استانادا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتٸندە اتومشى ماماندار, عالىمدار, ەكولوگتار, قۇزىرلى مەملەكەتتٸك ورگان ٶكٸلدەرٸ جەنە باسقا دا ساراپشىلار باس قوسقان «اەس-تٸڭ ەكولوگيياعا جەنە قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ قانداي?» تاقىرىبىندا دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. ونى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» كومپانيياسى مەن ەۇۋ بٸرٸگٸپ ۇيىمداستىردى.
قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى اەس-تٸڭ سالىناتىن ورنى انىقتالعاندىقتان, ونىڭ ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸ, ياعني ٶزٸن-ٶزٸ اقتاۋ مەحانيزمٸ ناقتى قاراستىرىلا باستادى. ونى مەسەلەنٸڭ قارجىلىق جاعى دەسە دە بولادى.
«ەزٸرشە, بولجاممەن ەكٸ رەاكتورى بار 1 اەس-تٸ بٸر ورىنعا ورنالاستىرۋدى عانا قاراستىرىپ وتىرمىز. رەاكتور كٶپ بولعان سايىن قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى دا ارزانىراق بولادى. ال اەس قۇرىلىسىندا بٸرٸنشٸ بلوك بارلىق ۋاقىتتا دا ەكٸنشٸسٸنە قاراعاندا قىمباتقا تٷسەدٸ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ, ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جەنە ٶنەركەسٸپ دەپارتامەنتٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گٷلميرا مۇرسالوۆا.
«ٶيتكەنٸ, ەكٸنشٸ بلوكتىڭ قۇرىلىسى كەزٸندە تەجٸريبە دە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دا, دايىن الاڭ دا, قانداي دا بٸر ينفراقۇرىلىم دا بولادى. سوندىقتان ناقتى سوماسىن ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. دەگەنمەن, ەلەمدٸك تەجٸريبەدە ەكٸ ەنەرگوبلوكقا 10-12 ملرد دوللار ەتەدٸ. مۇنداي تەجٸريبە بار. «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بٸرگە ەلەۋمەتتٸك ساۋالناما جٷرگٸزٸلدٸ. جالپى, حالىق تاراپىنان اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى وڭ پٸكٸر بار»
[caption id="attachment_89356" align="alignnone" width="1374"]
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى باسقارماسىنىڭ جەتەكشٸ ينجەنەرٸ قۇمار ەۋسەنوۆتٸڭ سٶزٸنشە, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا قاراستى ۇلتتىق اتوم كومپانيياسى اەس قۇرىلىسى جوباسىمەن بەس جىلدان بەرٸ اينالىسىپ كەلەدى. بۇل مەسەلە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كٶتەرٸلٸپ وتىر.
«بٸز كٶپتەگەن جوبانى قاراپ شىقتىق, كريتەرييلەر قۇراستىردىق, باعالادىق. 2019 جىلى بٸز 9-عا جۋىق كومپانيياعا سۇرانىس جٸبەردٸك. ولاردى ٸشٸندە بٸزگە اقش, رەسەي, وڭتٷستٸك كورەيا, قىتايدان 5 كومپانييا جاۋاپ بەردٸ»
قۇمار ەۋسەنوۆ وسى تٶرت ەلدٸڭ بەيبٸت اتوم تەحنولوگييالارى بٸر-بٸرٸنە ۇقساس ەكەنٸن ايتادى. بارلىعى قاۋٸپسٸز. اپات مودەلدەۋ بويىنشا 10 ميلليون جىلدا شامامەن 1 رەت قانا بولۋى مٷمكٸن.
«قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸزدە 1 گيگاۆاتت شاماسىندا ەنەرگييا تاپشىلىعى بار. نەگٸزگٸ سەنٸمدٸ ەنەرگييانى تەك اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى قامتاماسىز ەتە الادى. ەرينە, جىلۋ ستانسالارى بار, بٸراق ولار كٶمٸرتەكتٸ شىعارادى, - دەدٸ, قۇمار ەۋسەنوۆ.
ەنەرگەتيكا سالاسى ماماندارىنىڭ بولجامىنشا, قازاقستاندا بولاشاقتا ەنەرگييا تاپشىلىعى كٷتٸپ تۇر. وعان ٶندٸرٸس پەن ادام سانىنىڭ ٶسۋٸ سەپ بولادى. بازالىق, تۇراقتى گەنەراتسييا قاجەت. كٷن مەن جەل ستانتسييالارى وعان جارامايدى. «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى بٶلٸمٸ ينجەنەرٸ اسۋان سييابەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, ونداي گەنەراتسييانى بٸز اەس-تەن جەنە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان الا الامىز. قازٸرگٸ كەزدە جەس مەسەلەلەرٸنە كەلەتٸن بولساق, ولارعا ٶزدەرٸنٸڭ كٶمٸرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىنا بايلانىستى ينۆەستيتسييا تارتۋ, قارجىلاندىرۋ مەسەلەلەرٸ كٷردەلٸ بولىپ تۇر. «سول سەبەپتٸ دە «جاسىل ەنەرگەتيكا» كٶزٸ رەتٸندە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن قاراستىرامىز», - دەيدٸ, اسۋان سييابەكوۆ.
[caption id="attachment_89359" align="alignnone" width="1374"]
«قازٸرگٸ كەزدە ەلەمدە 430-عا جۋىق اەس جۇمىس ٸستەپ تۇر. ەرينە, وسى كەزگە دەيٸن اپاتتىق جاعدايلار بولدى. بٸراق ول كەزدەگٸ رەاكتورلار بٷگٸنگٸ كٷنٸ جاڭارتىلدى. قانشا جىل ٶتتٸ, ياعني جۇمىس ٶتٸلٸ كٶپ. قازٸر سول اەس-تەردٸڭ جاڭا بۋىنى شىعىپ جاتىر. سول سەبەپتٸ قازاقستان تەك قانا جاڭا بۋىندى 3+ رەاكتورلارىن قاراستىرادى. ونىڭ ەكولوگيياعا دا ەسەرٸ زەرتتەلگەن. مىسالى, اپاتتىق جاعداي بولسا, وندا راديواكتيۆتٸ قالدىقتاردىڭ قورشاعان ورتاعا, قاسىنداعى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ, جانۋارلار ەلەمٸنە تارالۋىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. ياعني, اپات بولعان جاعدايدا ول سىرتقى ورتاعا شىعىپ كەتپەيدٸ»
ال ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ قورشاعان ورتانى باسقارۋ جەنە ينجينيرينگ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ رايحان بەيسەنوۆا: "ەر بالاما ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ پايدالى جەنە زيياندى جاقتارى بار. سونىڭ زييانى ازىن قاراستىرۋ كەرەكپٸز. ٶزٸمٸزدە شيكٸزات بولعاندىقتان, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى بٸزگە قولايلى ەنەرگييا كٶزٸ دەپ ايتۋعا بولادى", - دەيدٸ.
اەس-تٸ سالۋ شەشٸمٸ قابىلدانسا, ونىڭ قۇرىلىسى كەمٸندە 10 جىلعا سوزىلادى. بٸراق قۇرىلىستى باستاماي تۇرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن حالىققا كەسٸبي تٷردە تٷسٸندٸرۋ تۋرالى ٶتە ماڭىزدى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. قازٸر اتومشى ماماندار وسى اعارتۋشىلىق جۇمىستى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدٸ.
