اۋىل شارۋاشىلىعىن العا سٷيرەگەن ازامات
بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتى اقمولا وبلىسى, اقكٶل اۋدانىنداعى بەلدٸ شارۋاشىلىقتاردىڭ بٸرٸ «قارا نايزا» قوجالىعىنىڭ باستاماسىمەن ازات اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن كووپەراتسيياعا بٸرٸكتٸرۋ ەدٸ. شارۋالاردىڭ, ەسٸرەسە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ كٶپتەن شەشٸمٸن كٷتكەن كٷرمەۋٸ كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا, اۋىل تۇرعىندارى وسى باستامانىڭ يگٸلٸگٸن ٶز قاجەتتەرٸنە جاراتۋدا. ٶرٸسكە شىققان مالدىڭ كٷيٸ جاقسارىپ, بورداقىلاۋعا قويىلعان مالداردان تابىس ارتتى, ال تۇرعىنداردىڭ اۋلاداعى مالدارىن قاراۋدان قولدارى بوساپ, قوسىمشا تابىس كٶزدەرٸن ٸزدەستٸرۋگە مٷمكٸندٸك الىپ وتىر. وسى باستامانىڭ اۆتورى دا, جٷزەگە اسىرۋشىسى دا كەزٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ بولعان, قوعام قايراتكەرٸ تٶلەۋحان نۇرقييانوۆ.
قازاقستان ەگەمەندٸك العالى ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا مول ٷلەس قوسىپ جٷرگەن جانداردىڭ بٸرٸ – تٶلەۋحان مۇراتحانۇلى. ۇستانىمى ورنىقتى, سٶزٸ دۋالى وسى بٸر جاننىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ, قايراتكەرلٸگٸ جەنە ٸسكەرلٸگٸ حاقىندا ايتىلار جاراسىمدى ەڭگٸمە كٶپ. شيرەك عاسىردان استام قاسىندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى مەنٸڭ بايقاعانىم, ازاماتتىق ۇستانىمىنا بەرٸك, ورامدى ويلار ايتاتىن بٸلٸمپازدىعى, مەسەلەنٸ جٶنٸمەن قيسىنىنا كەلتٸرەتٸن العىرلىعى, ٸستٸڭ كٷرمەۋٸن تابا بٸلەتٸن تاپقىرلىعى بار ازامات. ەسٸلٸ, باعاسىن بٸلگەنگە بۇل از بايلىق ەمەس.
تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىمەن تانىستىعىمىز سوناۋ 1993 جىلدان باستاۋ الادى. مەسكەۋدەن عىلىم كانديداتتىعىن قورعاپ كەلٸپ, تالدىقورعان وبلىسىندا جاڭادان قۇرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاستىم. وسى كەزەڭنەن بەرٸ مەنٸڭ ەڭبەك جولىما زور ىقپالى تيگەن قامقورشى ازامات, قايراتكەرلٸگٸ مەن ادامگەرشٸلٸگٸ قايناسا بٸتكەن باسشىلاردىڭ بٸرٸ تٶلەۋحان مۇراتحانۇلى بولدى.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان جىلدارى الماتى وبلىسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا جەنە ناۋقاندى جۇمىستاردى دەر كەزٸندە اياقتاۋعا وبلىستىق مەكەمەلەر جاپپاي جۇمىلدىرىلعان-دى. ينستيتۋتتا قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن كەزٸمدە وبلىستىق دەڭگەيدە اتقارىلاتىن وسىنداي ناۋقاندىق جۇمىستارعا جاس مامان رەتٸندە بەلسەنە ات سالىستىم. ەر سالاداعى ماماندار ٶزارا ارالاسىپ, وبلىستا, تٸپتٸ رەسپۋبليكاداعى بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ, اقپار الماسىپ تۇراتىنبىز. وسىنداي ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ۇيتقىسى تٶلەۋحان مۇراتحانۇلى ەدٸ. بۇل كٸسٸگە تەن زەرەكتٸك وبلىستىق مەكەمەلەردٸڭ باسشىلارىنىڭ بارلىعىنىڭ اتى-جٶنٸن عانا ەمەس, بٸلٸكتٸ قىزمەتكەرلەردٸڭ بارشاسىن جاتقا بٸلەتٸن.
