باسىنان ەڭگٸمەلەسەك, 2011 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە سيرييادا باشار اساد رەجيمٸ مەن وپپوزيتسييا اراسىنداعى تەكەتٸرەس بۇرق ەتە قالىپ, ونىڭ سوڭى ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاستى. اۋقىمدى قاقتىعىسقا سيريياداعى ەرتٷرلٸ ساياسي كٷشتەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ايماقتىڭ نەگٸزگٸ مەملەكەتتەرٸ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ەلەمدٸك دەرجاۆالار دا قاتىسىپ كەتتٸ.
كٶپ دەگەن ادام ٶلٸمٸنە الىپ كەلگەن سوعىس قيمىلدارى بەيبٸت حالىقتىڭ قىرىلۋىنا, ەلدٸ مەكەندەردٸڭ قيراۋىنا الىپ كەلٸپ, ەلدٸڭ ەكونوميكاسى مەن ينفراقۇرىلىمىنا وراسان زور زالال كەلتٸردٸ. بۇل, تٸپتٸ حالىقارالىق پروبلەمالار تۋدىردى. ايتالىق, سوعىس سيرييالىقتاردىڭ ايماقتىڭ جەنە ەۋروپانىڭ ەرتٷرلٸ مەملەكەتتەرٸنە جاپپاي قونىس اۋدارۋىنا سەبەپ بولدى, بۇل ميگراتسييالىق داعدارىسقا ەكەلدٸ. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بوسقىندار ٸسٸ جٶنٸندەگٸ جوعارعى كوميسسارى باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 2018 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا 45 شتاتتا رەسمي تٸركەلگەن 6 664 415 سيرييالىق بوسقىن بولعان.
نەتيجەسٸندە سيريياداعى وپپوزيتسييا مەن ٷكٸمەت اراسىنداعى قاقتىعىس ەلەمدٸك كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ەڭ كٷردەلٸ سىناقتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
وسى 2011 جىلدان بەرٸ حالىقارالىق قاۋىمداستىق سيريياداعى ساياسي احۋالدى رەتتەۋگە بٸرنەشە رەت تالپىنىس جاسادى. اتاپ ايتقاندا, 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا باستالعان ۆەنا كەلٸسسٶزدەرٸ, سونداي-اق 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا باستالعان بۇۇ قامقورلىعىمەن سيرييا بويىنشا جەنەۆا بەيبٸت كەلٸسسٶزدەرٸ ۇيىمداستىرىلدى. دەسە دە, بۇل وقيعالاردى دا نەتيجەسٸز دەپ ايتۋعا بولمايدى. بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شەشٸمدەر قابىلداندى, بوسقىندار مەسەلەسٸن بٸرشاما شەشتٸ, ساياسي احۋالدى ۋاقىتشا بولسا دا قالپىنا كەلتٸردٸ.
2016 جىلى قازاقستان سيريياداعى سوعىسۋشى تاراپتاردىڭ كەلٸسسٶزدەرٸ ٷشٸن استانادا الاڭ ۇيىمداستىرۋدى ۇسىندى. 2017 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارى ارالىعىندا قازاقستاننىڭ استاناسىندا سيريياداعى جاعدايدى رەتتەۋ بويىنشا جەتٸ حالىقارالىق كەزدەسۋ ٶتتٸ, كەيٸن ولار «استانا پروتسەسٸ» دەگەن اتقا يە بولدى. العاشقى وتىرىس 2017 جىلدىڭ 23-24 قاڭتارىندا بٸزدٸڭ ەلوردامىز ٶتتٸ. وندا كەپٸلگەر ەلدەر – رەسەي, تٷركييا جەنە يران سيريياداعى اتىستى توقتاتۋ رەجيمٸن باقىلاۋدىڭ ٷش جاقتى مەحانيزمٸن قۇرۋعا كەلٸستٸ. ەڭ باستىسى, قارۋلى وپپوزيتسييا مەن سيرييا ٷكٸمەتٸ اراسىندا جاناما كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلدٸ. بۇۇ دەلەگاتسيياسى دەلدال, اقش دەلەگاتسيياسى باقىلاۋشى رەتٸندە قاتىستى. بۇل سيرييا ٷكٸمەتٸ مەن قارۋلى وپپوزيتسييانىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن العاشقى كەلٸسسٶزدەر ەدٸ.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ سيرييا بويىنشا ارنايى ٶكٸلٸ ستاففان دە ميستۋرا اتاپ ٶتكەندەي, قازاقستان حالىقارالىق ارەناداعى ەڭ كٷردەلٸ جاعدايلاردى شەشۋگە كٷش سالدى. تەك 2017 جىلدىڭ ٶزٸندە دەەسكالاتسييا ايماقتارى مەن بوسقىنداردى قايتارۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋ, ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتٸرۋ, تۇتقىندار مەن ۇرلانعانداردى بوساتۋ, گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانعان سەگٸز كەزدەسۋ ٶتتٸ.
