قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نازارىنا!
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ كٶپ سالا دامىدى, كٶپتەگەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەر مەن قىزمەتكەرلەر پايدا بولدى. سونىڭ بٸرٸ – قر بالالار ومبۋدسمەنٸ. 2002 جىلدان باستاپ, سٸز قر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولعان ۋاقىتتا, ەلٸمٸزدە ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن وسى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتٸڭ بولۋى تۋرالى ايتتىڭىز. جەنەۆادا ٶتكەن 58 سەسسييانىڭ وتىرىسىندا, ومبۋدسمەن قىزمەتٸ قازاقستاندا دا بولۋى كەرەك ەكەنٸ جايىندا رەسمي مەلٸمدەمە جاسادىڭىز.
قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, سٸزدٸڭ حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸك جٷيە قۇرۋداعى باستاماڭىزدا العا تارتا وتىرىپ, وسى اشىق حاتپەن جٸتٸ تانىسىپ, جاۋابىن بەرۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن.
قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى قورعالۋى, ونىڭ ٸشٸندە بالا قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى ٶتە ماڭىزدى. بۇل – قازاقستانداعى ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ. ەلٸمٸزدە بالالار ومبۋدسمەنٸ تەۋەلسٸز قىزمەت اتقارادى, ەشكٸمگە ەسەپ بەرمەيدٸ جەنە ونىڭ قىزمەتٸنە تەك جازىلعان نارازىلىقتار بويىنشا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا, مەكەمەلەرگە, كەلٸپ تٷسكەن نارازىلىق بويىنشا ۇسىنىس ايتۋ, قاراۋ, ورىن العان ولقىلىقتاردى جەتكٸزۋشٸ دەڭگەيٸندە عانا بولىپ تۇر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, اياگٶز قالاسىندا ورنالاسقان بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكەمەگە سوڭعى جىلدارى بالالار ومبۋدسمەنٸ ارۋجان سايننىڭ شٷيلٸگۋٸنٸڭ ورىنسىز ەكەنٸن ايتقىمىز كەلەدٸ. ارنايى مەكەمەلەردە كٷتٸمدە بولعان, اۋىر دياگنوزبەن ٶمٸرگە كەلگەن بالالاردىڭ قايتىس بولۋى تابيعي زاڭدىلىق.
سوڭعى قازانى ەلٸمٸزدەگٸ تج جاعدايىمەن بايلانىستىرۋدىڭ جٶنٸ جوق. بۇل قازانى باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ بارىنشا «سەنساتسييا» جاساپ, بٷكٸل ەلگە جار سالۋى دا ورىنسىز. وسىنداي ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ سالدارىنان قايتىس بولعان بالالاردىڭ قۇقىقتارى اياققا تاپتالۋدا.
مۇنداي بالالار تٶسەككە ٶمٸر بويىنا تاڭىلعان. سوڭعى مينۋتتارىن دەرٸمەن جەڭٸلدەتٸپ, ٶمٸردەن ٶتكەن بالالاردىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى مينۋتىن ٶتكٸزٸپ جاتىر دەپ ايتا الامىز. ٶيتكەنٸ, ٶمٸر بويى اۋىر دياگنوزبەن جاتقان بالالاردىڭ جان تاپسىرار الدىندا قالىپتى تاماقتانىپ, كەنەتتەن قايتىس بولادى.
مەن دەرٸگەر ەمەسپٸن, بٸراق بۇل اياگٶزدە ارنايى مەكەمەدەگٸ بالالاردى ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ قايتقاننان كەيٸن جازىپ وتىرمىن. قانشا جانىمىز, جٷرەگٸمٸز ەدٸلدٸكتٸ اڭساپ, تەكسەرۋدٸ قالاپ تۇرسا دا دەل وسى جاعدايدا بالالاردىڭ ٶلٸمٸمەن ۇپاي جيناۋ, ناعىز بالالار ومبۋدسمەنٸ اينالىساتىن ٸس ەمەس ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ.
1995 جىلى ادام قۇقىقتارى جٶنٸندە جەنەۆادا ٶتكەن بۇۇ سەمينارعا, العاشقى رەت ەلٸمٸزدەن رەسمي ٶكٸلدەر قاتىستى. ەلٸمٸزگە بۇل قىزمەت قاجەت ەكەنٸ انىق. الداعى ۋاقىتتا بۇل قىزمەتتٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن حالىققا تولىققاندى ۇعىندىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
ٶكٸنٸشكە وراي, كەيبٸرەۋلەر دەم-تۇزى تاۋسىلىپ, تۋرالاپ كەلگەن دەرتتەن كٶز جۇمعان بالالاردىڭ قازاسىنان ٶزٸنٸڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋعا پايدالانىپ جٷر.
