مەتاللۋرگييادا تٷستٸ مەتالدار الۋ ٷشٸن, مۇناي ٶڭدەۋدە تٷرلٸ ٶنٸمدەردٸ تازارتۋدا, قوپارىلعىش زاتتار, جاساندى تالشىقتار, دەرٸ-دەرمەكتەر, تەرٸ يلەۋدە قولدانىلادى.
«بٷگٸندە كٷكٸرت ٶندٸرٸسٸنەن سۇرانىسى ارتىق بولىپ تۇر», – دەيدٸ ماماندار. ٶيتكەنٸ كٷكٸرت كٷننەن كٷنگە كٶلەمٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان مۇناي-گازدى ٶڭدەۋ مەن كوكسوحيمييالىق, مەتاللۋرگييالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق ٶندٸرٸستەردەگٸ قالدىق جەنە تٷتٸن گازداردان كٷكٸرت ٶنٸمدەرٸن تەرەڭ تازالاۋ ەسەرٸنەن بولىپ وتىر.
وسى رەتتە كٷكٸرت ٶندٸرٸسٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٷرلەرٸنە دەگەن سۇرانىس تۇراقتانىپ, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ارقىلى وسى باعىتتى ازايتۋ تەندەنتسيياسى جاسالۋدا. مۇناي-گازدى ٶڭدەۋ بارىسىندا قوسىمشا ٶنٸم رەتٸندە شىعاتىن كٷكٸرتتٸ تەرەڭ ٶڭدەۋ مەن پايدالانۋدىڭ قازٸرگٸ زامانعا ساي جاڭا جولدارىن قاراستىرۋ ٶزەكتٸ ماسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر.
كٷكٸرتپەن لاستانۋ نەمەسە ەلەم ەكولوگييالىق اپاتتىڭ الدىندا تۇر ما?
سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا مۇناي-گاز ٶندٸرٸسٸ كەزٸندە شىعاتىن كٷكٸرتتٸ ۇزاق ۋاقىتقا كونسەرۆاتسييالاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, مەديتسينادا, ۆەتەرينارييادا پايدالانۋدىڭ جاڭا راتسيونالدى جولدارىن قاراستىرۋ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. كٷكٸرتتٸڭ نانوبٶلشەكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ تۋرالى ف.ع.ك., عالىم تۇرعانباي سەيٸتجان ٶزٸنٸڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىندا كەڭ كٶلەمدە زەرتتەگەن.
«مۇناي-گازدى ٶڭدەۋ بارىسىندا شىعاتىن قوسىمشا ٶنٸم تٷيٸرشٸكتٸ كٷكٸرتتەن جوعارى فۋنگيتسيدتٸك جەنە باكتەريتسيدتٸك قاسيەتكە يە كٷكٸرتتٸڭ نانوبٶلشەكتەرٸن الۋمەن قاتار, ونىڭ سۋسپەنزييالارىن اگرەگاتتى تۇراقتاندىرۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەمەسٸن جاساۋ – نانوماتەريالداردى سينتەزدەۋدٸڭ ٶزەكتٸ جەنە پەرسپەكتيۆتٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. سۋدا ەرٸگٸش پوليەلەكتروليتتەرمەن, بەتتٸك-اكتيۆتٸ زاتتارمەن, مينەرالدى قوسپالارمەن جەنە ولاردىڭ كومپوزيتسييالارىمەن ادسوربتسييالىق تٷرلەندٸرۋ جولىمەن الىنعان كٷكٸرتتٸڭ نانوديسپەرستٸ بٶلشەكتەرٸنەن الىنعان فۋنگيتسيدتى پرەپاراتتى اۋىل شارۋاشىلىعىندا تٷرلٸ زييانكەستەرمەن كٷرەسۋدە قولدانۋ, قر ٸشكٸ نارىعىن وتاندىق فۋنگيتسيدتٸ پرەپاراتتارمەن كامتاماسىز ەتۋ جەنە پرەپاراتتى وتاندىق نارىققا شىعارۋ ماقساتىندا تٸركەتۋ ٷشٸن «اسىل كٷكٸرت» دەپ اتادىق. سونىمەن قاتار «اسىل كٷكٸرت» پرەپاراتى قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ باقىلاۋىنداعى ينستيتۋتتاردا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى مەن جەمٸستەرٸنٸڭ زييانكەستەرٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸندٸگٸ مەن بيولوگييالىق ەففەكتيۆتٸلٸگٸ انىقتالدى», – دەيدٸ عالىم.
عالىم سٶزٸن كٸم تىڭدايدى?
بٷگٸندە كٷكٸرتتٸڭ نانوبٶلشەكتەرٸن سينتەزدەۋ جەنە كٷكٸرتتٸڭ گيدروسۋسپەنزييالارىن قولدانۋ جۇمىستارىمەن گەرمانييا, قىتاي, ٷندٸستان, تمد ەلدەرٸ بويىنشا رەسەي, ٶزبەكستان مەملەكەتتەرٸندەگٸ اسا بەدەلدٸ عىلىمي ورتالىقتار اينالىسىپ وتىر.