1994 جىلى العاش رەت رەسپۋبليكامىزدا ٶندٸرٸس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ مەسەلەسٸ بويىنشا قازاق اۋىلشارۋاشىلىق اكادەميياسى مەن وبلىستىق جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارى بٸرلەسٸپ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىقتارىن قۇرۋ باستاماسىن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قولداعان تالدىقورعان وبلىسى بولدى. وبلىس ەكٸمٸ سەرٸك احىمبەكوۆ عىلىمي ادام بولعاندىقتان, سول كەزەڭدە سوتسياليستٸك تۇرپاتتاعى ەكونوميكانى نارىقتىق جولعا بەيٸمدەۋ ماقساتىندا جەنە «مەملەكەتتٸك مەنشٸكتەن الۋ مەن جەكەشەلەندٸرۋ» ۇلتتىق باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ جولىندا ٷلكەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ٸسكە اسىردى. وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى تٶلەۋحان نۇرقييانوۆ اعامىز جٷردٸ. ەكٸ ٸسكەر باسشىنىڭ قولداۋىمەن تالدىقورعان وبلىسىندا عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىق قۇرىلدى. جەكەشەلەندٸرۋ مەسەلەلەرٸنٸڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, شارۋاشىلىقتارعا كەڭەس بەرٸپ, وسى ٸستٸڭ ەل يگٸلٸگٸنە جاراۋىنا بارىنشا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا وسى لاۋازىمعا مەنٸ ۇسىنعان تٶلەۋحان اعامىز بولدى. قوعامدىق جۇمىستان باستاۋ العان تانىستىعىمىز قىزمەتتٸك جۇمىسقا ۇلاسىپ كەتتٸ.
سىن ساعاتتاردا, وبلىس اۋماعىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋ مەن ۇقساتۋ كەسٸپورىندارىن بارىنشا ساقتاپ قالۋ, ولاردىڭ تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرمەن قارىم-قاتىناسىن نارىقتىق تالاپتارعا سەيكەس جاڭاشا قالىپتاستىرۋ, ەر ٶڭٸردٸڭ شارۋاشىلىقتارىن ەرەكشەلٸكتەرٸنە وراي جەكەشەلەندٸرۋ جولىنداعى تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸ تۋعان ەلٸنە, سەنٸپ تاپسىرىلعان قىزمەتٸنە دەگەن ادالدىعىن كٶرسەتتٸ.
شارۋاشىلىقتاردى جەكەشەلەندٸرۋ, ياعني ۇجىمنىڭ مٷلكٸ مەن جەرٸن ٷلەستٸرٸپ بەرۋ ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن انىقتالعانمەن, ەر شارۋاشىلىقتىڭ ەرەكشەلٸگٸنە وراي ۇتىمدى شەشٸم تابۋ ٷشٸن بٸلٸم عانا ەمەس, بٸلٸكتٸلٸك پەن تاپقىرلىق كەرەك بولدى جەنە بۇل ەۋرە-سارساڭى كٶپ شارۋا ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, كەيدە ٶز مٷددەلەرٸن جوعارى قوياتىن ۇجىم مٷشەلەرٸ مەن ٶزگەلەردٸڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسپايتىن باسشى ازاماتتاردىڭ ەرەكەتتەرٸ وڭتايلى شەشٸم قابىلداۋعا تۇساۋ بولىپ جاتتى. وسى كەزەڭدە نۇرقييانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وبلىستىق مەكەمەلەردٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ اراسىنان ٸرٸكتەلٸپ الىنعان مامانداردان توپ قۇرىلىپ, ولار ٶزدەرٸنە بەكٸتٸلگەن اۋداندا جەكەشەلەندٸرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا تٷسٸندٸرۋ جەنە شارۋالارعا كەڭەس بەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. وسىنداي جيىن توپتا تٶلەۋحان اعا ەلدٸڭ ساۋالدارىنا بٸلٸكتٸ جاۋاپ بەرٸپ, كەيبٸر باسشىلاردىڭ پٸكٸرٸنە قايشى كەلەتٸن مەسەلەلەردٸ بۇعىپ قالماي, اشىعىن ايتىپ, جەكەشەلەندٸرۋ ناۋقانىنىڭ اقساماي, بارشا جۇرتتىڭ يگٸلٸگٸنە اينالۋىنا بار ەرٸك-جٸگەرٸن جۇمسادى.
جەكەشەلەندٸرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٷيلەستٸرۋ جۇمىستارى تٸكەلەي تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنىڭ قاتىسۋىمەن ٸسكە اسىرىلىپ جاتتى. ەڭ ماڭىزدىسى, وسى مەسەلە ەكٸمشٸلٸك, ياعني بيلٸكتٸڭ ىقپالىمەن ەمەس, تٶكەڭنٸڭ بٸلٸمدٸلٸگٸمەن, كٶرەگەندٸلٸگٸمەن جەنە جەكە باسىنىڭ بەدەلٸمەن ەشبٸر داۋ-دامايسىز ويداعىداي ٶتٸپ جاتتى. شارۋاشىلىق پەن ٶڭدەۋ سالاسى جەنە ۇجىم مٷددەلەرٸ اراسىنداعى كەيبٸر الشاقتىقتاردى ورنىمەن ورايلاستىرىپ, جٶنٸمەن ورنىنا كەلتٸرٸپ, ٸستٸڭ ۋشىعىپ كەتپەۋٸنە جول بەرمەيتٸن كٶرەگەندٸلٸك ەركٸمگە بۇيىرا بەرمەيتٸن قاسيەت.
