وسىدان 5 جىل بۇرىن Dalanews.kz تٸلشٸسٸ «قىرعىزستان ەۋرازييالىق وداققا قوسىلۋعا قارسى» قوزعالىسىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ, ساياساتتانۋشى اينۇر چولپانكۋلوۆامەن سۇحباتتاستى. ساراپشى سول تۇستاعى قىرعىز باسشىسى اتامباەۆتىڭ «اداسىپ» جٷرگەنٸن ايتىپ, «قىرعىز قوعامىنداعى رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالى كٷشتٸ» دەگەن ەدٸ.
5 مىڭ مٷشەسٸ بار قوزعالىستىڭ ٶكٸلٸ ەلدٸڭ ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋٸنە قارسى ەكەنٸن اشىق ايتقان. ودان بۇرىن كٷنٸ كەشە بوستاندىققا شىققان اتامباەۆقا باعا بەرگەن ەدٸ. ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتا قويماعان سۇحباتتى وقىرمان نازارىنا قايتارا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.
– قىرعىز ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ «كسرو –نى قايتا قۇرعىسى كەلگەن ادامنىڭ اقىلى جوق, الايدا, سول دەۋٸردٸ ساعىنبايتىن ادام جٷرەكسٸز جان» دەيدٸ ەكەن. بٸر قىزىعى, اتامباەۆتىڭ سٶزٸ رەسەي پرەزيدەنتٸ پۋتيننٸڭ: «كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ كٷيرەۋٸ – ححٸ عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن گەوساياسي اپات» دەگەن پٸكٸرٸنەن الشاق جاتقان جوق. بۇل قالاي بولعانى?
قىرعىزستان ساياساتتانۋشىسى اينۇر چولپانكۋلوۆا– ول سول دەۋٸردٸ كٶكسەيدٸ دەپ ايتپايمىن, الايدا كەڭەستٸك كەزەڭدٸ ەسكە العاندا سٶزٸنٸڭ سارىنىنان سول دەۋٸرگە دەگەن ساعىنىش سەزٸلٸپ تۇرادى. بۇل تٷسٸنٸكتٸ دە. اتامباەۆ كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ ٶنٸمٸ عوي. مەسكەۋدەگٸ باسقارۋ ينستيتۋتىندا «ينجەنەر-ەكونوميست» ماماندىعىن العان. ونىڭ مامان جەنە تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋى سول دەۋٸرگە ساي كەلدٸ. ەكونوميكاداعى بەلگٸلٸ بٸر جوبانى جٷزەگە اسىراردا ول قازٸرگە دەيٸن كسرو-نىڭ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنەدٸ («قىزىل يمپەرييا» ەلدەقاشان كٷيرەپ تىنعانىنا جەنە جوسپارلى ەكونوميكانىڭ سەتسٸزدٸككە ۇشىرعانىنا قاراماي). وسىدان-اق ونىڭ ساناسىنا كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ قۇندىلىعى ەبدەن سٸڭٸپ قالعانىن اڭعارۋعا بولادى. ول ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶتكەنمەن ٶمٸر سٷرەتٸن سيياقتى. سول سەبەپتٸ دە اتامباەۆ قازٸرگٸ ەۋرازييالىق ينتەگراتسيياعا سالقىن, سالماقتى كٶزبەن قارايتىن جاعدايدا ەمەس.
– جالپى, قىرعىز قوعامى كرەملدٸڭ ينتەگراتسييالىق ساياساتىنا قالاي قارايدى ٶزٸ, قالاي باعالايدى?
– اتامباەۆ بۇل ينتەگراتسييانىڭ بٸزگە پايداسى بولماسا, زييانى جوعىن ايتىپ وتىر. الايدا قوعام ونىڭ سٶزٸنە سەنەدٸ, ىعىنا جىعىلادى دەگەن سٶز ەمەس. جان-جاقتى ويلاي بٸلەتٸن قوعامنىڭ بەلسەندٸ ٶكٸلدەرٸ, وپپوزيتسييالىق دەپۋتاتتار, كەسٸپكەرلەر بيلٸكتٸڭ وداققا كٸرەمٸز دەگەن ۇسىنىسىن قۇپتامايدى. ەڭ جاقسى جاڭالىق, دەپۋتاتتار اراسىندا ينتەگراتسييا بٸزگە يگٸلٸك ەكەلمەسٸن تٷسٸنە باستاعان ازاماتتار كٶبەيٸپ كەلەدٸ.
رەسەي يمپەريياسىن قايتا تٸرٸلتۋ جەنە جاڭاەۋرازييا (نەوەۆرازييستۆو) تۋرالى يدەيا – الەكساندر دۋگينگە تيەسٸلٸ. يدەيا ٶزەگٸ فاشيزمگە جاقىن. بۇل يدەيانىڭ تٸنٸندە «ورىس ەلەمٸ», رەسەيلٸك دەرجاۆا اتتى كونتسەپتسييا جاتىر. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ قوزعالىس «بۇل وداق قىرعىزستانعا قاي جاعىنان بولماسىن قاۋٸپتٸ» دەپ سانايدى.
– كەز كەلگەن قارسى پٸكٸردٸڭ ناقتى دەيەگٸ, ۋەجٸ بولادى عوي. قىرعىزستاندى نە سەبەپتٸ وسىناۋ ينتەگراتسييانىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە كٶرگٸلەرٸڭٸز كەلمەيدٸ?
– اتامباەۆ «ەۋرازييالىق وداق بٸزگە 170 ملن. تۇرعىنى بار نارىققا جول اشادى دەپ وتىر» جەنە «بٸزدٸڭ ميگرانتتاردىڭ رەسەيدە جۇمىس ٸستەۋٸنە جەڭٸلدٸكتەر جاسالادى» دەيدٸ. «ٶندٸرٸس داميدى» دەپ تاعى ٶتٸرٸك ايتادى. ٶندٸرٸس ٶتكٸزۋ نارىعى بولعاندا عانا ٶركەندەيدٸ. مۇنى كەز كەلگەن كەسٸپكەر بٸلەدٸ. مەسەلە, بٸز رەسەيگە نە ۇسىنا الامىز?
ەكٸنشٸدەن, رەسەيدەگٸ قىرعىز ميگرانتتارىنىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالىپ وتىر. رەسەي كٶشٸ-قون تالاپتارىن قاتاڭداتتى, جۇمىسقا تۇرۋ پاتەنتٸنٸڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ جٸبەردٸ. ونىمەن قويماي, ەڭبەك ميگرانتتارى ەندٸ ورىس تٸلٸنەن تەست تاپسىرادى.
«قىرعىزستان كەدەندٸك وداققا قوسىلۋعا قارسى» قوزعالىسى ەلٸنٸڭ ەگەمەندٸكتەن ايىرىلعانىن قالامايدى. بۇل وداققا كٸرسەك ساياسي, اقپاراتتىق, ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە قاتەر تٶنەدٸ, تەۋەلسٸز ساۋدا تاريفٸ مەن بيۋدجەتتٸك ساياساتىن جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلامىز. بەرٸن قويشى, ەڭ سوراقاسى, بٷگٸنگە دەيٸن از-مۇز بولسا دا قول جەتكٸزگەن دەموكراتييالىق جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ بارلىعى دالاعا كەتەدٸ. بىلتىر وسى ماقساتتا اۋقىمدى ساۋالناما جٷرگٸزدٸك. قىرعىزداردىڭ 50 پايىزى ەلدٸڭ ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋٸنە قارسى.
مەسكەۋ مەن كيەۆتٸڭ تاتۋ تۇستارى ەلٸمٸزدەگٸ رەسەيلٸك ارنالار مۇنشالىقتى ساياسيلانباعان ەدٸ. قازٸر شە? قاراپايىم حالىق ۋكرايناداعى جاعدايعا رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىنىڭ كٶزٸمەن قاراپ وتىر. وبەكتيۆتٸلٸك ەلدەقاشان ٶلگەن: «اقش جاۋ», «ەۋروپا جاۋ», «رەسەي ەدٸل», «مەسكەۋدٸكٸ جٶن». كرەملدٸك ارنالاردان كٷندە وسىنى كٶرەمٸز. ونىڭ ٷستٸنە سوڭعى كٷندەرٸ كەڭەستٸك يدەولوگييانى, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى, كەدەندٸك وداق جەنە رەسەيدٸڭ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ساياساتىن جاقسى جاعىنان جارنامالايتىن جيىندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ەلبەتتە, مۇنى مەسكەۋدەن اقشا الىپ وتىرعان ساياساتتانۋشىلار جاساپ وتىر.