استانا پروتسەسٸ – قازٸرگٸ كەزدەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا جانجالدىڭ بارلىق تاراپتارى قاتىساتىن كەلٸسسٶزدەر سەريياسى. استانا فورماتىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸ ەكٸ كٷننٸڭ ٸشٸندە سيرييالىق رەتتەۋدٸڭ بارلىق اسپەكتٸلەرٸ بويىنشا تەرەڭ پٸكٸر الماسۋدىڭ ٶتۋٸندە دەۋگە نەگٸز بار. استانا فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر كەيبٸر ماڭىزدى وقيعالار مەن سيريياداعى جاعدايداعى ٶزگەرٸستەردەن كەيٸن ٶتٸپ جاتىر. استانا پروتسەسٸنٸڭ بٸرنەشە راۋندى قازاقستاننىڭ استاناسىندا ەمەس, سوچي مەن انكارادا دا ٶتتٸ.
«سيريياداعى قاقتىعىستى بەيبٸت جولمەن رەتتەۋ باعىتىندا ەل باسشىلىعى ۇسىنعان قازاقستاننىڭ باستامالارى تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنٸڭ بارلىق تٷرٸنەن باس تارتۋداعى جوعارى حالىقارالىق ميسسييانى كٶرسەتەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى بٸتٸمگەرشٸلٸك جەنە گۋمانيتارلىق باستامالارى ٷلكەن ساياساتتىڭ ەلەمدٸك ويىنشىلارىنا بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق قارارلارى مەن قۇجاتتارى نەگٸزٸندە سيريياداعى جاعدايدى قۇقىقتىق رەتتەۋ جەنە تەڭدٸك قاعيداتتارىن بٸرلەسٸپ قايتا قاراستىرۋ قاجەتتٸگٸن ايعاقتايدى. قازاقستان ورتالىق ازيياداعى مەملەكەت رەتٸندە ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن ساياساتتىڭ, ەكونوميكانىڭ جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان كٶپۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانىپ كەلەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ دٸن مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD دوكتورى الماسبەك شاعىرباي.
«بٸزدٸڭ رەسپۋبليكا سيرييا مەن يراكتان قازاقستان ازاماتتارىن قايتارۋدى كٶزدەيتٸن «جۋسان» دەپ اتالاتىن ارنايى گۋمانيتارلىق وپەراتسيياعا ايماقتاعى العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قولداۋ كٶرسەتتٸ. قابىلدانعان ارنايى شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستاندىق ەسكەريلەر ەلگە مىڭعا جۋىق ازاماتتى الىپ كەلدٸ, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەيەلدەر مەن بالالار ەدٸ. ولار تٷگەلدەي-دەرلٸك مەملەكەتتٸك شارالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ دەستٷرلٸ شىندىعى مەن قۇندىلىقتارىنا بەيٸمدەلدٸ. ازاماتتاردى ۇرىس ايماقتارىنان قايتارۋ بويىنشا وسى گۋمانيتارلىق وپەراتسييانى مىسالعا الا وتىرىپ, كٶرشٸلەرٸمٸز, الىس-جاقىن باسقا مەملەكەتتەر دە قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولداپ, سيرييادان ٶز ازاماتتارىن قايتارۋعا كٷش سالدى», - دەپ ەسكە الادى ساراپشى.