وبلىستاعى وزىق شارۋاشىلىقتاردى جەكەشەلەندٸرۋ بارىسىندا, تەجٸريبەلٸ ەرٸ بەدەلدٸ باسشىلاردىڭ بولمىسىن تاپ باسىپ تانۋ, ەلدٸڭ احۋالىن بايقاۋ, وسى ارقىلى ەل مٷددەسٸ مەن باسشى تالاپتارىن شەندەستٸرە وتىرىپ قيسىندى قونىممەن, دەلەلدٸ تۇجىرىممەن سارالاپ بٸتٸم ايتۋ – تٶلەۋحان اعاعا تەن مەنەر بولاتىن. مٷددەلٸ تاراپتاردى الالاماي, جاقىنىن دا جارالاماي, بەرٸنە بٸردەي ەدٸلدٸكپەن قاراۋ ۇستانىمى ارقاسىندا وبلىس دەڭگەيٸندە اينالاسىنا ابىرويلى, جاقىندارىنا سىيلى بولدى.
كەيٸندەرٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ جٷيەسٸندە قىزمەت اتقارعان كەزەڭدەرٸندە ۇستانىمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تەنتٸ بولدىم. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە قىزمەتكە وسى كٸسٸنٸڭ شاقىرۋىمەن اۋىسىپ كەلگەن ەدٸم. قىزمەت بابىندا ول كٸسٸنٸڭ قارەكەتتەرٸنەن بايقاعانىم, وي ساباقتاستىعى, پٸكٸر جالعاستىعى ەلٸ ٷزٸلمەگەن. قاجىرلى ەڭبەك پەن تىنىمسىز ٸزدەنٸستٸڭ ارقاسىندا وي-ٶرٸسٸ تولىسىپ, تۇشىمدى وي, تۇجىرىمدى شەشٸم, دەيەكتٸ بايلام ايتۋعا تٶسەلگەنٸ كٶزگە ۇرىپ تۇردى. «تاۋ شىڭىنا شىققان ادامنىڭ, بيٸككە بويى ٷيرەنەدٸ, ال تاۋ بٶكتەرٸندە جٷرگەن ادام سول شىڭعا ٶرلەپ شىقسام دەگەن ٸزگٸ تٸلەكپەن بيٸككە ۇمتىلادى» دەگەن تەمسٸل بار. مەن دە تٶكەڭنٸڭ ٶنەگەسٸن ٷلگٸ تۇتىپ, تەلٸمٸن الىپ, تەربيەسٸن بويىما سٸڭٸردٸم. اقىل-ويى جٷيرٸك, بٸلٸمٸ ۇشان-تەڭٸز, جان دٷنيەسٸ تازا, باتىلدىق پەن دانالىقتى بويىنا سٸڭٸرە بٸلگەن, پاراساتى مەن مەدەنيەتٸ قاتار ٶرٸلگەن تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىمەن سىيلاستىعىمىز جاراستىعىن تاپتى.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەڭبەكتەرٸمەن ابىرويعا يە بولعان, وداققا تانىمال وزىق شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ بارلىعى دەرلٸك تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتٸن. سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ زىليحا تامشىباەۆا, كەڭەستٸك كولحوزدار وداعى كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ ىبرايىمجان قوجاحمەتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بەلدٸ ەرٸ بەدەلدٸ ۇيىمداستىرۋشىسى كٶشكٸنباي جاناتوۆ سىندى ازاماتتار شارۋاشىلىق مەسەلەلەرٸ بويىنشا اقىل-كەڭەس الاتىن. كٶركەم مٸنەزٸمەن, سىپايى جٷرٸس-تۇرىسىمەن, ەدەپ يناباتىمەن ەرٸپتەستەرٸ اراسىندا, جالپى وبلىس دەڭگەيٸندە ٶتە سىيلى بولدى. «ۇلىق بولساڭ, كٸشٸك بول» دەگەن ۇستانىمعا ساي اداممەن سٶيلەسكەندە ەرەكشە بٸر زەيٸن-زەردەمەن, ىقىلاس تانىتىپ, جاقىن تارتا ەڭگٸمەلەسەتٸن سەتتەرٸندە ٸشكٸ جان دٷنيەسٸنٸڭ شىنايىلىعى ادامدى ٶزٸنە باۋراپ الادى. مەن سىيلايتىن تٶكەڭ «سىيلاستىقتان ارتىق قىمباتىڭ بولماس» دەگەن سٶزدٸ ٶمٸرلٸك قاعيداسىنا اينالدىرا بٸلگەن دانا ادام. استاناعا كەلگەن سوڭ, سوناۋ تالدىقورعان ٶڭٸرٸندە ٶزٸم قول استىندا قىزمەت اتقارعان سەرٸك احىمبەكوۆ باستاعان بٸر توپ جەرلەستەر ەلٸ دە قارىم-قاتىناستارىن جالعاستىرىپ, سىيلاستىقپەن ارالاسادى ەكەن. وسى جيىن توپتاردا تٶكەڭنٸڭ سەرٸك اعاعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىنا قاراپ, «بولار ەلدٸڭ بالاسى بٸرٸن-بٸرٸ باتىر» دەيدٸ دەگەن وسى ەكەن دەگەن وي تٷيدٸم.
