قازاقستانداعى ەتنوسارالىق كەلٸسٸم ەل بٸرلٸگٸنٸڭ ٶزەگٸ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسىنىڭ ٸرگەتاسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. بۇل جولدا الدىڭعى شەپتە تۇرعان تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – قازاقستانداعى شەشەن جەنە ينگۋش مەدەنيەتٸن دامىتۋ قاۋىمداستىعى «ۆايناح» ەتنومەدەني بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەسٸ احمەد مۋرادوۆ. ونىڭ سٶزٸندە – كٶرەگەندٸك بار, ويىندا – ساياسي ساباقتاستىق, ەرەكەتٸندە – تەكتٸلٸك پەن سەنٸم ٷيلەسٸم تاپقان. Dalanews.kz تٸلشٸلەرٸ العان سۇحباتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بولاشاعى, «ۆايناح» ورتالىعىنىڭ قىزمەتٸ, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ساياسي باعدارى مەن ۇلتارالىق تاتۋلىق مەسەلەلەرٸن تەرەڭٸنەن تالقىلادىق.
– احمەد مىرزا, جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاڭا دامۋ جولدارىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ونى بٸرتۇتاس ۇلتتى قالىپتاستىرۋداعى باستى ينستيتۋت رەتٸندە اتاپ جٷرگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. وسى ويىڭىزدى سايتىمىزدىڭ وقىرماندارىنا تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
– اسسامبلەيا – جاي عانا مەدەني ۇيىم ەمەس, ول – ساياسي جەنە يدەولوگييالىق كەڭٸستٸكتە ٸشكٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ قۇرال. بٷگٸندە بٸز جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ناقتى ايتقانى بار – قازاقستاندا زاڭ ٷستەمدٸگٸ, قوعامدىق كەلٸسٸم مەن بٸرلٸك ٷستەم بولۋعا تيٸس. بۇل ستراتەگييالىق ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن اسسامبلەيا حالىق اراسىنداعى سەنٸم كٶپٸرٸ بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ وعان اسسامبلەيانىڭ مٷمكٸندٸگٸ جەتەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل قۇرىلىمنىڭ ەل اراسىنداعى اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸك-كٶزقاراستىق شيەلەنٸستەردٸ جۇمسارتاتىن مەدياتور ينستيتۋتىنا اينالعانىن بەرٸمٸز كٶرٸپ وتىرمىز.
مەنٸڭ ويىمشا, اسسامبلەيا ەندٸگٸ جەردە تەك مەرەكەلٸك سيپاتتاعى جيىندارعا عانا ەمەس, عىلىمي-ساراپتامالىق, بٸلٸم بەرۋ جەنە ساياسي تالداۋ ورتالىعىنا اينالۋى تيٸس. بٸزدٸڭ مەملەكەت پوستەتنيكالىق مودەلگە قاراي بەت بۇرىپ كەلەدٸ – بۇل دەگەنٸمٸز, ۇلت دەگەن ۇعىم ەتنيكالىق ەمەس, ازاماتتىق-يدەيالىق تۇتاستىقتى بٸلدٸرەدٸ. مٸنە, اسسامبلەيا الداعى ۋاقىتتا وسى ميسسييانى قالىپتاستىرۋعا كٷش سالۋى كەرەك.
– بۇل ٶتە باتىل تۇجىرىم. ال قازٸرگٸ ساياسي لاندشافتتا اسسامبلەيانىڭ رٶلٸ سٸزدٸڭشە جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بە?
– ەلٸ دە بولسا بٸز كەيدە اسسامبلەيانى ارحايكالىق قۇرىلىم رەتٸندە قابىلدايمىز. ونى مۇراجايعا قويىپ, «ەتتەگەن-اي» دەگەن ەستەلٸكتەردٸڭ قاتارىنا قوسقىمىز كەلەدٸ. مۇنداي ويمەن كەلسپەيمٸن. كەرٸسٸنشە, اسسامبلەيا – مودەرنيزاتسيياعا بەيٸم قۇرىلىم. مەملەكەت باسشىسى ٶتكەن جيىندا ناقتى ايتتى – پروۆوكاتسييالىق مەلٸمدەمەلەرگە جول جوق, ەسٸرەسە ەتنوسارالىق سالادا. بۇل – ٶتە ماڭىزدى سيگنال. سەبەبٸ قوعامدا ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار بار, بٸراق ولاردىڭ بەرٸ قۇقىقتىق شەڭبەردە ٶربۋٸ كەرەك.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت توقاەۆ اسسامبلەيانىڭ جۇمىسىن عىلىمي ساراپتاماعا نەگٸزدەۋدٸ تاپسىردى. ياعني, جەكە تۇلعالاردىڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنبەي, ناقتى دەرەك پەن تالداۋعا سٷيەنۋ قاجەت. بۇل – ەتنوساياسي شەشٸم قابىلداۋداعى ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا باعىتتالعان قادام دەپ ەسەپتەيمٸن.
