كونفەرەنتسييا بارىسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى ەجەلدەن قالىپتاسقان مەملەكەتتٸك باسقارۋ, قۇقىقتىق نورمالار مەن سوت بيلٸگٸ تۋرالى, قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان كەرەي مەن جەنٸبەك حاندار, قازاق حاندىعىن نىعايتۋعا سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان قاسىم حان, حاحنازار حان, تەۋەكەل حان, ەسٸم حان, سالقام جەڭگٸر حان, ەز تەۋكە حان, ابىلاي حان, ەبٸلقايىر حان جەنە ەيگٸلٸ تٶلە بي, قازىبەك بي, ەيتەكە بيلەردٸڭ ەل باسقارۋعا دايىنداعان زاڭ-ەرجەلەرٸ مەن بيلەر سوتىنىڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸن نىعايتۋداعى رٶلٸ عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى زەرتتەلٸپ, تالقىلاناتىن بولادى. ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتۋدا قازاق حاندىعى مەن وعان قىزمەت كٶرسەتكەن بيلەر سوتىنىڭ تٶرەلٸگٸ, بيلەردٸڭ قۇقىعى مەن ەدٸلدٸگٸ, مەدەنيەتتٸلٸگٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ جەنە وعان قاتىستى قۇقىقتىق تاريحي قۇجاتتار جان-جاقتى زەردەلەنەدٸ. كونفەرەنتسيياعا استانا قالالىق سوتىنىڭ دەلەگاتتارى سونداي-اق, رەسپۋبليكا كٶلەمٸندەگٸ بەلگٸلٸ زاڭگەرلەر, تاريحشىلار, فيلولوگ, ەتنوگراف عالىمدار, ٸزدەنۋشٸ-زەرتتەۋشٸلەر قاتىسپاقشى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاق ەلٸنٸڭ قۇقىعى مەن بيلەرٸنە قاتىستى جەرگٸلٸكتٸ وبلىستىق مۇراعاتتار مەن مۋزەيلەردە, كٸتاپحانالاردا ساقتالعان قۇندى قۇجاتتار مەن فوتو سۋرەتتەردٸ, باسقا دا ەكسپوناتتاردى جيناپ, ساراپتاۋ جٷرگٸزۋ قولعا الىنعان. استانا قالالىق سوتىندا ورنالاسقان تاريحي مۇراجايدا قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حاندار مەن بيلەر سوتىنان ماعلۇمات بەرەتٸن تاريحي دەرەكتەر جيناستىرىلىپ, ورنالاستىرىلعان.
قازاق حاندىعىن قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋداعى قازاق ەلٸنٸڭ قۇقىعى, بيلەر سوتىنىڭ تٶرەلٸگٸ, مايقى بي زامانىنان بەرٸ قارايعى دالا زاڭدارىنىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ دامىتۋداعى ماڭىزىن, ساباقتاستىعىن تالداۋ, مەملەكەت باسقارۋداعى حاندار مەن سۇلتانداردىڭ رٶلٸ,بيلەردٸڭ ادۆوكاتتىق, پروكۋرورلىق مٸندەتتەرٸ مەن تەرگەۋ امالدارىن جٷرگٸزۋٸ, بيلەردٸڭ زاڭ شىعارۋ قۇقىعى, بيلەردٸڭ سوت تٶرەلٸگٸن جٷرگٸزۋدەگٸ ەدٸلدٸگٸ جەنە تەۋەلسٸزدٸگٸ,قازاق بيلەر سوتىنىڭ بٸتٸمگەرلٸك رٶلٸ جايىنداعى تاقىرىپتار استانا قالاسىنىڭ اۋداندىق سوتتارىندا زەردەلەنۋدە.بيلەر شىعارعان زاڭ-ەرەجەلەر مەن ٷكٸم-شەشٸمدەردٸڭ قازٸرگٸ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنان, قىلمىستىق, ازاماتتىق كودەكستەردەن, ٶزگە دە زاڭداردان كٶرٸنٸس تابۋى, قازاق بيلەرٸ جٷرگٸزگەن ەدٸل سوت تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە وتىرىپ, قازٸرگٸ سوت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدٸڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارى ساراپتالۋدا.قورىتىندىلاي ايتقاندا القالى جيىندا بيلەر سوتىنىڭ ەدٸلدٸك پرينتسيپٸ – تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ سوت جٷيەسٸندەگٸ رەفورمالىق كەزەڭدەر مەن ونىڭ ەلەمدٸك ستاندارتقا ساي دامۋ, كٶشپەلٸ قازاق قوعامىنداعى دەستٷرلٸ قۇقىقتىق مەدەنيەت, قازاقستاندا قۇقىقتىق جەنە زايىرلى دەموكراتييالىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ پروتسەسٸندەگٸ سوت جٷيەسٸنٸڭ قوسقان ٷلەسٸ,مەملەكەتتٸ قۇقىقتىق ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزدىعى جٶنٸندە باياندامالار تىڭدالاتىن بولادى.
