باس شاھاردا ٶتكەن حالىقارالىق باسقوسۋدىڭ ناعىز ديالوگ الاڭى دەۋگە لايىق بولدى, ونىڭ ميسسيياسى دا ايقىن. بٸرٸنشٸدەن, ەلەمدە بولىپ جاتقان تٷرلٸ گەوساياسي جەنە باسقا دا جاعدايدى اشىق تالقىلاۋ, ورتاعا سالۋ; ەكٸنشٸدەن, ەلەم ەلدەرٸنٸڭ الدىندا تۇرعان نەگٸزگٸ قيىندىقتار مەن داعدارىستاردى انىقتاۋ جەنە شەشۋ جولدارىن اقىلداسۋ; ٷشٸنشٸدەن, ٶزارا ىنتىماقتاستىق رۋحىندا ديالوگ ارقىلى وسى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ; تٶرتٸنشٸدەن, كٶپجاقتىلىقتىڭ جالپى مەدەنيەتٸن جاڭارتۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ; بەسٸنشٸدەن, بەيبٸتشٸلٸك, پروگرەسس جەنە ىنتىماقتاستىق ٷشٸن كٷرەس شارالارىن كٷشەيتۋ ەرٸ وسى مٷددەگە باسىمدىق بەرۋ.
جيىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «بۇل فورۋم بٸزگە بۇرىنعىدان دا قاجەت بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا – بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي شيەلەنٸس كەزٸندە بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا تٸكەلەي ىقپال ەتەدٸ. تٸرٸ قالۋ ٷشٸن جاھاندىق جٷيە ەليتا ٷشٸن ەمەس, بەيبٸتشٸلٸك پەن گٷلدەنۋدٸ قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بارلىعى ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك», - دەگەنٸ سوندىقتان. ول وسى وتىرىستا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرٸ سالىنعان ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ ٸرگەتاسى تۋرالى دا ەڭگٸمە قوزعادى. ەلەمدٸك تەرتٸپ ٸرگەتاسىنىڭ جويىلۋ ٷدەرٸسٸنە كۋە بولىپ وتىرعانىمىزدى ايتتى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت كەمەلۇلى 30 جىلدان كەيٸن بٸزدٸ بٶلەتٸن بۇرىنعى "بلوك" ويلاۋىنىڭ قايتا ورالعانىنىڭ كۋەسٸ بولىپ وتىرعانىمىزدى جەتكٸزدٸ. بٶلٸنۋ كٷشتەرٸ تەك گەوساياسي ويىندارعا قاتىستى ەمەس. ونىڭ ەكونوميكالىق استارى دا بار. ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ٶزٸ اشىق تٷردە قارۋ رەتٸندە قولدانىلادى. بۇل كونفرونتاتسيياعا سانكتسييالار مەن ساۋدا سوعىستارى, ماقساتتى قارىز ساياساتى, قارجى كٶزدەرٸنە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ شەكتەۋ نەمەسە ولاردان وقشاۋلاۋ جەنە ينۆەستيتسييالاردى باقىلاۋ كٸرەدٸ.
«وسى فاكتورلار بٸرٸگٸپ سوڭعى ونجىلدىقتارداعى جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋ نەگٸزدەلگەن ەركٸن ساۋدا, جاھاندىق ينۆەستيتسييا, يننوۆاتسييا جەنە ادال بەسەكەلەستٸك سىندى ٸرگەتاستاردى بٸرتە-بٸرتە بۇزادى», - دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ. بۇل دەگەنٸمٸز, ٶز كەزەگٸندە ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستٸ, مەملەكەتتەردٸڭ ٸشكٸ قارىم-قاتىناسىن جەنە ولاردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتى تۋدىرادى. ال مەدەنيەت پەن قۇندىلىقتارداعى الشاقتىقتاردىڭ كەڭەيۋ تەندەنتسييالارى ەكزيستەنتسيالدى قاۋٸپتەرگە اينالدى.