قىزمەت بابىمەن جاقسى-جايساڭداردىڭ بار اسىل قاسيەتتەرٸن بويىنا جيناي وتىرىپ, ارتىنان ٸلەسٸپ كەلە جاتقان جاستاردى دا تەربيەلەي بٸلگەن تٶلەۋحان اعانىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ مەنٸ دە ٶرگە جەتەلەدٸ. تالدىقورعان ٶڭٸرٸندە قىزمەتتەس بولعاننان بەرٸ قاناتىمنىڭ بەكۋٸنە, رۋحاني تولىسۋىما, ٸسكەرلٸك قابٸلەتتٸڭ ۇشتالۋىنا ەردايىم قامقورشى بولعان ازاماتتىق ادامگەرشٸلٸگٸ زور, اۋزىندا دۋاسى بار تٶكەڭنٸڭ ٶمٸرٸ مەن ٷشٸن ٶرەلٸ ٶنەگە.
تٶكەڭنٸڭ اقىل-كەڭەسٸ, ەرينە, ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ, بەتٸمنەن قاقپاي بەلٸمدٸ بۋعانى, مەنٸڭ تانىم-تٷيسٸگٸمنٸڭ ۇشتالۋىنا, تالعامىمنىڭ تارازىلانۋىنا زور ەسەر ەتتٸ. باسشىمىن دەپ بەلدەن باسپايتىن سىپايى مٸنەزٸ, نەگٸزگٸ جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋدٸ جەنە شىعارماشىلىق ٸزدەنٸستٸ ۋىسىنان شىعارماي, ٶزٸنٸڭ تەلٸمدٸ تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ, اقىل-كەڭەسٸن قىزمەتكەرلەردٸڭ ساناسىنا سٸڭٸرە بٸلۋ قابٸلەتٸ تٶكەڭە تەن جاقسى قاسيەتتەرٸڭ بٸرٸ. تٶكەڭنٸڭ ازاماتتىق تۇعىرىن سومداعان جەكە دارا قولتاڭباسىنىڭ بٸر پاراسى وسى قاسيەت دەپ پايىمدايمىن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ زامان تالابىنا ساي ٶركەندەۋٸنە تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنداي ەڭبەك سٸڭٸرٸپ, ٷلەس قوسقان ادامدار كەمدە-كەم. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نارىق ەكونوميكاسىنا بەت بۇرۋ جولىنداعى تٶكەڭنٸڭ باتىل دا قاجىرلى ەڭبەگٸ, ۇستانىمىن دەلەلدەي الاتىن كٷرەسكەرلٸگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸندە ساقتالىپ قالار ٶنەگە.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا اتقارىلعان قىرۋار ٸستەردٸڭ ٸشٸندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا مۇرىندىق بولعان زاڭنامالىق تەتٸكتەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك تٶكەڭنٸڭ باسشىلىعىمەن ٸسكە استى. ەگەمەندٸك الىپ, ەكونوميكامىزدى نارىقتىق قاتىناستارعا باعىتتاۋدا, ەكونوميكا سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ قارىم-قاتىناسىن رەتتەيتٸن زاڭنامالىق نەگٸزدەردٸ جٷيەلەۋدە, ەرينە, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸلٸك جەنە ٶمٸرلٸك تەجٸريبە ٶتە زەرۋ بولدى. وسى تۇستا «ۆەتەرينارييا تۋرالى», «اسىلتۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭدار ەزٸرلەنٸپ, قابىلداندى. بۇل زاڭدار سول كەزەڭدە قابىلدانعان قىرۋار قۇجاتتاردىڭ بٸر پاراسى. وسى زاڭداردىڭ تولىققاندى جٷزەگە اسۋىنا قاجەت بارلىق قۇقىقتىق قاعيدالار, ەرەجەلەر ەزٸرلەنٸپ, ٸسكە استى. مەنٸ تەنتٸ ەتكەن تٶكەڭنٸڭ ەرەكشە زەرەكتٸگٸ ەدٸ, سوناۋ 1996 جىلى امەريكا قۇرىلىعىنا بارىپ نارىقتىق ەكونوميكا بويىنشا وقىپ كەلگەن دەرٸستەرٸن ۇمىتپاي, ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن نارىق جولىنا باعىتتاۋعا وڭتايلى قولدانا الدى. ول كەزدە رەسپۋبليكاداعى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ جاي-كٷيٸ بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. كٶكتەمگٸ ەگٸن ەگۋ مەن كٷزگٸ ەگٸن وراعى ناۋقاندارىن ٶتكٸزۋ جىرعا اينالاتىن. وسى كەزەڭدە تٶكەڭ ەل قۇلاعىنا ەلٸ سٸڭٸسپەگەن فورۆاردتىق, فيۋچەرستٸك مەمٸلەلەر ۇستانىمدارىن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸپ, قارجىعا قاتالاعان شارۋاشىلىقتاردىڭ كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋدە جاڭاشىلدىق تانىتتى.
رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق وبلىستا قولدان ۇرىقتاندىرۋ مەكەمەلەرٸ توقىراۋعا ۇشىراپ جاتقاندا, تالدىقورعان وبلىسىندا قولدان ۇرىقتاندىرۋ مەكەمەسٸ «اسىل» جۇمىسىن جانداندىرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بٸرلەسٸپ, جەرگٸلٸكتٸ مال تۇقىمدارىن ٶسٸرۋدٸ جاڭاشا ۇيىمداستىرۋدى باستاپ كەتتٸ. بٷگٸن كٷندە رەسپۋبليكا اياسىندا تەك ەكٸ مال اسىلداندىرۋ مەكەمەسٸ جۇمىس ٸستەپ جاتىر, بٸرەۋٸ تالدىقورعانداعى «اسىل» مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى, ەكٸنشٸسٸ رەسپۋبليكالىق «اسىل تٷلٸك» ورتالىعى. ەكٸ مەكەمەنٸڭ دە جۇمىسىن جانداندىرۋعا مۇرىندىق بولعان تٶكەڭ بولاتىن.
وسى ورايدا, تٶكەڭە تەن ۇلتجاندىلىقتى اتاپ ٶتكەن جٶن. ۇلتجاندىلىق ەڭ الدىمەن انا تٸلٸنەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك, تٶكەڭ انا تٸلٸن دە ەركٸن مەڭگەرگەن جان. سٶزگە دە شەشەن, ۇتىمدى سٶز قولدانۋ العىرلىعىمەن ۇعىمعا سٸڭٸمدٸ, ساناعا جۇعىمدى تۇجىرىمداۋلارىمەن ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن سومداعان قىزمەتكەر. كەيبٸر تەكە-تٸرەس كەزٸندە استارلى سٶزدەرمەن ٸستٸڭ دۇرىس باعىت الۋىنا تٶتە جول تاۋىپ كەتەتٸن تاپقىرلىق قاسيەتٸ دە بار.
تٶكەڭ جاھاندانۋ ٷردٸسٸنە ٸلەسكەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸنە ساي جٷيە جاساۋ كەرەك ەكەنٸنە تاباندىلىقپەن ەڭبەك ەتكەن ازاماتتاردىڭ ساپىنان تابىلادى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ٶزگەلەردٸڭ جٷيەسٸن سارالاي وتىرىپ, ول سٷرلەۋدٸ قايتالاماي, ٶز جولىمىزدى تابۋعا ۇمتىلدى. سىرتتان كەلگەن جٶن-جوسىق پەن تەحنولوگييالاردىڭ بارلىعى بٸزدٸ تٸكەلەي جەتٸستٸككە جەتكٸزە المايتىنىن جاقسى تٷسٸنگەن قىزمەتكەرلەردٸڭ بٸرٸ بولدى. شەتەلدەن كەلگەن تەحنولوگييانى جەتە تٷسٸنبەسەڭ, ونى ەنگٸزگەننەن قويىرتپاق دٷنيە تۋاتىنى بەلگٸلٸ, ول قويىرتپاقتا شارۋالار اداسپاي قايتسٸن? وسىنداي باستامالارىمەن دابىرا جاساعان ازاماتتاردىڭ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸ قايدا?
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە زامانا جەلٸسٸنە وراي, نارىق تالابى ەسكەرٸلٸپ, مال شارۋاشىلىعى بويىنشا كٶپتەگەن جاڭا كٶزقاراستار ٶندٸرٸسكە جول تارتتى. سولاردىڭ بٸر پاراسى: قۇس شارۋاشىلىعى بويىنشا اسىلتۇقىمدى «استانا قۇس» شارۋاشىلىعى بولسا, ٸرٸ قارا سالاسىندا رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى «اسىل تٷلٸك» مەكەمەسٸ بولدى. «اسىل تٷلٸك» قوعامى كەڭەستٸك دەۋٸردەن كەيٸنگٸ كەزەڭدە ۇرىقتى توڭازىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيياسىن (فرانتسييالىق «IMV» فيرماسىنىڭ تەسٸلٸ) ەنگٸزٸپ, جاس بۇقاشىقتاردى ۇرپاعىنىڭ ساپاسى بويىنشا باعالاۋدىڭ قازاقستاندىق جولىن جاساپ, گەنومدىق تەحنولوگييا ەزٸرلەمەلەرٸ نەگٸزٸندە بۇقاشىقتاردىڭ ساناتىن ەرتە جاستان انىقتاۋ سيياقتى بٸرقاتار جاڭا تەحنولوگييالاردى جٷزەگە اسىردى.
كەز كەلگەن جاڭاشىلدىق كٶپ كٷمەن تۋدىراتىنى بەلگٸلٸ, وسىندايدا جاڭاشىلدىقتى جانى قالايتىن تٶكەڭ وسى باستامالاردى تٸكەلەي قولداپ, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرمادى. وسى تۇستا قوي شارۋاشىلىعى بويىنشا سەلەكتسييالىق-گەنەتيكالىق ورتالىقتار قۇرۋ باستاماسى, اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارى مەن ٶسٸمدٸكتەرٸنٸڭ جەنە ميكروورگانيزمدەردٸڭ تەكتٸك قورىنىڭ (گەنوفوند) ۇلتتىق ورتالىعىن قۇرۋ سيياقتى وتاندىق عالىمداردىڭ جەتٸستٸكتەرٸن دەرٸپتەيتٸن جەنە عىلىمي جۇمىستارىنا سەرپٸن بەرەتٸن جاڭا ۇستانىمدارىن قولداپ, بارىنشا كٶمەك كٶرسەتتٸ. ەتتەڭ, بٷگٸنگٸ تاڭدا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كٸبٸرتٸكتەپ, ٶندٸرٸمدٸ ٸس اتقارا الماي جاتقانىنا كەيبٸر باستامالاردىڭ اياقسىز قالۋى دا سەبەپ بولدى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ بۇل كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا ۇستانىمدارىنا سٷيەنە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جولدارى مەن دەمەۋ تەتٸكتەرٸن بٸرەگەي تۇجىرىمداما اياسىندا شەندەستٸرە وتىرىپ, بٸر ماقساتقا باعىتتاۋ باعدارلاماسى بولدى. وسى باعدارلاما اياسىندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا قاجەت بارلىق مەملەكەتتٸك دەمەۋلەر مەن قولداۋلار, سەلەكتسييالىق جۇمىستار مەن مال ازىقتاندىرۋ مەسەلەلەرٸن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ تەتٸكتەرٸ بٸر جٷيەگە توعىستىرىلدى. وسى تۇستا مال باسىنىڭ ەسەبٸن دەيەكتٸ جٷرگٸزۋ جەنە مال اسىلداندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ باعىتىندا «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييانىڭ اقپاراتتىق-ساراپتاۋ جٷيەسٸ» ەزٸرلەندٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل جٷيە «مال شارۋاشىلىعىنداعى اقپاراتتىق-ساراپتاۋ جٷيەسٸ» دەگەن اتپەن جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. اتاۋى انىقتاپ تۇرعانداي, بۇل جٷيە مال باسىنىڭ ەسەبٸن الا وتىرىپ, سول مالدىڭ تۋعاننان باستاپ, شارۋاشىلىقتىڭ ەسەبٸنەن شىققانعا دەيٸنگٸ (ٶلەدٸ, ەتكە ٶتەدٸ, ساتىلادى جەنە ت.ب.) دەرەكتەرٸن جيناقتاپ, سول اقپاراتتاردى ساراپتاي وتىرىپ مالدىڭ ساناتىن (اسىلتۇقىمدى مال, تاۋارلى مال, سويىس مالى, ت.ب.) بەلگٸلەپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مال باسىنىڭ ەسەبٸن جٷرگٸزۋدٸ جەنە مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىرۋدى جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى.