بيىل باس قۇجات – كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل تولادى. قازاق مەملەكەتٸنٸڭ قۇقىقتىق قالىپتاسۋى, اتا زاڭىمىز كونستيتۋتسييا – «جەتٸ جارعىدان» باستاۋ الاتىنىن نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. «قازاق حاندىعىنىڭ نىعايۋى, قازاق ەلٸنٸڭ قۇقىعىنداعى زاڭدار جٷيەسٸ – «جەتٸ جارعى» جەنە ونىڭ بٷگٸنگٸ كونستيتۋتسييامەن ساباقتاستىعى» جايىندا استانا قالالىق سوتىنىڭ تٶراعاسى تٸلەكتەس بەرپٸباەۆ ٶز ويىن بىلايشا جەتكٸزدٸ:
– قازاق ەلٸنٸڭ ٷش جٷز ۇلىستارىن بٸر ورتالىققا باعىندىرىپ, بٸرەگەي قازاق حاندىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان يدەيا, بٷگٸنگٸ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ داڭعىل جولىنىڭ باستاۋى بولدى. ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋ جولىنداعى «جەتٸ جارعى» بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ قۇقىقتىق دەموكراتييالىق مەملەكەت ورناتۋىنىڭ قاينار كٶزٸ دەپ بٸلەمٸز. ٷش جٷزگە بيلٸك جٷرگٸزگەن بي بابالارىمىز تەۋكە حاننىڭ تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ەدەپ-عۇرىپ زاڭدارىنىڭ جيىنتىعى – «جەتٸ جارعىنى» قابىلدادى. 17-عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ ىدىراۋ قاۋپٸنٸڭ تۋۋىنا بايلانىستى تەۋكە حان ەلدٸڭ اۋىزبٸرلٸگٸن, بەيبٸت ٶمٸرٸن ساقتاۋ ماقساتىندا دەستٷرلٸ قۇقىقتىق قاعيدالاردى ساقتاي وتىرىپ, «جەتٸ جارعىنى» بەكٸتتٸ. قازاق قوعامىنىڭ مەملەكەتتٸك دامۋى جولىندا مىقتى بيلٸك پەن بٸرلٸكتٸ قامتاماسىز ەتە الاتىن, ەل اراسىنداعى اۋىزبٸرلٸكتٸ ساقتاۋ, تەرتٸپتٸ نىعايتۋ جاڭا زاڭدار جٷيەسٸ «جەتٸ جارعىدا» تولىق قامتىلدى. «جەتٸ جارعىعا» سٷيەنٸپ, بي-شەشەندەر ەل ٸشٸندەگٸ داۋ-جانجالدار مەن ساياسي ماڭىزى بار مەسەلەلەردٸ ەدٸل شەشٸپ وتىردى. «زاڭ جٷيەسٸ قازاق حالقىنىڭ ٶمٸرلٸك مەسەلەلەرٸن بارلىق جاعىنان قامتىپ, سونىڭ نەتيجەسٸندە تەۋكە حاننىڭ بيلٸك ەتكەن تۇسى قازاق حاندىعىنىڭ بارىنشا كٷشەيٸپ, دەۋٸرلەگەن كەزٸ بولدى» دەگەن تاريحي جازبالار بار. «جەتٸ جارعىدان», «الاش» پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىنان باستاۋ الاتىن زاڭدار جٷيەسٸ بٷگٸنگٸ 20 جىل تولىپ وتىرعان اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسييانىڭ تۇتاس بولمىسى ٸسپەتتەس, – دەپ تٷيٸندەدٸ.
17-عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ ىدىراۋ قاۋپٸنٸڭ تۋۋىنا بايلانىستى تەۋكە حان ەلدٸڭ اۋىزبٸرلٸگٸن, بەيبٸت ٶمٸرٸن ساقتاۋ ماقساتىندا دەستٷرلٸ قۇقىقتىق قاعيدالاردى ساقتاي وتىرىپ, «جەتٸ جارعىنى» بەكٸتتٸ. قازاق قوعامىنىڭ مەملەكەتتٸك دامۋى جولىندا مىقتى بيلٸك پەن بٸرلٸكتٸ قامتاماسىز ەتە الاتىن, ەل اراسىنداعى اۋىزبٸرلٸكتٸ ساقتاۋ, تەرتٸپتٸ نىعايتۋ جاڭا زاڭدار جٷيەسٸ «جەتٸ جارعىدا» تولىق قامتىلدى. «جەتٸ جارعىعا» سٷيەنٸپ, بي-شەشەندەر ەل ٸشٸندەگٸ داۋ-جانجالدار مەن ساياسي ماڭىزى بار مەسەلەلەردٸ ەدٸل شەشٸپ وتىردى.
