اۋتيزمدٸ ەرتە انىقتاۋ – جاقسى نەتيجەگە قول جەتكٸزەدٸ
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر دياگنوز بالالارعا 1,5 جاسقا دەيٸن قويىلسا, بولاشاقتا ولاردىڭ تەك 5%-ىندا وقۋ مەن قوعامعا بەيٸمدەلۋ بويىنشا پروبلەمالار تۋىندايدى, ال 95%-ى جالپى مەكتەپ باعدارلامالارىنا سەيكەس وقۋعا قابٸلەتتٸ بولىپ شىعادى.
10-شى قايتا قارالىمداعى اۋرۋلاردىڭ حالىقارالىق جٸكتەۋٸشٸ بويىنشا اسب «پسيحولوگييالىق دامۋدىڭ جالپى بۇزىلۋلارى» ايدارىنا كٸرەدٸ. اۋتيزم كٷردەلٸ بۇزىلىس, ونىڭ جەڭٸل سيپاتىنان اۋىرىنا دەيٸنگٸ تٷرلەرٸ اتالمىش جٸكتەمەدە اۋتيستٸك بۇزىلىستار سپەكترٸ دەپ توپتاستىرىلىپ ەنگٸزٸلگەن جەنە F 84.0 – 84.5 ارالىعىنداعى بۇزىلىستاردى قامتيدى (بالالار اۋتيزمٸ; اتيپتٸك اۋتيزم; رەتتا سيندرومى; بالالىق شاقتاعى باسقا دەزينتەگراتيۆتٸك بۇزىلۋلار; اقىل-ەستٸڭ ارتتا قالۋىمەن جەنە ستەرەوتيپتٸك قيمىل-قوزعالىستارمەن ٷيلەسەتٸن گيپەربەلسەندٸ بۇزىلۋ). سيپاتى مەن بەلگٸلەرٸنە بايلانىستى ەر تٷرلٸ فورمادا كٶرٸنەتٸن جٷيكە دامۋىنىڭ بۇزىلىسى رەتٸندە اۋتيزمدٸ ەرتە باستان بٸردەن دٶپ باسىپ انىقتاۋ ماماندار ٷشٸن وڭاي ەمەس. دەسە دە سەبيلٸك شاقتان باستاپ بٸلٸنەتٸن اۋتيزمگە تەن تريادا, ياعني بەلگٸلەردٸڭ ٷشتٸگٸ بار, بۇل – قوعامعا بەيٸمدەلۋدەگٸ قيىندىقتار; كوممۋنيكاتسييانىڭ, ٶزگەلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ بۇزىلۋى; قىزىعۋشىلىقتىڭ تىم شەكتەۋلٸلٸگٸ جەنە بەلگٸلٸ بٸر قيمىل-ەرەكەتتەردٸ تۇراقتى تٷردە قايتالاي بەرۋ ەدەتٸ.
ايتا كەتەتٸن بٸر مەسەلە, اتيپتٸك اۋتيزمدە بۇل بەلگٸلەردٸڭ ٷشەۋٸ بٸردەن بايقالماۋى دا مٷمكٸن. اتاۋىنا سەيكەس اتيپتٸك اۋتيزم بەلگٸلەرٸ ٶزگەشە, ياعني بالانىڭ دامۋىندا رەگرەسسيۆتٸ سيپاتتا كٶرٸنەدٸ. مۇندايدا باستاپقىدا قالىپتى دامىپ كەلە جاتقانداي كٶرٸنگەنٸمەن, بالادان اۋتيزم بەلگٸلەرٸ ٷش جاسقا جاقىنداعاندا بٸلٸنە باستايدى. اتا-انالار بۇل بەلگٸلەردٸ بالاسىنان ەرتەدەن, ەكٸ جاسقا تولماي تۇرىپ-اق بايقاي باستايدى. تٸپتٸ ولار ماماندارعا بالاسىنىڭ ويناۋ ەرەكشەلٸگٸنە, ەرەسەكتەرمەن قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى الاڭدايتىنىن ايتسا دا, ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيدە اتالمىش بۇىزىلىس بالا تٶرت-بەس جاستان اسقانشا ناقتى انىقتالماي جاتادى. ال, كەي جاعدايلاردا, كەرٸسٸنشە, اتا-انالار بالالار پسيحياترىنا بالاسىن كٶرسەتۋدەن قاشقاقتاپ, ۋاقىت ٶتە تەڭەلٸپ, سٶيلەپ كەتەر دەگەن ٷمٸتپەن ۋاقىت وزدىرىپ الادى. وسىلايشا بالا مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلەتٸن كەپٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ, ەلەۋمەتتٸك-مەديتسينالىق كٶمەكتەن تىس قالادى.