«بۇل, ٶز كەزەگٸندە, سوڭعى قارۋلارعا, سايىپ كەلگەندە, ەشنەرسەگە كەپٸلدٸك بەرمەيتٸن قورعانىس شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا يتەرمەلەيدٸ. بۇعان جارتى عاسىردا العاش رەت بٸزدٸڭ الدىمىزدا جاڭا قارۋ-جاراقتاردى ساتىپ الۋدىڭ كەلەشەگٸ بار ەكەندٸگٸ دە دەلەلدەيدٸ. وسىنىڭ بارلىعى كليماتتىڭ ەكزيستەنتسيالدى ٶزگەرۋ قاۋپٸنە شۇعىل تٷردە نازار اۋدارۋ قاجەت كەزدە بولىپ وتىر», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ايتقان نەگٸزگٸ وي – گەوساياسي قىسىم فاكتورلارى ەلدەردٸ بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاتسا, مەملەكەتتەر جاقىنداسۋ, ٶزارا ەرەكەتتەسۋ, ىنتىماقتاسۋ, بٸر-بٸرٸنە جاقىنداۋ ٷشٸن ايقىن دا قۋاتتى يمپەراتيۆ الدىندا تۇر. وسىنداي ۋاقىتتا استانا حالىقارالىق فورۋمى بۇل ٷردٸستٸ كەرٸ قايتارۋدىڭ تاعى بٸر مٷمكٸندٸگٸن بەرەدٸ. تەك كەزدەسٸپ, كەڭەسٸپ, پروبلەمالارىمىز, الاڭداۋشىلىقتارىمىز بەن ٷمٸتتەرٸمٸز تۋرالى ٶزارا شىنايى بولۋ ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىق بۇل مەسەلەلەردٸ شەشە الادى. تەك وسىلاي عانا بٸز ورتاق بولاشاعىمىزدى قالىپتاستىرا الامىز جەنە بەرٸمٸز ٷشٸن نەعۇرلىم تۇراقتى, ەدٸل جەنە گٷلدەنگەن ەلەمدٸ بٸرتٸندەپ قۇرۋعا ورالا الامىز.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ باسقا ەلدەردٸ 2026 جىلى بۇۇ جەنە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قامقورلىعىمەن قازاقستاندا ايماقتىق كليماتتىق سامميت ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندى. بۇل ورايدا, ەلٸمٸز جاسىل ەكونوميكانىڭ وراسان زور مٷمكٸندٸكتەرٸن ۇسىنا الادى جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا حابىنا اينالا الار ەدٸ. دەگەنمەن, ۋاقىت بٸز جاقتا ەمەس. بٸزگە قاجەتتٸ جىلدامدىقپەن جاسىل ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسييالاۋ جەنە قۇرۋ ٷشٸن رەسۋرستار مەن سەرٸكتەستٸك قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق كليماتتىق تٶتەنشە جاعداي بٸزدٸڭ ٶزارا تەۋەلدٸلٸگٸمٸز بەن تاعدىرىمىزدىڭ ورتاقتىعىنىڭ ەڭ ايقىن مىسالى بولىپ تابىلادى. بٸز قالاساق تا, قالاماساق تا بٸر-بٸرٸمٸزبەن بايلانىستىمىز.
«وسى شىندىقتى ەسكەرە وتىرىپ, قالاي بٸرگە جۇمىس ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن انىقتاعاندار تابىسقا جەتەدٸ, ال ٸستەي المايتىندار سەتسٸزدٸككە ۇشىرايدى. كٶپجاقتىلىقتى نەگٸزدەيتٸن بۇۇ پرينتسيپتەرٸ مەن قۇندىلىقتارى بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى عانا ەمەس, جالعىز تەسٸلٸ. بۇل استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ۇستانىمدارى, زيياتكەرلٸك تامىرى – ورتاق مەسەلەلەردٸ شەشۋ جەنە ىنتىماقتاستىققا, دامۋعا جەنە ٸلگەرٸلەۋگە ۇمتىلۋ ٷشٸن ديالوگ الاڭى», - دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
ونىڭ دەرەگٸنشە, ورتالىق ازييانىڭ ەكٸ ۇلى ٶزەنٸ – سىردارييا مەن ەمۋداريياداعى سۋ دەڭگەيٸ 2050 جىلعا قاراي شامامەن 15 پايىزعا تٶمەندەيدٸ. ايماقتاعى ەكولوگييالىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن باسقا ەلدەر حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن قولداۋعا كٶبٸرەك قاراجات بٶلۋ قاجەت. سۋ مەسەلەسٸ مەن كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى. ورتالىق ازييا - سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تەك تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن تيٸمدٸ تاڭدالعان بٸرلەسكەن شارالار ارقىلى عانا قول جەتكٸزۋگە بولاتىن ايماق.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قازاقستان گەوساياسي سٸلكٸنٸستەرگە قاراماستان, ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكالىق لوكوموتيۆ قىزمەتٸن جالعاستىرىپ جاتىر. ٶيتكەنٸ, ەلٸمٸز ەجەلدەن شىعىس پەن باتىستىڭ, سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸكتٸڭ توعىسقان جەرٸ. بۇل فورۋم كٶپ جاعىنان ۇلى ەۋرازييا دالاسىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن تاريحىنا سەيكەس كەلەدٸ.