رۋحاني جەنە مورالدىق تۇرعىدان بالالاردىڭ قۇقىعىن تٸرٸ كەزدەرٸندە عانا ەمەس, قايتىس بولعاننان كەيٸن دە ساقتالۋى تيٸس.
اياگٶزدەگٸ بالا ٶلٸمٸن ارۋجان ساين ەموتسيياعا سالىنىپ, باق ٶكٸلدەرٸن پايدالانىپ بارىنشا سۇمدىق جاعداي ەتٸپ كٶرسەتٸپ جاتىر. وسىنداي ەموتسيياعا تولى وي-پٸكٸرلەردٸڭ كەسٸرٸنەن حالىق اراسىندا دۇرىس پٸكٸر قالىپتاسپاۋدا. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەتكە سەنبەۋ, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋ ەدەتكە اينالدى.
سول سەبەپتٸ اياگٶزدە ارنايى مەكەمەدە تەربيەلەنٸپ جاتقان بالالاردىڭ جاعدايى, سولارعا بولا تۋىنداعان قوعامداعى قاتە پٸكٸرگە ٶز ۇستانىمدى بٸلدٸرۋدٸ جٶن سانادىم.
قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶرگەننەن كەيٸن. ارنايى مەكەمەدە اۋىر دياگنوزبەن دٷنيەگە كەلگەن, اۋىرىپ قايتىس بولعان ەربٸر بالا ٷشٸن ومبۋدسمەن قوعامدا وسىنداي رەزونانس جاساپ, داۋ-شاردىڭ شوعىن ٷرلەي بەرسە جىلدار بويى ايتىسۋدان قولىمىز بوساماۋى مٷمكٸن.
وقو-دا ورىن العان ەكە مەن قىزىنىڭ جاعدايىن ەسكە الىڭىز. ارۋجان ساين بالانىڭ ەمٸنە كٶمەكتەسەمٸن دەپ, تولىق تەكسەرۋدٸ تالاپ ەتٸپ, اقىر سوڭىندا قىز بالانىڭ ەمٸ بٸرنەشە ايعا سوزىلىپ, ەكٸ اي ەكەسٸن تەرگەلٸپ, وتباسىنىڭ ويرانىن شىعاردى. بۇعان نە دەۋگە بولادى? ول وسىلاي ەربٸر ٸسكە ماي قۇيا بەرسە, قازاقستاندا بالالار ومبۋدسمەنٸ دەگەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتٸڭ قادٸرٸ كەتەتٸنٸ انىق.
سوندىقتان, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ارنايى مەكەمەلەردە اۋىر دياگنوزبەن اۋىرىپ جاتقان بالالاردى ٶمٸرلەرٸنٸڭ سوڭىندا مازاسىن الماي, تاعىدىرعا مويىنسۇنىپ, ولاردى سابىرمەن مەڭگٸلٸك ساپارعا شىعارىپ سالۋدى ٷيرەنۋمٸز كەرەك.
قوعامعا قازا تۋرالى جەتكٸزسەك تە, تەك حالىقتىڭ جۇبانىشى مەن جاقسى سٶزدەرٸن ەستۋ ٷشٸن, جاناشىرلىق كٶڭٸل-كٷيدٸڭ باسىم بولعانىن قالار ەدٸم. ارنايى مەكەمەدەگٸ, بالالار جارىق دٷنيەدەن داۋ-شاردى ەستٸمەي الاڭسىز اتتانۋعا قۇقىلى ەمەس پە?
بالالار ومبۋدسمەنٸ ارۋجان ساين ٶزٸ وسىنداي بالالار جايلى, قازا جايلى حابار السا, قوعامدا رەزونانس تۋدىرماي, ٶزٸ رەسمي مەلٸمدەمە جاساپ, بٸرٸنشٸ كەزەكتە بالالاردىڭ قازاسىنا بولا حالىققا كٶڭٸل ايتىپ, سودان كەيٸن بارىپ تەكسەرۋدٸ تالاپ ەتٸپ, ۇسىنىس ايتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
ول ٶزٸنە بەرٸلگەن رەسمي جاۋاپتارعا سەنبەسە, قولىنداعى دەلەلٸن تيٸستٸ ورىندارعا كٶرسەتۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ, اياگٶزدەگٸ ارنايى مەكەمەدە زورلاۋ فاكتٸسٸ ٸس قوزعالىپ, زورلىق كٶرسەتۋگە قاتىستى ناقتى دەلەل بولماعان سوڭ, ٸس جابىلدى. جالعان اقپارات راستالمادى. قر باس پروكۋراتۋراسى ٶز شەشٸمٸن ايتتى.
