ٷندەمەي جٷرٸپ ٷيدەي ٸس تىندىراتىن مۇنداي جاندار جالاڭ ماقتاۋ مەن جارنامانى جانى سٷيمەتٸنٸن دە بٸلەمٸز. بٸراق ەل بولعان سوڭ, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ ايقىنداپ, ابىرويىمىزدى اسقاقتاتاتىن ازاماتتاردىڭ ٸس-ەرەكەتٸ ەرقاشان ۇرپاققا ٷلگٸ بولارى حاق.
حالىقتىڭ قالاۋلىسى, ەلٸنٸڭ ەلەۋلٸسٸ بولۋ قازٸرگٸ زاماندا كەز كەلگەن ادامنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتٸن قاسيەتتٸ دٷنيە. ەل شەتٸنە جاۋ تيگەندە وعان قارسى شاۋىپ, ەرلٸك كٶرسەتەتٸن زامان باياعىدا ٶتكەن. قازٸرگٸنٸڭ باتىرى ەڭبەگٸمەن ەلدٸڭ ەسٸندە قالۋى تيٸس.
عىلىمنىڭ قادٸرٸ كەمٸگەن سول بٸر جىلدارى عىلىمنىڭ وتىن ٶشٸرمەۋ ٷشٸن ەڭبەك ەتكەن جانداردى (ونىڭ ٶزٸ جاس ازامات ەكەنٸن ەسكەرٸڭٸز) جانكەشتٸ دەمەسكە, لاجىڭىز دا قالمايدى.
زاماننىڭ مىڭ سان بوياۋى سولعىن تارتىپ, ٶمٸرٸمٸز كٶمەسكٸ تارتقان سول بٸر تۇستا قازاق عىلىمىنا سەۋلە تٷسٸرۋگە ۇمتىلعان مۇحتارداي ازاماتتاردى ەلباسى ۇسىنعان «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىن پايدالانا وتىرىپ, ٶز باعامىزدى بەرەتٸن كەز جەتتٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. سول بٸر ەيفوريياعا تولى زاماندا ەرتەڭگٸ كٷنگە سەنٸممەن قاراعان ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸز اياققا نىق تۇرىپ, ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشى مەملەكەتكە اينالدى.
ۇستازدارى تٸلەكتەس ەسپولوۆ پەن بولاتحان ماحاتوۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن قۇس شارۋاشىلىعى, سونىڭ ٸشٸندە قاراپايىم بٶدەنە جايىندا كٶپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسقان مۇحتار بايباتشانوۆ ەلٸمٸزدە بٶدەنە ٶسٸرۋگە بەت بۇرعان شارۋاشىلىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان ازامات. مۇحاڭنىڭ ەسەبٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە بٶدەنە ٶسٸرەتٸن شارۋاشىلىقتاردىڭ جالپى سانى 130-دان اسىپ جىعىلادى. وسى بٸر قاراپايىم قۇستىڭ ٶسٸرۋدٸ, ازىقتاندىرۋدى, كٶبەيتۋدٸ جەنە ونىڭ الىنعان ٶنٸمنٸڭ ساپاسىپ كەمٸتپەي ساۋدالاۋعا قاتىستى مەسەلەلەردٸڭ بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن زەرتتەپ, زەردەلەگەن جاس عالىم قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستانداعى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ اياققا تۇرۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ كەلەدٸ. وسى باعىتتا بەس-التى عىلىمي وقۋلىقتار, ەدٸستەمەلەر, كٶپتەگەن عىلىمي ماقالالار جارييالاپ, ٷلكەن ەڭبەك جاسادى. بٶدەنەنٸڭ ەتٸ مەن جۇمىرتقاسى ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى پايدالى ەكەنٸن مۇحاڭنان سۇراعانىمدا:
– مەن 2005 جىلى زەرتتەۋ جۇمىسىمدى باستاعاندا قازاقستاندا بٶدەنە ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن بار بولعانى بەس-التى شارۋاشىلىق بولاتىن. چەرنوبىل اپاتىنان كەيٸن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسييادان جاپا شەككەن بالالاردى بٸر ورتالىققا جيناپ, تەجٸريبە جٷرگٸزەدٸ. بٸر توپتىڭ بالالارىنا بٸر اي بويىنا بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزسە, ەكٸنشٸ توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەيدٸ. بٸر ايدان سوڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بٶدەنە جۇمىرتقاسى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان. وسىدان كەيٸن كٶپشٸلٸك بٶدەنە جۇمىرتقاسىن جاپپاي تۇتىنا باستاعان. تاۋىققا قاراعاندا, بٶدەنەنٸڭ دەنە قىزۋى 2 گرادۋسقا جوعارى. سوندىقتان, ونىڭ جۇمىرتقاسىن ۇدايى تۇتىنعان ادامنىڭ قان اينالىمى جاقسى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇدان باسقا, بٶدەنە