نەدەن بايقايمىز?
ەدەتتە, اۋتيزم بەلگٸلەرٸ بالا ٷش جاسقا تولماي تۇرىپ بٸلٸنەدٸ. ول بەلگٸلەر مي جۇمىسىنا ەسەر ەتەتٸن نەۆرولوگييالىق بۇزىلىستىڭ سالدارىنان تۋىندايدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە بالانىڭ دامۋى بۇزىلادى. اسب بەلگٸلەرٸنٸڭ پايدا بولۋىنا بالالاردىڭ جىنىسى, نەسٸلٸ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايى ەسەر ەتپەيدٸ. ولارعا تەن ورتاق پروبلەمالار ەلەۋمەتتٸك- كوممۋنيكاتيۆتٸك داعدىلاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ قيىندىعى (جوقتىعى), ۆەربالدى جەنە ۆەربالدى ەمەس قارىم-قاتىناس مەسەلەلەرٸ, ەدەتكە اينالعان تەرٸزدٸ, ۇدايى قايتالانا بەرەتٸن قيمىل-ەرەكەت, قورشاعان ورتاداعى ٶتە ساناۋلى, ازعانتاي نەرەلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق. اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ سانى, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلەمدە كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن اسب پايدا بولۋ سەبەپتەرٸ تەك بولجام تٷرٸندە ايتىلىپ كەلەدٸ. ونىڭ ناقتى سەبەبٸن انىقتاۋ ٷشٸن دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە عالىمدار زەرتتەۋلەرٸن جالعاستىرۋدا. اۋتيستٸك بۇزىلىستاردىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى كەيبٸر گيپوتەزالار مىنالار:
- اۋتيزمگە گەنەتيكالىق بەيٸمدٸلٸك تۋرالى گيپوتەزا,ياعني تۇقىمقۋالاۋشىلىق;
- جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ دامۋىنداعى بۇزىلىستارعا نەگٸزدەلگەن گيپوتەزا (قۇرساقتاعى العاشقى كەزەڭدە بالا ميىنىڭ دامۋىنداعى بۇزىلۋدىڭ سالدارى);
- سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى گيپوتەزالار: ينفەكتسييالار, جٷكتٸلٸك كەزٸندەگٸ انا اعزاسىنا زييانى تيگەن قانداي دا بٸر حيمييالىق ەسەر,اناسىنىڭ بوسانۋ كەزٸندە,ياعني نەرەستەنٸڭ قۇرساقتان شىعاتىن كەزدە العان جاراقاتى, مەتابوليزمنٸڭ تۋا بٸتكەن بۇزىلىستارى, كەيبٸر دەرٸلەردٸڭ, ٶندٸرٸستٸك توكسيندەردٸڭ ەسەرٸ. ەرينە, بۇل تەك بولجامدار عانا. ايتىلعان فاكتورلاردىڭ بالالاردا اۋتيزمنٸڭ پايدا بولۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن بە, جوق پا, وعان ەلٸ دە ناقتى دەلەل جوق.