سونىمەن, مەملەكەت باسشىسى قىتايدى ەۋروپالىق وداقپەن بايلانىستىراتىن ورتا دەلٸز نەمەسە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىن مىسالعا كەلتٸردٸ, بۇل ساۋدا مەن ينۆەستيتسييا ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى.
«بۇل باعىت ٷندٸ مۇحيتى ارقىلى جٷك تاسىمالداۋ ۋاقىتىن ەكٸ ەسەگە دەرلٸك قىسقارتادى. مەن سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا جەنە ايماقٸشٸلٸك بايلانىستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول" باستاماسىنداعى شەشۋشٸ رٶلٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بٸز بٷگٸن وسىندا وتىرعان مەملەكەتتەر مەن ادامدار اراسىنداعى فيزيكالىق ٶزارا بايلانىستى نىعايتۋعا, سونداي-اق سەرٸكتەستەر مەن دوستار رەتٸندە بٸزدٸڭ قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە ۇمتىلامىز. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقستان شىن مەنٸندە جاھاندىق, ەڭ باستىسى, سەنٸمدٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق مەملەكەت دەپ ايتا الامىز», - دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ول الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا مەن اۋعانستاننىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بەيبٸتشٸلٸك پەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ جولىندا ەرقاشان بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ كەلەدٸ. بٸز يادرولىق قارۋسىزدانۋدى تاباندى تٷردە جاقتايمىز جەنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى ۇستانامىز. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز سيرييا داعدارىسىن شەشۋ ٷشٸن استانا بەيبٸتشٸلٸك پروتسەسٸنە باستاماشى بولدى. ەلوردامىز ەلەمدٸك دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزدەرٸ ٶتەتٸن تۇراقتى ورىنعا اينالدى. قازاقستان اۋعانستانداعى گۋمانيتارلىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە بەلسەنە قاتىسىپ وتىر.
«شتاب-پەتەرٸ استانادا ورنالاسقان ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى كەڭەسٸ ايماقتىق جەنە جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ بەدەلدٸ تەتٸگٸنە اينالدى. بٸز اۋعانستانداعى گۋمانيتارلىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە بەلسەنە اتسالىسۋدامىز. بۇۇ قامقورلىعىمەن اۋعان حالقىنا جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتۋدٸ بۇدان ەرٸ ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸن دە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. وسى تۇرعىدا الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا مەن اۋعانستاننىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ ماڭىزدى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ ساياساتكەر.
«مەنٸڭ كرەدوم انىق تۇجىرىمدالعان: زاڭدىلىق پەن تەرتٸپ. بۇل «جاڭا ەدٸل قازاقستاندى» قۇرۋدىڭ بەرٸك ٸرگەتاسى. بٸز ٶتە قىسقا مەرزٸمدە ينستيتۋتتارىمىزدى رەفورمالادىق, پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن شەكتەدٸك, كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸك, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جٷيەلەردٸ قايتا ٸسكە قوستىق, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىن جويدىق», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ قازاقستان ەكٸ جىل بۇرىنعىدان ٶزگەشە.
وسى تاريحي حالىقارالىق باسقوسۋعا قاتىستى مەتسەنات, كەسٸپكەر نۇرلان سماعۇلوۆ باق-تا ويىن تارقاتقان. ول بٸزدٸ ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ, ماشينا جاساۋ سالالارىنداعى يندۋستريالدى جوبالار قىزىقتىراتىنىن جەتكٸزدٸ. بٸز ٷشٸن قازٸر يدەولوگييالىق تۇرعىدان جاڭا قازاقستاندى ەمەس, بيزنەس تۇرعىسىنان جاڭا قازاقستاندى پوزيتسييالاۋ ٶتە ماڭىزدى. «بٸز كٶپتەگەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرا الامىز. ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتە, اتاپ ايتقاندا, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸندە مەملەكەت ٶزٸنٸڭ مۇناي دوللارلارىن قايتا باعىتتاپ, يندۋسترييالاندىرۋعا اقشا قۇيعىسى كەلەدٸ. مەن ساراپشىلاردىڭ مۇنى ٶتە وڭ باعالاپ, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ٶتە ٷلكەن ەلەۋەتتٸ كٶرٸپ وتىرعانىن بايقادىم», - دەدٸ ول.