جۇمىرتقاسى ادامنىڭ يممۋنيتەتٸن كٶتەرەتٸن قاسيەتكە يە. جالپى اۋرۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸ قان اينالىمىنىڭ دۇرىس بولماۋىنان تۋىندايتىنىن ەسكەرسەك, بٶدەنە جۇمىرتقاسىن تۇتىنۋ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى پايدالى ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بٸزدەر بٶدەنە جۇمىرتقاسىنا تەجٸريبە جٷرگٸزگەنٸمٸزدە, ونىڭ دەرۋمەندٸك قۇرامى تاۋىق جۇمىرتقاسىنا قاراعاندا 3-4 ەسە جوعارى ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. كەزٸندە اقش جاپونيياعا اتوم بومباسىن تاستاپ, ٷلكەن ەكولوگييالىق اپاتقا ۇشىراتقاننان كەيٸن, جاپوندىقتار بٶدەنەنٸڭ ادام بويىنداعى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن بٸلٸپ, مٸندەتتٸ تاماق راتسيونىنا ەنگٸزگەن. سول كەزدە ەربٸر جاپون بالاسى تاڭەرتەڭ مٸندەتتٸ تٷردە بٶدەنە جۇمىرتقاسىن شيكٸدەي ٸشەتٸن بولعان. وسىنىڭ ارقاسىندا جاپون حالقى دەنساۋلىعىن تٷزەپ, ويلاۋ قابٸلەتٸن دامىتتى. بٷگٸندە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ كٶشٸن باستاپ كەلەدٸ. بٶدەنە جاپون حالقىن قۇتقارىپ قالدى دەسەك تە بولادى. كەزٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ جارالى جاۋىنگەرلەرٸنە بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزٸپ, اياققا تۇرعىزعانىن تاريحي كٸتاپتاردان وقىعانىم بار, – دەپ مۇحتار قاسەنۇلى بٶدەنەنٸڭ پايداسى جايىندا كەڭٸنەن ەڭگٸمەلەپ بەرگەنٸ ەدٸ.
مۇحاڭ كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸ سەكٸلدٸ عىلىممەن عانا اينالىسىپ, «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمە بادىراق كٶز» دەمەكشٸ ٶز ٸسٸنە بەيجاي قاراعان كەزٸ بولعان ەمەس. قايتا كٶز مايىن تاۋىسىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەگەن عىلىمي جۇمىستارىنىڭ شىنايى ٶمٸرٸمٸزدە ٸسكە اسىپ, ەلگە پايداسىن تيگٸزبەيٸنشە جانى جاي تاپپاعانىن بٸلەمٸز.
سوندىقتان مۇحتار بايباتشانوۆتى عىلىمدا ماقسات-مۇراتىنا قول جەتكٸزگەن ساناۋلى جاس عالىمداردىڭ بٸرٸ دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. جولىمىز تٷسٸپ قازۇاۋ بارا قالساق, مۇحتار الىستان ارنايى كەلگەن شارۋالارعا بٶدەنەنٸ قالاي ٶسٸرۋگە قاتىستى اقىل-كەڭەسٸن ايتىپ جاتقانىنىڭ ٷستٸنەن تٷسەسٸز. شالعاي وبلىستارداعى كەيبٸر شارۋالار ۇيالى تەلەفونمەن قوڭىراۋلاتىپ, كەڭەسٸپ جاتادى. مۇندايدا مۇحتاردىڭ بەت-جٷزٸ بالبۇل جانىپ, بٶدەنەنٸ قالاي ازىقتاندىرۋ, قالاي ەمدەۋ كەرەكتٸگٸن, ازىق پەن دەرٸلەردٸ قايدان الۋعا بولاتىنىن مۇقييات تٷسٸندٸرەدٸ. زامانداسىمنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ اراسىنا سالعان شاعىن كٶپٸرٸ ٶز نەتيجەسٸن بەرگەنٸن كٶرگەندە كەدٸمگٸدەي مارقايىپ قالامىن.
مۇحتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اۋىر جٷگٸن ارقالاعان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان ٶزٸنٸڭ كٸندٸك قانى تامعان جەر جانناتى جەتٸسۋدىڭ تٶرٸندەگٸ الاكٶل اۋدانىنا قاراستى ەكپٸندٸ اۋىلىنا جيٸ ات ٸزٸن سالىپ تۇرادى. ەربٸر كەلگەن سايىن الاكٶل اۋدانى ەكٸمٸ ەلٸبەك جاقانباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, تۋعان جەرٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى وي-پٸكٸرٸن بٶلٸسٸپ تۇرادى. اۋىل جاستارىمەن دە جيٸ كەزدەسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىن مەڭگەرٸپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى باستامالارىنىڭ قولداۋ بٸلدٸرۋ كەرەكتٸگٸن جاستاردىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ جٷرۋدٸ ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق بورىشى سانايدى. بٸر كەزدەسۋٸندە اۋىلىنىڭ بولاشاعى جايىندا بىلايشا وي تولعاعان ەدٸ.