اسب بار بالالاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ
بالادا اۋتيزم بەلگٸلەرٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸن تانىپ-بٸلۋ ٷشٸن اتا-انالار ونىڭ مٸنەز-قۇلقىن مۇقييات باقىلاعانى جٶن. ەدەتتە بالانىڭ دامۋى جاعىنان جاسىنا سەيكەس ەمەستٸگٸ 3 جاسقا دەيٸن بٸلٸنە باستايدى. اۋتيزم بالانىڭ پسيحيكاسىنىڭ دامۋىنا تۇتاستاي ەسەر ەتەتٸن بۇزىلىس بولعاندىقتان ونىڭ بەلگٸلەرٸ بالانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنان, نازار اۋدارۋى مەن زەيٸن قويۋىنان, ويلاۋى مەن ەستە ساقتاۋىنان, تٸلٸنٸڭ دامۋىنان, ەموتسيونالدى دامۋى مەن سەزٸمتالدىعىنان, قيمىل-قوزعالىسىنىڭ دامۋىنان بايقالادى.
تٸل دامۋىنداعى بۇزىلىستار: ەرتە جاستا بالانىڭ تٸلٸنە تەن العاشقى ۋٸلٸ مەن بىلدىرىنىڭ بولماۋى نەمەسە بٸلٸنەر-بٸلٸنبەس بايقالۋى. بٸر جاستان اسقان بالانىڭ ەرەسەكتەرمەن قارىم-قاتىناستا سٶيلەۋ تٸلٸن قولدانۋعا تىرىسپايتىنى, ەسٸمٸ اتالعان كەزدە ەلەڭدەمەۋٸ, ٶزٸنە قاراتىپ شاقىرعان ادامعا قاراماۋى, مەن بەرمەۋٸ, سٶزبەن ايتىلعان نۇسقاۋلاردى ورىنداماۋى. 2 جاسىندا مۇنداي بالالاردىڭ سٶزدٸك قورى تٶتەنشە از بولادى, 3 جاسقا قاراي سٶيلەم قۇراپ سٶيلەمەك تٷگٸل, سٶز تٸركەستەرٸن دە قولدانباۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار, ولار ستەرەوتيپتٸ تٷردە (باسقالارعا تٷسٸنٸكسٸز) سٶزدەردٸ تولاسسىز, جاڭعىرىق تەرٸزدٸ قايتالاي بەرەدٸ. كەيبٸر بالالاردىڭ تٸلٸ مٷلدەم دامىمايدى. كەيبٸرٸ سٶيلەي باستاعانىمەن, ٶزگەلەرمەن قارىم-قاتىناس جاساي المايدى. كٶبٸنەسە سٶيلەگەندە ەسٸمدٸكتەردٸ قولدانبايدى, ٶزدەرٸ تۋرالى ٷشٸنشٸ جاقتا ايتادى. كەيبٸر جاعدايلاردا بۇرىن قالىپتاسقان سٶيلەۋ داعدىلارىنىڭ رەگرەسسيياسى بايقالادى, ياعني تٸلٸ شىعا باستاعان بالا بۇرىن ايتاتىن سٶزدەرٸن قولدانبايدى, مٷلدە ۇمىتادى.
اينالاسىنداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ قيىندىعى جەنە ەموتسييالىق بايلانىستىڭ جوقتىعى. دەنەسٸنە قول تيگٸزگەندٸ ەرەكشە جاقتىرمايدى, كٶزگە قاراۋدان قاشقاقتايدى, كەيدە, تٸپتٸ, مٷلدە قارامايدى, ورىنسىز ميميكا كٶرسەتەدٸ, كەرەگٸن ساۋساعىن كەزەنٸپ كٶرسەتە المايدى. ەموتسيياسى جۇتاڭ, سيرەك كٷلەدٸ, اتا-اناسىنا اسا باۋىر باسپايدى, ٷلكەندەردٸڭ قولىنا الىپ, كٶتەرگەنٸن قالامايدى, قارسىلاسادى. ولار ٶز ەموتسيياسىن بٸلدٸرۋگە قينالادى,ەرٸ ٶزگەلەردٸڭ دە ەموتسيياسىن دۇرىس تانىپ-تٷسٸنە المايدى. ياعني, باسقا بٸرەۋدٸ اياۋدى بٸلمەيدٸ, بايقامايدى. ٷلكەن اداممەن بٸرگە زەيٸن قويىپ بٸر ٸسپەن (ويىن) اينالىسا المايدى. بالالارمەن دە ويناۋعا تىرىسپايدى, كەرٸسٸنشە قاشقاقتاپ, ٶزٸمەن ٶزٸ وڭاشا قالعاندى ۇناتادى.