ورتاق ٸستە ٶكپە, ارازدىققا قاراماي, جانىن سالاتىن قازاق نامىسىن ەسكەرسەك, قانشاما قولدان جاسالعان قاراما-قايشىلىقتار, قيسىنسىز ۇسىنىستار, قارسىلىقتار تۋىنداپ جاتسا دا, تٶكەڭ ٶزٸنە تەن قاراپايىمدىلىقپەن بەرٸن بٸرلٸككە ٷندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەرتەبەسٸن ٶسٸرۋگە بار بٸلٸم-قابٸلەتٸن جۇمسادى. مٸنە, كٸسٸلٸك. رۋحى مىقتى, ۇستانىمى دەيەكتٸ ادامنىڭ كٸشٸپەيٸلدٸلٸكپەن-اق كٷرمەۋٸ كٷردەلٸ مەسەلەنٸ شەشە الاتىنىن تٶكەڭنٸڭ وسى قاراكەتٸنەن كٶرۋگە بولادى.
تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنىڭ جەكە باسىنا تەن كەيبٸر ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ تەلٸمدٸك ٶنەگەسٸ مول. تٶكەڭ نەگٸزگٸ قۇجاتتاردى جازۋدى جەنە الدىنداعى قۇجاتتارعا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدٸ قارىنداشپەن اتقاراتىن. وسى ەدەتٸنە تەنتٸ بولدىم, ٶيتكەنٸ بۇل كەڭسەلٸك قۇجاتتاردى دايىنداۋدا ٶتە وڭتايلى ەدٸس. مەن مەسكەۋ اكادەميياسىندا وقىپ جٷرگەنٸمدە, ۇستازىم شانگين-بەرەزوۆسكيي بٸزدٸ ستۋدەنتتەردٸ زەرتحانالىق جازبالاردى تەك قارىنداشپەن جازىڭدار دەپ ٷيرەتكەن ەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, تٷزەتۋگە ىڭعايلى, ەكٸنشٸدەن سۋ تيسە نەمەسە مالدىڭ قانى مەن ەكسكرەمەنتى (نەجٸسٸ) شاشىراسا, تٸپتٸ حيمرەاكتيۆتەر تيٸپ كەتسە دە قارىنداش رەاكتسيياعا تٷسپەيدٸ, جازۋىڭ ساقتالادى دەيتٸن. تٶكەڭ ۇناماعان سٶزٸ مەن سٶيلەمدەرٸن ٶشٸرگٸشپەن ٶشٸرٸپ, قايتا جازۋعا ىڭعايلى جاعىن قاراستىرعانى شىعار.
جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىر – اقپاراتتار عاسىرى ەكەنٸ بەلگٸلٸ, بٸلٸمٸڭدٸ ۇشتاپ وتىرۋ ٷشٸن اقپارات لەگٸن وقىپ قانا قويماي, ساناعا توقىپ ٷلگەرۋٸڭ جەنە ونى قولدانىسقا ەنگٸزە الۋ كەرەك. وسى ورايدا, تٶكەڭنٸڭ بولمىسىنان بويىنا دارىعان زەرەكتٸگٸ, العىرلىعى جەنە ٶمٸر تەجٸريبەسٸمەن سومدالعان ٸسكەرلٸگٸنە تەنتٸ بولاسىڭ. قانداي كٷردەلٸ مەسەلە بولسا دا, سول پروبلەماعا تەرەڭ بويلاپ, شەشٸمٸن تاۋىپ, ۋاقىتتى قادٸرلەي بٸلەدٸ. شيراق قيمىلى, جٷرٸس-تۇرىس ەدەبٸ, كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸ, ارتىق سٶز ايتپاۋى كەز كەلگەن قىزمەتكەرگە ٷيرەنۋگە تۇرارلىق ٶنەگەلٸ قاسيەت. كەز كەلگەن قوعامدا مەملەكەتتٸڭ ٶركەندەۋٸنە, بەلگٸلٸ بٸر سالانىڭ ٶرٸستەۋٸنە زييالى ادامدار ىقپال ەتەدٸ. ەرينە, زييالى قاۋىم دەگەنٸمٸز – ساۋاتتى عانا ەمەس, بٸلٸمدٸلٸگٸمەن قاتار قوعامدىق دامۋدىڭ زاڭدىلىعىن تٷسٸنەتٸن, اتقاراتىن قارەكەتتٸڭ نەندەي نەتيجە بەرە الاتىنىن باعدارلاي الاتىن, شەشۋشٸ سەتتە سوعان باعىت بەرە الاتىن قايراتكەرلەر. وسى تۇرعىدان تٶكەڭ زييالى قاۋىمنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ دەر ەدٸم.