– سٸزدٸڭشە, اسسامبلەيانىڭ كادرلىق قۇرامى مەن قۇرىلىمدىق رەفورمالارى قانداي بولۋعا تيٸس?
– بۇل مەسەلە ٶتە ٶزەكتٸ. قازٸر كٶپتەگەن ايماقتاردا اسسامبلەيا فيليالدارى فورمالدى جۇمىس ٸستەپ وتىر. جيىن ٶتكٸزەدٸ, ەسەپ بەرەدٸ – بٸراق ناقتى ەلەۋمەتتٸك ترانسفورماتسييا جاساپ وتىرعانى شامالى. بٸزگە جاڭا بۋىن كەرەك. مەملەكەتشٸل, ساياسي مەدەنيەتٸ جوعارى, كەسٸبي مودەراتورلار قاجەت. اسسامبلەيا قاتارىنداعى جاستار مەن ەتنومەدەني ورتالىق باسشىلارى ساياساتتان, كوممۋنيكاتسييادان, كونفليكتولوگييادان حاباردار بولۋى تيٸس.
سونداي-اق, اسسامبلەيا قۇرىلىمىن قوعامدىق كەڭەستەرمەن, انالار القالارىمەن, دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن, جەرگٸلٸكتٸ باق-پەن تيٸمدٸ ينتەگراتسييالاۋ قاجەت. بۇل – كٶپ دەڭگەيلٸ ەلەۋمەتتٸك باقىلاۋ تەتٸگٸن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– سٸز جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن «ۆايناح» ەتنومەدەني ورتالىعى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ ٶتسەڭٸز. قانداي جوبالارمەن اينالىساسىزدار?
– قازاقستانداعى شەشەن-ينگۋش حالقى ٷشٸن «ۆايناح» ۇيىمى تاريحي جادى مەن قازٸرگٸ ساياسي سانا توعىستىراتىن ماڭىزدى قۇرىلىم. بٸز شەشەن جەنە ينگۋش حالىقتارىنىڭ قازاقستانداعى تاعدىرىن جاقسى بٸلەمٸز. 1944 جىلى ستاليندٸك رەجيم ولاردى ورتالىق ازيياعا دەپورتاتسييالادى. سول كەزدە قازاق حالقى ٶز نانىن بٶلٸسٸپ, ٷلكەن رۋحاني, ادامگەرشٸلٸك قولداۋ كٶرسەتتٸ. بٸز سونى ۇمىتقان جوقپىز. ەشقاشان ۇمىتپايمىز. بٸز قازاق حالقىنا مەڭگٸ قارىزدارمىز.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ «ۆايناح» ورتالىعى جاستارمەن جۇمىس ٸستەيدٸ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرادى, ەدەبيەت, تاريح, تەاتر ارقىلى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك پەن پاتريوتيزمدٸ قالىپتاستىرۋعا كٷش سالىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك ساياساتتى ناسيحاتتاۋ ٸسٸنە بٸز دە بەلسەندٸ ارالاسامىشش.
– سٸز پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتى قانداي كٶشباسشى رەتٸندە كٶرەسٸز?
– پرەزيدەنت توقاەۆ – بۇل زاماننىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتٸن كٶشباسشى. ول – ديپلومات, ساياساتكەر, زاڭگەر, ەرٸ گۋمانيست. ەڭ باستىسى – ول مەملەكەتشٸل. ونىڭ ەربٸر سٶزٸ, ەسٸرەسە ەتنوسارالىق كەلٸسٸمگە قاتىستى ايتقاندارى – ستراتەگييالىق مازمۇنعا يە. ول ەشقاشان پوپۋليزمگە جول بەرمەيدٸ, بۇل ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى.