زەرتتەۋ ەرەكەتٸنٸڭ بۇزىلۋى, ياعني كەز-كەلگەن قالىپتى دامىپ كەلە جاتقان بالاعا تەن جاڭا نەرسەلەردٸ ۇستاپ-كٶرۋ, زەر سالىپ قاراۋ, قىزىعۋ اسب بار بالالاردا بولمايدى. ولاردى اينالاسىندا جاڭا زاتتاردىڭ پايدا بولۋى, ويىنشىقتار قىزىقتىرمايدى. نەمەسە ويىنشىقتارعا قىزىقسا دا ويناۋى ٶزگەشە بولادى. مىسالى, بالا ويىنشىق مەشينەنٸڭ تەك بٸر دٶڭگەلەگٸن شەشٸپ الىپ, يٸرٸپ اينالدىرىپ جٸبەرٸپ, ونىڭ اينالعانىن ساعاتتاپ باقىلاپ وتىرا الادى. ويىنشىقپەن قالاي دۇرىس ويناۋدى ۇقپايدى.
اس ٸشۋگە قاتىستى تٶتەنشە تالعامپازدىق: ياعني مۇنداي بالا استى ەرەكشە تالعاپ, تاماقتى يٸسكەپ بارىپ ٸشەدٸ, ال كەيبٸر تاماقتان جيٸركەنٸپ, دەمٸن تاتپاق تٷگٸلٸ, تٷرٸنەن شوشىنادى. سٶيتە تۇرا ەشبٸر اسقا جاتپايتىن, تاعامدىق ەمەس زاتتاردى شايناپ, جۇتىپ جٸبەرۋگە بەيٸم.
قاۋٸپ-قاتەردٸ سەزبەۋٸ: اۋتيستٸك بۇزىلىسى بار بالالاردىڭ قورقىنىشى ٶتە كٶپ بولعاندىقتان, ولار كٶپ نەرسەدەن ٷرٸككٸش كەلەدٸ. مىسالى وقىس شىققان تەحنيكانىڭ دىبىسىنان قاتتى قورىققان كەزدە, الدى-ارتىنا, اياق استىنا قاراماي قاشا جٶنەلۋٸ مٷمكٸن. جولدان ٶتكەندە كٶلٸكتەردٸ ەلەمەي جٷگٸرٸپ ٶتۋٸ, تىم بيٸك ساتىعا, اعاشقا ٶرمەلەپ شىعىپ الۋى, ٷشكٸر, ٶتكٸر زاتتارمەن قامسىز ويناي بەرۋٸ مٷمكٸن.