– ەۋرازييالىق وداقتىڭ بٸراز تالاپتارى دسۇ-نىڭ شارتتارىنا قايشى دەپ ەستٸدٸك. بۇل مەسەلە قالاي رەتتەلەدٸ?
– بٸز مىنادان قورقامىز: ەركٸن ساۋدا ساياساتىنا بەيٸمدەلگەن قىرعىز ەكونوميكاسى ەۋرازييالىق وداقتىڭ باعا ساياساتىنا باعىنۋعا مەجبٷر بولادى. بٸرتۇتاس كەدەن تاريفٸنٸڭ 92 پايىزى رەسەيدٸڭ كەدەندٸك تاريفٸنە نەگٸزدەلگەن. ياعني, وسى وداقتىڭ تاريفتٸك ساياساتىنىڭ ٶزٸ رەسەيلٸك ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸ يمپورتتان قورعاۋعا باعىتتالعان. بٸز سوقىر ەمەسپٸز, بەرٸن دە كٶرٸپ وتىرمىز.
بٸزدٸڭ بيلٸك قانداي دا بٸر ايماقتىق ەكونوميكالىق وداققا كٸرمەس بۇرىن دسۇ عا مٷشە ەلدەردٸڭ كەلٸسٸمٸن الۋى كەرەك. مۇنىڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸ ەۋرازييالىق وداق ساۋدا ۇيىمىنىڭ قىرعىزستانعا جٷكتەگەن مٸندەتٸن ٶز موينىنا الادى نەمەسە قىرعىزستان ەۋرازييالىق وداقتىڭ تالابىنا ساي ٶزٸنٸڭ دسۇ الدىنداعى مٸندەتٸن ٶزگەرتەدٸ. نەگٸزٸندە مۇنىڭ ەكەۋٸ دە مٷمكٸن ەمەس. بيلٸك بۇل مەسەلەنٸ قالاي رەتتەرٸن ٶزٸ دە بٸلمەيتٸن سيياقتى.
– رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىرعىز قوعامىنداعى ىقپالى قانداي? رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى داعدارىس تۋراسىندا جەرگٸلٸكتٸ باسىلىمدار نە دەيدٸ?
– قىرعىز اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸنٸڭ 70 پايىزى كرەملدٸڭ قولىندا. سوراقىسى, وسى 24 جىلدا قىرعىز جەرٸندەگٸ رەسەيلٸك ارنالارعا حابار تاراتقانى ٷشٸن تٶلەنەتٸن اقى سالىق تٶلەۋشٸلەردٸڭ ەسەبٸنەن الىنادى.