ال ارمەنييانىڭ ٶكٸلٸ, جۋرناليست گەۆورگ مەليكياننىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ جاھاندىق پروبلەمالار مەن سىن-قاتەرلەردٸڭ سانى ازايماي وتىر. مۇنداي فورۋمدار تۇراقتى بەيبٸتشٸلٸكتٸ, ىنتىماقتاستىقتى, ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستاردى, بولجامدىلىقتى جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ورناتۋعا مٷددەلٸ بارلىق ەلدەرگە قاجەت.
«استانا حالىقارالىق فورۋمى – بايلانىستاردى ورناتۋعا, تٷرلٸ سۋبەكتٸلەر اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋعا جەنە تيٸمدٸ جەنە كٶپجاقتى ديالوگتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان جاقسى الاڭ, ەسٸرەسە حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندەگٸ پولياريزاتسييانىڭ كٷشەيۋٸ, دەرجاۆالار اراسىنداعى جالعاسىپ جاتقان ستراتەگييالىق بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا تاپتىرمايتىن ورتا», - دەدٸ ارمەنييا ٶكٸلٸ. ونىڭ پايىمىنشا, فورۋم ديالوگقا, تەجٸريبە الماسۋعا جەنە دوستاستىققا ىقپال ەتە وتىرىپ, بۇۇ, ەقىۇ-مەن قاتار بالامالى الاڭعا اينالىپ, يننوۆاتسييالىق, ستاندارتتى ەمەس, سونىمەن بٸرگە پراكتيكالىق شەشٸمدەردٸ تابۋعا كٶمەكتەسە الادى.
گەۆورگ مەليكيان سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ جٸبەك جولىنان بەرٸ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كٶپٸر رەتٸندە قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. ەلٸمٸز ەۋرازييانىڭ قاق ورتاسىنداعى ستراتەگييالىق گەوگرافييالىق ورنى جەنە حالىقارالىق ارەناداعى كٶپٸر سالۋشى رەتٸندەگٸ بەدەلٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. استانا حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن ماڭىزدى جاھاندىق فورۋمدار مەن پلاتفورمالار قۇرۋ ارقىلى دا ٶزٸنٸڭ گەوستراتەگييالىق پوزيتسيياسىن جٷزەگە اسىرۋعا ۇمتىلۋدا. استانا سىرتقى ساياساتى ارقىلى بارلىق ەلدەرمەن وڭ قارىم-قاتىناستى ساقتاي وتىرىپ جەنە ەلەمدە ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸز ۇستانىمدارىن نىعايتا وتىرىپ تۇراقتىلىعىن بەرٸك ەتتٸ.
«قازاقستان ٶزٸن بەيتاراپ جەنە بەيبٸتشٸل مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتەدٸ, جانجالداردى ەڭسەرۋ مەن ىمىراشىل شەشٸمدەردٸ تابۋ بويىنشا ديپلوماتييالىق كٷش-جٸگەردٸ بەلسەندٸ جٷرگٸزەدٸ. سونداي-اق ەل كٶپپوليارلى ەلەمدٸ دامىتۋعا جەنە بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكالىق ەرٸ ەلەۋمەتتٸك دامۋى ٷشٸن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا ۇمتىلۋدا. سونىمەن قاتار ايماقتىق جەنە حالىقارالىق ۇيىمدارعا بەلسەندٸ قاتىسۋىمەن, سونداي-اق حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋعا, ەنەرگەتيكا جەنە تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان باستامالاردى قولداۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ», - دەدٸ گەۆورگ مەليكيان.
فورۋم الاڭىندا ەكٸجاقتى كەلٸسسٶزدەر زالدارى قىزمەت ەتتٸ. ولاردىڭ بارلىعى ۆ2ۆ, B2G, B2C جەنە ت.ب. ورنالاسقان. Apple, Google, Amazon سيياقتى امەريكاندىق IT كومپانييالارىمەن ٶتكەن بيزنەس-فورۋم دا تابىستى ۇيىمداستىرىلدى دەۋگە نەگٸز بار. ٶيتكەنٸ, قازاقستانعا باتىس, وڭتٷستٸك-شىعىس كومپانييالارى ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