موتورلى دامۋىنىڭ بۇزىلۋى: ٶزدٸگٸنەن جٷرە باستاسا دا, قيمىل-قوزعالىسى ەبەدەيسٸزدەۋ كەلەدٸ. كەيبٸرٸ تابانىن جەرگە تولىق باسپاي اياعىنىڭ ۇشىمەن جٷرەدٸ. قول-اياعىنىڭ قوزعالىس ٷيلەسٸمٸ بۇزىلادى. ولاردى قاراپايىم تۇرمىستىق داعدىلارعا دا باۋلۋ ٶتە قيىن. ٷلكەندەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنە ەلٸكتەپ, قايتالاي المايدى. ۇدايى ستەرەوتيپتٸ قيمىلدار جاساۋعا بەيٸم (ۇزاق ۋاقىت بويى بٸرىڭعاي قيمىلدار جاساۋ, مىسالى اينالىپ جٷگٸرە بەرۋ, تەڭسەلۋ, قانات قاققان تەرٸزدٸ قولدارىن جوعارى-تٶمەن سەرپۋ, سٸلكۋ, كٶزٸنٸڭ تۇسىنا ەكەلٸپ ساۋساقتارىن جىبىرلاتۋ نەمەسە قولدارىن اينالدىرا بەرۋ), سونىمەن قاتار زاتتارمەن ستەرەوتيپتٸ مانيپۋلياتسييا جاساۋ (ٷنەمٸ ۇساق زاتتاردى ۋىسىنا قىسىپ, ۋماجداۋ, قولىنان تاستاماۋ, ويىنشىقتاردى, قانداي دا بٸر زاتتاردى بٸر قاتارعا ۇزىننان ۇزاق تٸزٸپ قويۋ). ٶز مۇقتاجدىعىن ٶزٸ ٶتەۋ – تۇرمىستىق داعدىلارىن (دەرەتحاناعا بارۋ, جەكە باس گيگيەناسى, قاراپايىم قول جۋۋ سيياقتى ەدەتتەر) اۋتيزمگە شالدىققان بالالار اسقان قيىندىقپەن ٷيرەنەدٸ. موتورلىق, ياعني قيمىل-قوزعالىسىندا ەپسٸزدٸك بايقالادى.
قابىلداۋدىڭ بۇزىلۋى: كەڭٸستٸكتە باعدارلانۋدىڭ قيىندىعى, قورشاعان ورتانى بٸرتۇتاس قابىلداي الماۋى, تەك جەكەلەگەن نەرسەلەرگە نازار اۋدارۋى. زەيٸن قويۋداعى (زەر سالۋدا) قيىندىقتار: بٸر نەرسەگە ۇزاق كٶڭٸل بٶلٸپ, زەيٸن قويۋى ەكٸتالاي, تىم يمپۋلسيۆتٸ, بٸر ورىندا وتىرمايدى.
جادىنىڭ ناشارلىعى: ٶزدەرٸنە قىزىقتى نەمەسە قورقىنىش-ٷرەي تۋعىزاتىن نەرسەلەردٸ ەسٸندە قاتتى ساقتايدى, ال باسقا نەرسەلەرگە مەن بەرمەيدٸ. بٸر قورىققان كەزٸن, جەرٸن, جاعدايدى ٶتە كٶپ ۋاقىتقا دەيٸن ۇمىتپايدى.
ويلاۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ: ماماندار مۇنداي بالالاردى ٶز ەركٸمەن وقىتۋدىڭ قيىن ەكەنٸن ايتادى.وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارلى بايلانىسىن اجىراتۋدى بٸلمەيدٸ, قايسىبٸر مەڭگەرگەن داعدىلارىن ٷيرەنشٸكتٸ ەمەس ورتادا قولدانىپ كەتە المايدى, ابستراكتٸلٸ ويلاي المايدى, تەك ناقتى ويلاۋعا قابٸلەتتٸ. وقيعالاردىڭ رەتتٸلٸگٸن, باسقا ادامنىڭ لوگيكاسىن تانىپ, تٷيسٸنۋٸ ٶتە قيىن.
