸن باستاپ كەتتٸ. بۇعان ٶڭٸر جۇرتشىلىعىنىڭ كٶزٸ ەندٸ جەتەر... شىعىس ايماق ەكٸ ەلمەن شەكتەسەتٸن, ەكونوميكاسى دا, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى دا كٷردەلٸ ٶڭٸردٸڭ بٸرٸ. شىعىسىمىز قازاقىلانسا, ٶركەندەسە, شەكارامىز دامىسا, بويىمىز تٸكتەلٸپ, ايبارىمىز ارتا تٷسپەك. احمەتوۆ ەل ٸسٸنە قايتا ورالدى. ول ەلٸ-اق شىعىس ايماعىنىڭ باق جۇلدىزىن جاندىرادى. ونىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸ, سەرتكە بەرٸك كومانداسى ٶڭٸر ەكونوميكاسىن العا سٷيرەيتٸنٸ كٷمەنسٸز.
توقتارەلٸ تاڭجارىق