اتا-اناسىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ, جارىنا دەگەن شىنايىلىعى, بالالارىنا دەگەن مەيٸرٸمٸ ەدەپتٸ ادامنىڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸن اسقاقتاتىپ تۇرعانداي. قىم-قۋىت جۇمىس, قاربالاس شارۋا باستان اسسا دا, اتا-اناسىنا كٶڭٸل بٶلۋدٸ ەستە ەستەن شىعارمايتىن جٷرەگٸ نەزٸك جان. ەپكەسٸ, ٸنٸ-قارىنداستارىنا دەگەن ىقىلاسى, ولارعا كٶرسەتكەن اعالىق ٸزەتٸ باۋىرمالدىعىن دەرٸپتەگەندەي. جالپى, اعايىن-تۋىسقا عانا ەمەس, دوس-جارانى بار, بارشا ادام بالاسىن قادٸرلەي بٸلۋ تٶكەڭنٸڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى سيياقتى. تۋمىسىنان بويىنا بٸتكەن قاراپايىمدىلىعىنا ساي, ەشقاشان ادامدارعا جاساعان قامقورلىعىن دابىرا ەتپەيتٸن, قازاقى ەدەپپەن سىيلاستىققا جٷگٸنەتٸن. ەردايىم كٸشٸپەيٸلدٸلٸك كٶرسەتۋٸمەن كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن جاقسى قاسيەتكە يە.
سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت. بٷگٸن مٸنە, تٶلەۋحان مۇراتحانۇلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسقان وراسان ٷلەسٸمەن, قىزمەتتەگٸ بەكەم بەدەلٸمەن, اعايىن جەنە دوس-جاران اراسىنداعى ابىرويىمەن, ەلٸنە دەگەن اق پەيٸلٸنەن اۋىتقىماي 70-كە كەلٸپ وتىر. «ايتارىڭدى ايتىپ كەت, ايتا الماسسىڭ قايتىپ كەپ» دەگەندەي ماقتاۋ مەن ماداقتاۋدى اسا قاجەت ەتپەيتٸنٸن بٸلسەم دە, قاسىمىزدا جٷرگەن اعا قايراتكەردٸڭ ٶزٸندٸك ەلەمٸنە ٷڭٸلگەندٸ, بايقاعانىمدى كٶپشٸلٸكپەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸم. اسىلدى باعالاي بٸلۋ دە, اعالاردى اعالاي بٸلۋ دە مەنٸڭ ٸنٸلٸك پارىزىم دەپ سانايمىن. دانىشپان اباي «جاقسى بولساڭ, جارىقتى كٸم كٶرمەيدٸ» دەگەن ەمەس پە, جاقسىسىن جادىندا ساقتاعان حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز عوي.
تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنا تەن ازاماتتىق اسىلدىقتىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ جاس جەتتٸ, قايرات كەتتٸ دەپ زەينەتكە كەتٸپ, وتباسىندا قامالماي, ەلٸ دە ەلٸنە قىزمەت ەتۋٸن جالعاستىرىپ, شارۋالاردىڭ شاشىراپ جاتقان شارۋاسىن ورتاق مٷددەگە توعىستىرۋدىڭ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋدٸ جٷزەگە اسىرۋدا. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستانعا تەن جەكە شارۋالاردىڭ ٶز شارۋالارىن ٶزدەرٸ كٷيتتەگەن كٷيكٸ تٸرلٸگٸنە, كووپەراتسييا تەتٸكتەرٸ ارقىلى دەم بەرٸپ, بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارۋعا جۇمىلدىرۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن سارالاۋ جولىندا. قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸك العان كەزەڭٸندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا ەركٸن بويلاۋىنا مۇرىندىق بولعان تٶلەۋحان مۇراتحانۇلىنىڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ شارۋالاردىڭ ىنتىماعىن ۇيىتاتىن تەگەۋٸرٸندٸ تەتٸكتەردٸ يگەرۋگە دە جەتەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. اللا اعامىزعا قۋات بەرسٸن! ەردايىم جاڭاشىل ٸزدەنٸستەردٸڭ ورتاسىندا ماڭدايى جارقىراپ جٷرە بەرۋٸنە تٸلەكتەسپٸن! ٶمٸر جولىنداعى جەتٸنشٸ بەلەس قۇتتى بولسىن!
ايبىن تٶرەحانوۆ, پروفەسسسور