سونىمەن قاتار كٷكٸرتتٸ زەرتتەۋدە قاجىرلى ەڭبەك سٸڭٸرگەن Samrat Roy Choudhury, Rajib Ghosh سيياقتى ٷندٸستان كوللويدتى حيمييا مەكتەبٸنٸڭ عالىمدارى كٷكٸرتتٸڭ نانوبٶلشەكتەرٸن تيوسۋلفات ناترييدى ەر تٷرلٸ بەيورگانيكالىق جەنە ورگانيكالىق قىشقىلدارمەن ەرەكەتتەستٸرۋ ارقىلى كٷكٸرتتٸڭ نانوبٶلشەكتەرٸن العان.
ال قىتاي عالىمدارى كەرٸ ەمۋلسييالاۋ ەدٸسٸن قولدانا وتىرىپ, پوليسۋلفيد ناترييدان گيدروحلوريت قىشقىلىنىڭ قاتىسىندا كٷكٸرتتٸڭ 100-200 نم ارالىعىنداعى نانوبٶلشەكتەرٸن العانى جايلى Yiming Guo ەڭبەكتەرٸندە جارييالانعان ەكەن.
بٸراق بۇل ەدٸستەردٸڭ ورىندالۋى كٷردەلٸ ەرٸ قوسىمشا رەاگەنتتەر كٶپ قولدانىلاتىندىقتان سينتەز بارىسىندا ادام دەنساۋلىعىنا زيياندى كٷكٸرتتٸ سۋتەك گازدارى شىعادى, ٶز كەزەگٸندە بۇل ونىڭ قولدانىس اياسىن تارىلتادى.
عالىم ۇسىنعان ەدٸس جاڭا كٷكٸرتتٸڭ نانوديسپانسەرلٸ بٶلشەكتەرٸن الۋدا قولدانىلعان شيكٸزاتتار مۇناي ٶندٸرٸسٸندەگٸ جيناقتالعان كٷكٸرتتٸ قولدانىسقا جاراتۋدا تاپتىرماس ەدٸس سانالادى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ كوللويدتى كٷكٸرتتٸڭ يمپورتىنا تەۋەلدٸلٸگٸن جويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى پرەپاراتتار اۋىلشارۋاشىلىعىندا ٶسٸمدٸكتەر زييانكەستەرٸمەن كٷرەسۋدە قولدانىلۋعا تاپتىرماس مٷمكٸندٸك.
زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق جەمٸس-جيدەك جەنە جٷزٸم شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى («قازججشعزي»جشس) جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸندە جٷرگٸزٸلگەن. «اسىل كٷكٸرت» پرەپاراتىن 4 جەنە 10 كگ/گا مٶلشەردە قولدانعان كەزدە المانىڭ وپالى زەڭ اۋىرۋىنا ايتارلىقتاي جوعارى بيولوگييالىق تيٸمدٸلٸك كٶرسەتكەن.
ال ماقتانىڭ اۋرۋلارىنا زەرتتەۋ جۇمىستارى «قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-دا جٷرگٸزٸلگەن. «اسىل كٷكٸرت» پرەپاراتىن قولدانعان كەزدە, ماقتانىڭ ٶرمەكشٸ كەنەلەرگە قارسى بيولوگييالىق تيٸمدٸلٸگٸ 7 تەۋلٸك ٸشٸندە 80,0%, ال 14 تەۋلٸككە دەيٸن باقىلاعاندا پرەپاراتتىڭ بيولوگييالىق ەففەكتيۆتٸلٸگٸ 73,2% كە دەيٸن تٶمەندەيدٸ. پرەپارات قولدانىلعان ماقتا قولدانىلماعان بٶلٸكپەن سالىستىرعاندا ٶنٸمدٸلٸگٸ 2,9-3,4 تس/گا-عا ارتقان.
سونىمەن قاتار قاۋىن-قاربىز, جٷزٸم, قىزاناق سىندى كٶكٶنٸستەردٸڭ ماۋسىمدىق اۋرۋلارىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸن تٶمەندەتٸپ, ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
بٷگٸندە «اسىل كٷكٸرت» پرەپاراتى ارنايى ينستيتۋتتاردا سىناقتان ٶتٸپ, تيٸمدٸلٸگٸ اكتٸلەرمەن راستالىپ, الىنعان نەتيجەلەر نەگٸزٸندە 1 يننوۆاتسييالىق پاتەنت الىنعان. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جاڭالىق نارىققا ەنٸپ, شارۋالار مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ قاجەتٸنە جاراپ جاتسا, بٸز تەك قۋانامىز.
ارايلىم جولداسبەكقىزى,
«ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ باس مامانى