مٸنەز-قۇلىق پروبلەمالالارى: نەگاتيۆيزم, ەرەسەك ادامنىڭ نۇسقاۋىن ورىنداۋدان باس تارتۋ, قانداي دا بٸر تاپسىرمانى بٸرگە ورىنداۋ, بٸرگە وقۋدان باس تارتۋ. قارسىلاسۋ بارىسىندا ايقايلاپ, اگرەسسيۆتٸ تٷردە ايبات شەگەدٸ. بۇل بالالار ٷشٸن ەڭ ٷلكەن پروبلەمانىڭ بٸرٸ قورقىنىش, سەبەبٸ نەدەن قورقىپ تۇرعانىن ولار انىقتاپ جەتكٸزە المايدى, تەك شىڭعىرىپ, ايقايلاپ, قاشا جٶنەلۋٸ مٷمكٸن. ولاردى كٶبٸنە تانىس ەمەس ورتا, كەنەتتەن شىققان دىبىستار, وقىس شۋ, قانداي بٸر ەرەكەتتەر شوشىتۋى مٷمكٸن. تاعى بٸر مەسەلە – اگرەسسييا, ەگەر بالانىڭ ستەرەوتيپٸن بۇزسا, ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرسە, ول قاتتى اشۋلانىپ, يستەريكا تانىتۋى مٷمكٸن. كەيدە بۇل رەاكتسييا ٶزگەلەرگە باعىتتالعان اگرەسسييا رەتٸندە كٶرٸنسە, كەيدە اۋتواگرەسسيۆتٸ اشۋ رەتٸندە شىعادى, ياعني بالا ٶزٸن-ٶزٸ تٸستەپ, ۇرىپ, جازالاۋى مٷمكٸن. ايتا كەتەتٸن مەسەلە, اۋتيستٸك سپەكتردٸڭ ٸشٸندەگٸ بۇزىلىستاردىڭ ەركٸمدە ەرتٷرلٸ دەرەجەدە باقالۋى. قايسىبٸر بالادا جوعارىدا اتالعان بەلگٸلەردٸڭ تەك بٸر-ەكەۋٸ عانا جەڭٸل تٷردە بايقالسا, باسقا بٸرەۋٸنە, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەڭ اۋىر دەگەن بەلگٸلەردٸڭ بارلىعىنا جۋىق تٷرلەرٸ تەن بولۋى مٷمكٸن.
انىعىن كٸم بٸلەدٸ?
ەلٸمٸزدە بالالاردى پسيحو-فيزيولوگييالىق تۇرعىدا تٷرلٸ بۇزىلىستاردى انىقتاۋ ٷشٸن تەكسەرۋدەن ٶتكٸزەتٸن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر بار, بۇل رەسپۋبليكالىق, قالالىق, تۇرعىلىقتى ٶڭٸردەگٸ (اۋداندىق, قالالىق, رەسپۋبليكالىق) پسيحيكالىق ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى, پسيحولوگييالىق-مەديتسينالىق پەداگوگيكالىق كەڭەستەر. تەكسەرۋدەن ٶتۋ ٷشٸن بۇل مەكەمەلەرگە الدىن-الا جازىلۋ قاجەت. تەكسەرۋ بارىسىندا بالانى ارنايى ماماندار – بالالار پسيحياترى, نەۆروپاتولوگ, پسيحولوگ, ارنايى پەداگوگتار – دەفەكتولوگ, لوگوپەد ماماندارى ارنايى ەدٸستەمەگە سەيكەس تەكسەرٸپ, مۇقييات باقىلاپ, اتا-انامەن سۇقباتتاسىپ, قاجەت بولسا, اۋتيزم دياگنوستيكاسىنا ارنالعان ساۋالناما تولتىرۋدى ۇسىنادى.
تەكسەرۋ بارىسىندا...