عالامدىق جاعدايدا ادامزاتتىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸندە, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىندا قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ نىعاييۋىنا ىقپال ەتەتٸن زاڭنامالىق اكتٸلەر قاي كەزەڭدە دە زامان تالابىنا سەيكەس بولۋى شارت. وسى تۇرعىسىنان العاندا باس قۇجات – كونستيتۋتسييامىزدىڭ قۇزىرەتٸندە قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ قالانىپ, زاڭدىلىق پەن تەرتٸپ نىعايدى.
بيىل قارامولا زاڭ ەرەجەسٸنٸڭ قابىلدانعانىنا 130 جىل تولادى. 1885 جىلدىڭ مامىر ايىندا قارامولادا ٶتكەن سەزدە تٶبە بي بولىپ سايلانعان ابايدىڭ ٶزٸ بۇل قۇجاتتى جازىپ شىققان. «سەمەي قازاقتارى ٷشٸن قىلمىستىق ٸستەرگە قارسى زاڭەرەجەلەرٸنەن» ابايدىڭ ەل بيلەۋدٸڭ ەدەتتٸك-قۇقىقتىق جٷيەسٸ مەن يسلام دٸنٸ بەكٸتكەن زاڭ نورمالارىن زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ يدەيالارىن ايقىن كٶرۋگە بولادى. 74 ەرەجە, ياعني 74 باپتان تۇراتىن زاڭ1886 جىلى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇيرىعىمەن قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان.
«ەلدەستٸرۋ ەلشٸدەن» دەگەندەي, كونفەرەنتسييادا قازاق قوعامىنداعى بيلەر ينستيتۋتىنىڭ رٶلٸ, قازاق بيلەر سوتىنىڭ بٸتٸمگەرلٸك رەسٸمدەر جٶنٸندەگٸ عىلىمي زەرتتەۋلەر بٷگٸنگٸ زامانمەن ساباقتاسادى. وسىدان بٸرەر جىل بۇرىن «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. مەدياتسييا ينستيتۋتىن ەنگٸزۋدٸڭ العىشارتتارى مەملەكەت باسشىسى بەكٸتكەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان. مەدياتسييا ۇعىمى بٸتٸمگەر, مەملەگەر, دەلدالدىق ەتۋ, بەيبٸت كەلٸسٸم دەگەن ماعنانى قامتيدى.
«سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – قىلمىس جاساۋشىلار قاتارىن كٶبەيتۋ ەمەس, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ» ەكەنٸن كونفەرەنتسييادا استانا قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ورالحان تۇرسىنوۆ تالدايتىن بولادى. يمپەراتيۆتٸ جازالاۋ نورمالارىن اسا اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى ساقتاپ, ال قالعان قىلمىستار بويىنشا شەككەن زيياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرىپ, قىلمىستىق پروتسەستە تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸن قولدانۋدى باعدار ەتٸپ الىنۋدا. بۇل جاڭادان قابىلدانعان قىلمىستىق پروتسەستٸك كودەكستٸڭ ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ. بٷگٸندە ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ كٶبٸ وسىنداي باعىتتى ۇستانىپ كەلەدٸ. بۇل قۇقىق كەڭٸستٸگٸندە ٶزٸنٸڭ دۇرىستىعىن دەلەلدەدٸ. مەدياتسييا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تٷرٸندەگٸ جازاعا بالاما رەتٸندە قولدانىلىپ, قىلمىس سالدارىنان بولعان زالالدىڭ ورنىن ەسەلەنەتٸن مٷلٸكپەن تولتىرۋ, بەلگٸلٸ بٸر جەرلەردە مەجبٷرلٸ جۇمىسقا تارتۋ سيياقتى جازالاردىڭ زاڭدىق تۇرعىدان قولدانىلۋى.