– اۋىلدا تۋىپ-ٶسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى بولعاندىقتان تۋعان اۋىلىم ەر ۋاقىتتا ماگنيتتەي تارتىپ تۇرادى. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى. ەسٸرەسە جەتٸسۋدٸڭ قۇت دارىعان قۇيقالى جەرٸنە نە ەكسەڭ دە, مول ٶنٸم الۋعا بولادى. بۇل ٷشٸن شارۋالار اگروتەحنيكالىق جۇمىستاردى باسشىلىققا الىپ, جۇمىس ٸستەسە مول تابىسقا كەنەلەتٸنە سەنٸمدٸمٸن. الاكٶل اۋدانى ەكٸمٸ ەلٸبەك جاقانباەۆ مىرزامەن ەربٸر كەزدەسۋٸمدە وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە سٶيلەسٸپ, وي بٶلٸسەمٸز. اپتال ازاماتپەن بولعان ەسەرلٸ كەزدەسۋدەن كەيٸن ويىمدى شارۋالار مەن جاستارعا جەتكٸزۋگە اسىعامىن. تۋعان اۋىلىم ەكپٸندٸگە سوققان سايىن وقۋشىلارمەن جٷزدەسٸپ, ولارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىعىن مەڭگەرٸپ, ەل مەن جەردٸ كٶركەيتٸپ وتىرعان اۋدان باسشىلارىنىڭ ەڭبەگٸن ٷلگٸ قىلامىن. وسىلايشا جاستاردىڭ زاڭگەر, ەكونوميست, ديپلومات بولسام دەگەن ارماندارىن باسقا ارناعا بۇرىپ جٸبەرەتٸن كەزدەرٸم دە بولادى, – دەپ ەزٸلدەگەنٸ ەسٸمدە.
يە, قازٸر الىس اۋدانداردى باسقارىپ, ونداعى تۇرمىس-جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمىساپ جٷرگەن ەكٸمدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى ەكەنٸن بٸلەمٸز. سوندىقتان اۋىلىن كٶركەيتۋدٸ ويلاعان جاستاردىڭ مۇحاڭداي ازاماتتاردىڭ جولىن قۋسا, نەسٸ ايىپ?
اتام قازاق «جٸگٸتكە جەتٸ ٶنەر دە از» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. ەڭگٸمە بارىسىندا مۇحتار بايباتشانوۆتىڭ ٶلەڭ جازىپ, وتتى جىرلارىمەن بٸراز قاۋىمعا اقىن رەتٸندە تانىلعانىن ايتتىق قوي. ونىڭ سىرلى ٶلەڭدەرٸن ٶز زامانداستارى اقىن المات يسادٸل تارازىلاپ, ٶز باعاسىن بەرٸپ وتىرادى. عىلىم جولىن تٷبەگەيلٸ تاڭداعان مۇحاڭ ٶزٸن كەسٸبي اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسقىسى كەلمەيدٸ. بۇل دا بولسا ونىڭ سىرالعى سىرباز مٸنەزٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸ انىق. ستۋدەنتتٸك جىلدارى وتتى جىرلارىمەن كٶزگە تٷسكەن جاس تالانتتى سىرتىنان جازباي تانىعان قازۇاۋ رەكتورى تٸلەكتەس ەسپولوۆ جەكە جىر جيناعىن شىعارىپ, جەكە كەشٸن ٶتكٸزٸپ بەرگەنٸن مۇحتار ۇدايى ايتىپ وتىرادى.
– ادامنىڭ ادام بولۋىنا تانىمال ازاماتتار قاتتى ىقپال ەتەدٸ. ستۋدەنتتٸك جىلدارى تٸلەكتەس يسابايۇلىنىڭ قامقورلىعىن كٶپ كٶردٸم. اعامىز ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ تالانتتى جاستاردىڭ بەرٸنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. الدىمىزداعى اعالاردان جاقسىلىق كٶرگەننەن كەيٸن, سوڭىمىزدان ەرگەن ٸنٸلەرگە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىستىق. ٶز باسىم اعالارىمىزدىڭ ايالى الاقانىنىڭ جىلۋىن سەزٸنگەننەن كەيٸن بٸراز ايتىسكەر اقىنداردىڭ العاشقى جىر جيناعىن شىعارىپ بەردٸم, – دەيدٸ مايتالمان عالىم.
عىلىمدا جٷرٸپ, اۋىلدان ٸرگەسٸن اجىراتپاعان, تٶل مەدەنيەتٸمٸزدٸ قاستەرلەگەن مۇحتار بايباتشانوۆتاي ازامات كٶپ ەمەس. سوندىقتان ونىڭ ٶنەگەلٸ ٸستەرٸن تٸزبەكتەپ, ەل نازارىنا ۇسىنىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماشى بولعان «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنا ەنۋگە لايىقتى ازاماتتاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ دەپ ٶز ويىمىزدى ورتاعا سالدىق.
نۇرلان جۇماحان