ەڭ ەۋەلٸ, اتا-انالار پسيحيكالىق تۇرعىدا تٶزٸمدٸلٸك تانىتۋى كەرەك, ياعني سابىرلى, مەيلٸنشە مامىراجاي كٷيدە بولعانى جٶن. سەبەبٸ اتا-انانىڭ ٸشكٸ تولقىنىسى بالاعا دا ەسەر ەتەدٸ. تەكسەرۋ نەتيجەسٸنە قاتىستى الدىن-الا ۋايىمداپ, الاڭداماۋعا تىرىسقان جٶن. تەكسەرۋ قورىتىندىسىمەن كەلٸسپەگەن جاعدايدا نەمەسە بالا تىم مازاسىزدانسا, كەزەككە تاعى بٸر جازىلىپ, قايتالاپ ٶتۋگە مٷمكٸندٸك بار. تەكسەرۋدەن ٶتۋ بالاعا پسيحولوگييالىق تۇرعىدا قانداي دا بٸر دەرەجەدە سترەسس رەتٸندە ەسەر ەتەتٸندٸكتەن, ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن قاراپايىم امالدار جاساۋعا بولادى. مىسالى, اۋتيستتٸك سپەكتردەگٸ بالا (كەيدە بۇل قالىپتى دامىپ كەلە جاتقان بالالارعا دا تەن نەرسە) ٷيٸنەن تىس كەز-كەلگەن جاڭا ورتادا, مەكەمەدە, قوعامدىق ورىنداردا قورقىنىش پەن ٷرەي ارالاس سەزٸمدە بولادى, مازاسى كەتٸپ, دەرەۋ ٷيگە قايتقىسى كەلٸپ تۇرادى. سول سەبەپتٸ بالانىڭ بويىن ٷيرەتۋ ٷشٸن تەكسەرۋگە كەزەگٸڭٸز كەلمەي تۇرىپ, جاي سەرۋەندەپ كەلگەن سيياقتى سٷيٸكتٸ ويىنشىقتارىن, تاعام-سۋسىنىن الىپ, بالانى ەرتٸپ مەكەمە كەڭسەسٸنٸڭ اۋلاسىن كٶرسەتٸپ قايتۋعا بولادى, ەگەر ول قارسىلاسپاسا, مەكەمەگە كٸرٸپ, دەلٸزبەن جاي بٸر جٷرٸپ ٶتٸڭٸزدەر. نەمەسە, تٸپتٸ, سول جەردە وتىرىپ بالا ٷيدەن الا شىققان سۋسىنىن ٸشٸپ, جەڭٸل-جەلپٸ تاعامىنان جەسٸن. وسىلايشا بالا جاڭا ورتانىڭ قاۋٸپسٸز ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزٸپ, كەلەسٸ جولى سكرينينگتەن ٶتۋگە كەلگەندە وعان سترەسس فاكتورىنىڭ ەسەرٸ كەميدٸ. ماماندار تەكسەرۋ بارىسىندا بەرٸلگەن تاپسىرمالاردى, ايتىلعان نۇسقاۋلاردى بالانىڭ اتا-انانىڭ كٶمەگٸنسٸز دەربەس ورىنداۋىن, تٷسٸنۋٸن باعالايدى. سول سەبەپتٸ بالاعا ەركٸندٸك بەرٸپ, جاي عانا باقىلاۋشى ٸسپەتتٸ, سەنٸمدٸ كٶزقاراسىڭىزبەن-اق قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعانىڭىز ابزال. بالا مٸنەزٸنٸڭ, دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن ماماندارعا دەلٸرەك جەتكٸزۋ ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ ٷيدە تٷسٸرگەن ارنايى ۆيدەو جازبالارىڭىزدى كٶرسەتۋگە بولادى.
اسب انىقتالعان سوڭ
بالادان اسب بەلگٸلەرٸ انىقتالعان سوڭ تٷزەتە-دامىتۋ پەداگوگيكالىق-پسيحولوگييالىق شارالارىن, قاجەتتٸ جاعدايدا مەديتسينالىق وڭالتۋ شارالارىن ۋاقىت وزدىرماي باستاۋ قاجەت. دامۋىندا كەشٸگۋٸ, بۇزىلىستارى بار بالالاردى وڭالتۋمەن پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق تٷزەتۋ كابينەتتەرٸنٸڭ جەلٸسٸ, وڭالتۋ ورتالىقتارى, مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىمدار قۇرعان بٸرقاتار قورلار اينالىسادى. پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق تٷزەتۋ كابينەتتەرٸنە بالالار پمپك تۇجىرىمداماسى نەگٸزٸندە قابىلدانادى. سوعان سەيكەس ەر بالاعا تٷزەتە-دامىتۋدىڭ جەكە باعدارلاماسى قۇرىلىپ, ارنايى ماماندار جەكە, شاعىن توپتىق ساباقتارىن كەشەندٸ تٷردە ٶتكٸزەدٸ.
قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ ٸشٸندە 2015 جىلدان بەرٸ «اسىل ميراس» اۋتيزم ورتالىعى اسب بار بالالارعا تەگٸن كەشەندٸ كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ونىڭ ورتالىقتارى ٷلكەن 8 قالالاردا (الماتى, نۇر-سۇلتان, قىزىلوردا, ٶسكەمەن, اقتٶبە, ورال, شىمكەنت, پەتروپاۆل) جۇمىس جاسايدى. «اسىل ميراس» ورتالىعىندا اسب بار بالالاردى وڭالتۋدىڭ دامىعان شەت ەلدٸك تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن, تيٸمدٸلٸگٸ دەلەلدەنگەن ەدٸستەمەلەرٸ پايدالانىلادى.
ەلٸمٸزدە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا كەشەندٸ كٶمەك كٶرسەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ 2021 - 2023 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى اياسىندا اسب بار بالالارعا مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋدٸڭ جول كارتاسى بەكٸتٸلگەن. بۇل كارتادا پەدياترييالىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸ ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىنا بالانى دامىتۋ كابينەتتەرٸنٸڭ قىزمەتٸن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى كابينەت ماماندارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مٸندەتتەرٸنە اۋتيزمدٸ ەرتە انىقتاۋ ماقساتىندا سەبيلەر ٷشٸن اۋتيزمگە تٷرلەندٸرٸلگەن سكرينينگتٸك M-CHAT تەستٸن (The Modified Checklistfor Autismin Toddlers; Robins, Fein, Barton, 1999) ەنگٸزۋ قاراستىرىلعان جەنە ورىندالۋ مەرزٸمٸ رەتٸندە
2021 جىلدىڭ 3-توقسانى بەلگٸلەنگەن. بۇعان قوسا, اقىل-وي كەمٸستٸگٸمەن جەنە ستەرەوتيپتٸك قوزعالىستارمەن ۇشتاساتىن "بالالار اۋتيزمٸ", "اسپەرگەر سيندرومى", "اتيپتٸك اۋتيزم", "گيپەراكتيۆتٸك بۇزىلۋلار", "باستالۋى بالالارعا تەن ەموتسيونالدىق بۇزىلۋلار" كلينيكالىق حاتتامالارىن ەزٸرلەۋ جەنە بەكٸتۋ 2021 جىلدىڭ 2-توقسانىنا جوسپارلانعان. مەديتسينالىق-سانيتارييالىق العاشقى كٶمەك كٶرسەتۋ ماماندارىن (جالپى پراكتيكا دەرٸگەرٸ, پەدياترلار, بالالار نەۆروپاتولوگتارى, بالانى دامىتۋ كابينەتتەرٸنٸڭ مەيٸرگەرلەرٸ, پسيحياتر دەرٸگەرلەر, پسيحوتەراپەۆتەر, پسيحولوگتار, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر) "بالالارداعى اۋتيزم بەلگٸلەرٸن ەرتە انىقتاۋ مەسەلەلەرٸ. دياگنوستيكالىق سكرينينگ" تاقىرىبى بويىنشا 2021 – 2023 جىلدار ارالىعىندا وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قوعامىمىزدا دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ بار بالالارعا تٶزٸمدٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا بارلىق مەديتسينالىق ۇيىمداردا اۋتيزم مەسەلەسٸ, اسب انىقتالعان بالالاردىڭ مٸنەز-قۇلىق ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى حالىقتى جاپپاي حاباردار ەتۋ بويىنشا ٸس-شارالار ۇيىمداستىرۋ (بۋكلەتتەر, بروشيۋرالار, پاراقشالار تاراتۋ) كٶزدەلگەن. تاعى بٸر قۋانتارلىق جايت, اۋتيزمٸ بار بالالارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن مامانداردى (بالالار پسيحياترى, سۋردولوگ, بەيٸمدەلگەن دەنە شىنىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ مامان, دەرٸگەر-كينەزيولوگ, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەر) وقىتۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋعا قاجەت دەپ 2022 جىلدىڭ 1-توقسانىنا دەيٸنگٸ مەرزٸم كٶرسەتٸلگەن.
ەسەل مارالبەك, مۇعالٸم-دەفەكتولوگ.