ال بالالار ومبۋدسمەنٸ بولسا, قۇزىرلى ورىنداردىڭ جاۋابىنا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋدە. ەندٸ تٶرت بالانىڭ ٶلٸمٸ ايتىپ, شۋ كٶتەرٸپ جاتىر. ارۋجان سايننىڭ وسى ٸس-ەرەكەتٸنەن باستى ماقساتى تەك – كٸنەلٸلەردٸ تابۋ عانا سيياقتى. ول قازاقستاندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاعىسى كەلسە, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك سەكتورلاردا ٶز ويىن بٸلدٸرۋ كەرەك. ول ٶز پوزيتسيياسىن ايتىپ, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە قالىپتاسقان جايتتاردى قالاي شەشۋگە بولاتىنى جىيلى ۇسىنىستارىن العا تارتپاي ما?
ارنايى بالالارعا ارنالعان ساياجايلار قايدا? ارنايى بالالارعا قارايتىن مەكەمەلەردە نەنٸ ٶزگەرتۋ كەرەك? قانداي رەفورمالار جاسالۋى كەرەك? نەشە ايدان بەرٸ شەشٸمٸن تاپپاي تۇرعان «تۇرعىن ٷي جيناق بانكٸ» مەن قر ەڭبەك مينيسترلٸگٸنٸڭ اراسىندا بولىپ جاتقان ۇسىنىستارعا قاتىستى ٶز ويىن, ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرمەي مە?
بۇل جەردە دە مٷگەدەك بالالار مەسەلەسٸن قوزعاپ وتىرمىز. از جارنامەن «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىمەن مٷگەدەك بالا تەربيەسٸندە وتىرعان وتباسىلاردى ٶتكٸزۋ, ولاردىڭ اي سايىنعى الىپ وتىرعان جەردەماقىلارىن كٸرٸس كٶزٸ دەپ كٶرسەتۋ سىندى ماڭىزدى مەسەلەلەر بار. وسى مەسەلەنٸ شەشۋگە نەگە ات سالىسپايدى?
ارۋجان ساين «بالالار ٷيٸن» تولىقتاي جويىپ, جەتٸمدەر ٷيٸندەگٸ بالالاردى تٷرلٸ وتباسىلارعا ٷلەستٸرٸپ بەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. بۇعان بٸزدٸڭ قوعام دايىن با? بالا اسىراپ الۋشىلار دەنٸ ساۋ, اياق-قولى بالعاداي بالالاردى اسىرۋعا الۋعا ۇمتىلادى عوي? مۇنى ارۋجان نەگە تٷسٸنبەيدٸ?
ال ايىقپاس دەرتكە شالدىققان بالالاردى اسىراپ الاتىن جانداردى ٸزدەۋ تٸپتٸ قيىن. ارنايى مەكەمەدە سوڭعى كٷندەرٸن ٶتكٸزٸپ, تٶسەككە تاڭىلعان بالالاردى كٸم اسىراپ العىسى كەلەدٸ? بۇل اششى بولسا دا شىندىق.
قانشا جوعارى مٸنبەدەن اقىلگٶيسٸپ سٶيلەسەكتە, جوعارى يدەولوگييانى الدىعا تارتساق تا, قوعامدا مىڭ جەردەن بەلسەندٸ بولىپ جٷرسەك تە, دەل وسىنداي اۋىر جاعدايدا جاتقان بالالاردىڭ سوڭعى سەتتەرٸندە, قولدارىنان ۇستاپ, تيٸستٸ باقىلاۋ جاساپ, كٶز ٸلمەي قارايتىن جانداردى تابۋ مٷمكٸن ەمەس. اۋىر ناۋقاسقا شالدىققان بالاعا قارايتىن ەشكٸمنٸڭ بٸلٸگٸ جوق ەكەنٸن نەگە تٷسٸنبەيمٸز!
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, جوعارىدا جازىلعان جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلٸمٸزدە بالالار قۇقىعىن قورعاۋشى ومبۋدسمەن ارۋجان سايندى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتٸن بوساتۋىڭىزدى سۇرايمىز.
نورۆەگييا, جەنەۆا, ەستونييا سيياقتى دامىعان ەلدەردەگٸ بالالار ومبۋدسمەنٸ دەگەن قىزمەت تٷرٸ دە دامىعان. جىلدار بويى ناقىشتالىپ, رۋحانيلانىپ, جوعارى مورالدى باعاعا يە بولعان. قازاقستاندا بالالار ومبۋدسمەنٸ, قوعامدىق-ساياسي قىزمەت رۋحاني تۇرعىدان دا كەمەلدەنە تٷسۋگە لايىقتى.
جۇلدىز اقتانجانوۆا, «اقجٷنٸس» انالار قوعامىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جاۋاپتى جەتەكشٸسٸ.