توقاەۆتىڭ قازاق تٸلٸن دامىتۋعا قاتىستى كٶزقاراسى – بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. مەملەكەتتٸك تٸل – بۇل تەك كوممۋنيكاتسييا قۇرالى ەمەس, بۇل – ۇلتتىڭ ساناسىن بٸرٸكتٸرەتٸن ماتريتسا. پرەزيدەنت قازاق تٸلٸن بٸلۋ – بارشا قازاقستاندىق ٷشٸن قۇرمەتتٸڭ, ادالدىقتىڭ بەلگٸسٸ ەكەنٸن ناقتى ايتتى. بۇل – ەدٸلەتتٸلٸك پرينتسيپٸنە نەگٸزدەلگەن ۇستانىم.
ول اسسامبلەيانى – ۇلت بٸرلٸگٸنٸڭ ينستيتۋتى دەپ اتادى. بۇل جاي عانا ساياسي ريتوريكا ەمەس. بۇل – ناقتى ساياسي تاپسىرما. پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ بار, ەندٸگٸ كەزەكتە وسى تاپسىرمانى تيٸمدٸ ورىندايتىن كادرلار مەن قۇرىلىمدار قاجەت.
– مۋراد مىرزا, سٸزدٸ قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ باستى فاكتورلارى قانداي دەگەن ساۋال مازالاماي ما?
– ەرينە مازالايدى. سەبەبٸ تاتۋلىق – ٶزٸنەن ٶزٸ ورناي سالاتىن قۇبىلىس ەمەس. ول – ەڭبەكتٸڭ, ساياساتتىڭ, تەربيەنٸڭ, كوممۋنيكاتسييانىڭ, قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ نەتيجەسٸنەن تۋىندايتىن نەجٸك دٷنيە. مەنٸڭشە, نەگٸزگٸ ٷش فاكتور بار. بٸرٸنشٸ – زاڭ ٷستەمدٸگٸ. ەتنوس, تٸل, دٸن – ەشتەڭە دە زاڭنان جوعارى ەمەس. بارلىعىنا ورتاق ەرەجە بار, جەنە ول بۇزىلماۋى تيٸس.
ەكٸنشٸ – ەدٸلدٸك. ەگەر ادامدار مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا, ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەردە, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە تەڭ ەكەنٸن سەزٸنبەسە – بۇل جەردە بٸرلٸك بولمايدى. ٷشٸنشٸ – سەنٸم. مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى سەنٸم – ەڭ قىمبات ۆاليۋتا. ول تەك سٶزبەن ەمەس, ناقتى ٸسپەن قالىپتاسادى.
– سوڭعى سۇراعىمىز, سٸز قازاقستانداعى ەتنوسارالىق كەلٸسٸم مودەلٸن قالاي سيپاتتار ەدٸڭٸز?
– ٶز باسىم بۇل مودەل – پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ەڭ سەتتٸ جوبا دەپ ەسەپتەيمٸن. ول ەشكٸمدٸ شەتتەتپەيدٸ, ەشكٸمگە باسىمدىق بەرمەيدٸ. ونىڭ نەگٸزٸندە پاراسات, سابىر, زاڭ مەن ەدٸلەت تۇر. قازاقستاندا ەربٸر ەتنوس – مەملەكەتتٸڭ سەرٸكتەسٸ. بٸز ۇلتشىلدىققا دا, كوسموپوليتيزمگە دە ۇرىنعان جوقپىز.
بٷگٸنگٸ جاھاندىق جاعدايدا – بۇل مودەلدٸڭ قۇنى ودان سايىن ارتا تٷستٸ. سەبەبٸ ەتنوستار اراسىنداعى شيەلەنٸس – گيبريدتٸك سوعىستاردىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. قازاقستان بۇعان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸندە جول بەرگەن ەمەس. بٸز بٸرگەمٸز. بٸر شاڭىراق استىندا. سول شاڭىراقتىڭ ۋىعى – حالىقتىڭ سەنٸمٸ بولسا, كەرەگەسٸ – بٸزدٸڭ بٸرلٸگٸمٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