راسىندا, «جۋسان» ەسكەري-گۋمانيتارلىق وپەراتسييالارى جەنە ودان كەيٸنگٸ شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزبەن جٷرگٸزٸلگەن وڭالتۋ جۇمىستارى ەلەمدٸك قوعامداستىقتا وڭ باعاسىن الدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ بارلىق كٶرٸنٸستەرٸنە بەلسەندٸ تٷردە قارسى تۇرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋدا.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, استانا پروتسەسٸ بارىسىنداعى بٸرقاتار كەلٸسسٶزدەر سيريياداعى شيەلەنٸستٸ, قارۋلى قاقتىعىس دەڭگەيٸن ايتارلىقتاي تٶمەندەتۋگە جەنە جاعدايدىڭ ٶرشۋٸن بٸتٸمگەرشٸلٸككە باعىتتاۋعا مٷمكٸندٸك تۋدىردى.
«سيريياداعى جاعدايدى رەتتەۋدەگٸ استانا فورماتىنىڭ ساياسي ماڭىزى قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶزەكتٸلٸگٸن جويماي وتىر, ينتەرنەتتە تٷرلٸ تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلەنۋٸ, كٶشٸ-قون پروتسەستەرٸنٸڭ كەڭەيۋٸ, اۋعانستانداعى تۇراقسىز جاعداي وسى باعىتتاعى ٶزارا ٸس-قيمىلدى كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ال بۇعان استانا فورۋمى مٷشەلەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ جەنە گەوساياسي ماسشتابتاعى جەتەكشٸ ەلەمدٸك ەلدەرمەن ۇسىنىلعان مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بٸردەي ٷلەس قوسۋى تيٸس. قازاقستان بەيبٸت مەملەكەت جەنە بۇۇ جارعىسىنىڭ تەڭ قۇقىلى مٷشەسٸ رەتٸندە سيريياداعى مەسەلەنٸڭ ٶركەنيەتتٸ رەتتەلۋٸنە مٷددەلٸ», - دەپ ەسەپتەيدٸ الماسبەك شاعىرباي.
2022 جىلدىڭ 22-23 قاراشاسىندا ٶتكەن 19-شى كەزدەسۋدە كەپٸلگەر ەلدەر (يران, رەسەي جەنە تٷركييا) قاقتىعىستىڭ ەسكەري شەشٸمٸ جوق ەكەنٸن تاعى دا قۋاتتاپ, لاڭكەستٸكپەن كٷرەسۋ ٷشٸن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ قاجەتتٸلٸگٸنە نازار اۋداردى.
«سيرييا كٷن تەرتٸبٸ ەلٸ دە ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىندا. ۇزاق ۋاقىت بويى حالىقارالىق ويىنشىلار ٸشكٸ قاقتىعىستى توقتاتۋ جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ داعدارىسىن ساياسي جولمەن شەشۋ جولدارىن ٸزدەستٸرۋدە. استانا دا سيريياداعى قاقتىعىستى رەتتەيتٸن الاڭ», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى دەۋرەن كەكەنتاي.
ونىڭ پايىمىنشا, وسى ۋاقىت ٸشٸندە استانا پروتسەسٸ جاعدايدى دەەسكالاتسييالاۋدا جەنە قانتٶگٸستٸ توقتاتۋدا وڭ رٶل اتقارىپ, سيرييا ٷكٸمەتٸ مەن وپپوزيتسيياسى اراسىنداعى تٸكەلەي ديالوگتىڭ بٸرەگەي الاڭىنا اينالدى. جەنەۆا فورماتى سيرييانىڭ ساياسي جٷيەسٸن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان بولسا, تاراپتاردىڭ استاناداعى كەلٸسسٶزدەرٸ جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, سونىڭ ٸشٸندە گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋگە باعىتتالعان. استانا پروتسەسٸ ەكسپونەنتسيالدى تٷردە دامىپ كەلەدٸ. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, تاراپتاردىڭ استانادا بٸر ٷستەل باسىنداعى ەربٸر كەزدەسۋٸ ايتارلىقتاي نەتيجە بەرەتٸن تىنىمسىز جۇمىس. سوعان قاراماستان, كەلٸسسٶزدەر پروتسەسٸنٸڭ بارلىق تاراپتارى ۇزاق مەرزٸمدٸ ىقپال ەتۋدٸڭ ستراتەگييالىق مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەلٸ دە بايىپتى ىمىراعا كەلۋ جولىندا.
استانا پروتسەسٸ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپايدى جەنە جۇمىسىن جالعاستىرادى. مەسەلەن, سيرييا مەسەلەسٸ بويىنشا كەزەكتٸ كەزدەسۋ 20-21 ماۋسىم كٷندەرٸ تاعى دا استانادا ٶتتٸ.