مەسكەۋ مەن كيەۆتٸڭ تاتۋ تۇستارى ەلٸمٸزدەگٸ رەسەيلٸك ارنالار مۇنشالىقتى ساياسيلانباعان ەدٸ. قازٸر شە? قاراپايىم حالىق ۋكرايناداعى جاعدايعا رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىنىڭ كٶزٸمەن قاراپ وتىر. وبەكتيۆتٸلٸك ەلدەقاشان ٶلگەن: «اقش جاۋ», «ەۋروپا جاۋ», «رەسەي ەدٸل», «مەسكەۋدٸكٸ جٶن». كرەملدٸك ارنالاردان كٷندە وسىنى كٶرەمٸز. ونىڭ ٷستٸنە سوڭعى كٷندەرٸ كەڭەستٸك يدەولوگييانى, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى, كەدەندٸك وداق جەنە رەسەيدٸڭ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ساياساتىن جاقسى جاعىنان جارنامالايتىن جيىندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ەلبەتتە, مۇنى مەسكەۋدەن اقشا الىپ وتىرعان ساياساتتانۋشىلار جاساپ وتىر.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸز رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىنىڭ ناسيحاتىنا اربالىپ قالدىق. ۋكراينانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن قولداعان باسىلىمدار بٸردەن ايىپتالادى. «ولاردى اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸ قولداپ وتىر» دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلادى (شىنى كەرەك, كٷلكٸڭ كەلەدٸ). رەسەيگە قارسى پٸكٸر بٸلدٸرگەن ازاماتتار بٸردەن ۇلتشىل, ورىستى يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرەتٸن جەكسۇرىن, فاشيست اتانادى. قاراپ تۇرىپ قىنجىلاسىڭ. قىرعىزستاندا تەۋەلسٸز ينتەرنەت باسىلىمدار جوق ەمەس. سونىڭ بٸرٸ – www.kloop.kg سايتى.
– قىرعىز بيلٸگٸنٸڭ تاراپىنان قوزعالىس مٷشەلەرٸمەن ديالوگكە بارۋ, كەلٸسٸمگە كەلۋ ەرەكەتٸ جٷرگٸزٸلدٸ مە?
– يە, قوزعالىس بەلسەندٸلەرٸ ەكونوميكا مينيسترٸمەن كەزدەستٸ. بٸرنەشە دٶڭگەلەك ٷستەلدەر ٶتكٸزٸلدٸ. بٸراق, نەتيجەسٸ شامالى. شىنىمدى ايتسام بۇل بيلٸكتٸڭ دە بۇدان بۇرىنعىلاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق. دەموكراتييالىق مەدەنيەت دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – قارسى تاراپتىڭ پٸكٸرٸن تىڭداي بٸلۋ. ال بٸزدٸڭ بيلٸك تۋرالى بۇلاي ايتا المايسىڭ. ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋ مەسەلەسٸ كونستيتۋتتسيياعا ساي رەفەرەندۋمدا شەشٸلٸپ, قىرعىزستاننىڭ جوگوركۋ كەنەشٸندە تالقىلانۋى تيٸس ەدٸ.
– كەزٸندە اسقار اقاەۆ «قىرعىزستاننان شۆەيتسارييا جاسايمىن» دەپ ۋەدە بەرگەن. اتامباەۆ نە دەيدٸ?
– اقاەۆتىڭ ارمانى شىنايى ەدٸ. ول شىنىمەن دە قىرعىزستاندى ەكٸنشٸ شۆەيتساريياعا اينالدىرعىسى كەلدٸ. جەنە قىرعىزستاننىڭ قالاي دامۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ناقتى جوسپارى بولادى. بٸراق بۇل باسقا ەڭگٸمە... قازٸرگٸ پرەزيدەنت ەلدٸ قالاي ٶركەندەتەرٸن, قالاي دامۋ جولىنا تٷسٸرەرٸن بٸلمەيدٸ. ناقتى ماقساتى, مٸندەتٸ جوق. جاقىندى كٶرە المايدى. الىستى بولجاي المايدى. ول ايتادى: «ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋ قاجەتتٸلٸك. قىرعىزستاننىڭ بۇدان باسقا دامۋ جولى جوق».
بٸز ايتامىز: «قىرعىزستان قالىپتاسقان مەملەكەت جەنە ونىڭ ٶز دامۋ جولى بار».
بٸز بۇل تاراپتاعى ٶز كٶزقاراسىمىزدى, ٶز جوبا-جوسپارىمىزدى ەلدەقاشان كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنا ۇسىنعانبىز. قانداي دا بٸر وداققا كٸرۋ قىرعىزستاننىڭ جالعىز دامۋ جولى ەمەس. بۇل بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ ستراتەگييالىق وي-ساناسىنىڭ تايازدىعى. سەبەبٸ, دامۋدىڭ بالامالى جولدارىن ٸزدەستٸرۋ ەشقاشان اشىق تالقىلانعان ەمەس. اتامباەۆتىڭ اداسىپ كەتكەنٸن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