وسى مەدياتسييا ينستيتۋتىن زەرتتەي كەلە بٸتٸستٸرۋشٸلٸك تەجٸريبەسٸ قازاق ەلٸنٸڭ تاريحىندا باعزى زاماننان بولعانىن استانا قالالىق سوتىنىڭ كەڭسە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايبول يبراگيموۆتا ٶز بايانداماسىندا تارقاتادى. جالپى, مەدياتسييا ينستيتۋتى قازاق قوعامىنا جات ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا بيلەر ينستيتۋتى بولعانىن جاقسى بٸلەمٸز. بۇل ناعىز دالالىق دەموكراتييانىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ. ازاماتتار اراسىندا تۋىنداعان داۋ-دامايلاردى بيلەر, وت اۋىزدى, وراق تٸلدٸ شەشەندەر, داناگٶي اقساقالدار ەدٸل شەشٸپ وتىرعان. بۇل قازاق حالقىنىڭ ەجەلگٸ ٶمٸر سٷرۋ سالتىنان كەلە جاتقان قۇندىلىقتار. مەدياتسييا مەن بيلەر سوتىنىڭ كٶپ ۇقساستىقتارى بار جەنە ونى قازاق بالاسى ىقىلىم زامانىنان بەرٸ قولدانىپ كەلگەن. بيلەردٸڭ نەگٸزگٸ شەشەتٸن مەسەلەسٸ – كەلگەن شىعىندى قالپىنا كەلتٸرٸپ داۋلاسۋشىلاردى بٸتٸمگە جەتكٸزۋ. وسىنى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىپ, ەكٸ تاراپتى دا قاناقاتتاندىرۋدى كٶزدەگەن. قازٸرگٸ قولدانىلىپ وتىرعان مەدياتسييا بيلەر ينستيتۋتىنىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
ازاماتتىق سوت ٶندٸرٸسٸنە سۋديانىڭ قاتىسۋىمەن بٸتٸمگەرشٸلٸك رەسٸمدەردٸ (سوت مەدياتسيياسىن) ەنگٸزۋدٸڭ پيلوتتىق جوباسى ەنگٸزٸلدٸ. سوت مەدياتسيياسى – بٸتٸمگەرشٸلٸك رەسٸمدەردٸ جٷزەگە اسىراتىن سۋديانىڭ جەردەمدەسۋٸمەن سوت پروتسەسٸ تاراپتارىنىڭ اراسىنداعى داۋدى رەتتەۋدٸڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك رەسٸمٸ. مەدياتسييا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تٷرٸندەگٸ جازاعا بالاما رەتٸندە قولدانىلىپ, قىلمىس سالدارىنان بولعان زالالدىڭ ورنىن ەسەلەنەتٸن مٷلٸكپەن تولتىرۋ, بەلگٸلٸ بٸر جەرلەردە مەجبٷرلٸ جۇمىسقا تارتۋ سيياقتى جازالاردىڭ زاڭدىق تۇرعىدان قولدانىلۋى. مەسەلەن, ٶتكەن جىلى بارلىعى 45 مىڭ 259 ازاماتتىق ٸس اياقتالىپ, 30 مىڭ 464 ٸس بويىنشا شەشٸم شىعارىلدى. ونىڭ ٸشٸندە 355 ٸس بەيبٸت كەلٸسٸممەن اياقتالدى. ال, قىلمىستىق ٸستەر بويىنشا 3 مىڭ 157 تۇلعاعا قاتىستى 2 مىڭ 611 ٸس قارالىپ, 1 مىڭ 842 تۇلعاعا قاتىستى 1 مىڭ 454 سوت ٷكٸمٸ شىعارىلدى. مەدياتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 105 قىلمىستىق ٸس قارالدى.
2013 جىلى «2014–2016 جىلدارعا ارنالعان«حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى تاريحي زەرتتەۋلەرباعدارلاماسى قابىلداندى. وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىندا ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇتاس كٶرٸنٸسٸن قالىپاستىرۋ, وتاندىق تاريحتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ, تاريح عىلىمىن جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸ قولعا الىندى. سول كەزدەن باستالعان وتاندىق تاريحتى زەرتتەۋ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىمەن ۇلاسىپ,قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ جىلناماسىنا ساباقتاستى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ باستاماسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەيالوگيياعا اينالعان يدەياسىنىڭ باستاماسى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋ, سوتتاردىڭجاڭا تاريح بەتتەرٸن قايتا قاراپ, سوت جٷيەسٸنٸڭ ەرتەرەكتەن كەلە جاتقان قۇقىقتىق دەستٷرٸن كەڭٸرەك تانۋعا, بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىق ساناسىندا قايتا جاڭعىرتىپ, بولاشاقپەن ساباقتاسۋىنا مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
تىنىس احمەتجانوۆا, استانا قالالىق سوتىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ.
