ەرينە بۇل 1931-33 جىلداردان باستاپ ەسەپتەگەندە عانا. ال شىن مەنٸندە قازاقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق ودان دا بۇرىن بولعان. وعان رەسەي يمپەريياسى, كسرو مەن ستاليننىڭ ٶزگە ۇلتتارعا ٶكتەمدٸك كٶرسەتكەن سۇم ساياساتى كٸنەلٸ ەكەنٸ داۋسىز...
تاريحشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا ەگەر وسى زۇلمات كەزەڭدەر بولماسا قازٸر قازاق ۇلتىنىڭ سانى 60 ميلليونعا جەتەر ەدٸ. بۇل شىندىق, بەلكٸم ودان دا كٶپ بولار ما ەدٸ.
...
كەيبٸر باسىلىمدار جازعانداي, كسرو مەملەكەتتٸك مۇراعاتىندا مىنانداي قۇپييا دەرەك بار ەكەن.
«يز ۆسەح تيۋركسكيح يلي تۋرەتسكيح نارودوۆ روسسيي... سامىم منوگوچيسلەننىم ياۆليايۋتسيا كازاحي. نا تەرريتوريي ۆ دۆا ميلليونا تريستا تىسياچ كۆ. ۆەرست جيۆەت بەز مالوگو 10 ميلليونوۆ كازاحوۆ». (ارحيۆ وكتيابرسكوي رەۆوليۋتسيي, فوند №1318, وپيس №1, ەد. حر. №56).
1897 جىلعى ساناقتى نەگٸزگە العان م.تىنىشباەۆ:
«بٸزدٸڭ ەسەپتەۋلەرگە سەيكەس قازاقتار 4 091 746 ادام. ورىس يمپەريياسىنداعى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ 30,08%-ىن قۇرادى» دەپ جازعان.
قازٸر 31 ميلليوننان اسىپ كەتكەن ٶزبەكتەر سول كەزدە نەبارى – 726 534 ادام بولعان ەكەن.
1900 جىلى 12 ميلليون بولعان تٷركييا حالقىنىڭ سانى قازٸر 81 ميلليوننان استى.
«مەسكەۋگە بارعان بەتتە لەنين كٸتاپحاناسىنان 1926 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىلارى جارييالانعان كٸتاپتى تاۋىپ وقىعانمىن. «كازاحي – سامايا كرۋپنايا تيۋركويازىچنايا ناتسيونالنوست سوۆەتسكوگو سويۋزا – 6 ملن. 200 تىس چەلوۆەك» دەگەن تۇسىن كٶشٸرٸپ العانمىن. ال 1939 جىلى 2 ملن. ادام عانا قالعان. مۇنداي قورلىققا تەك قوي مٸنەزدٸ جۋاس حالىق قانا شىداي الادى. ال بٸز جىلقى مٸنەزدٸ حالىق ەمەس پە ەدٸك!?» – دەپتٸ بەلگٸلٸ اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ 2016 جىلى «بايانتاۋ» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا (№22 (10725)).
1917-1926 جىلدارى سانىمىز 10-13 ملن-عا جەتكەنٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر دە كەزدەسەدٸ. بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي قازاق ۇلتىنىڭ سانى تۋرالى ەر جىلدارداعى دەرەكتەر بٸردەي ەمەس. بٸراق قاي-قايسىسىن الساق تا قازاق سانى از بولماعان.
ونىڭ كٷرت ازايۋىنا سول كەزدەردەگٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن, اشارشىلىق, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جەنە باسقا دا فاكتورلار تٸكەلەي ەسەر ەتكەن. سونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە اشارشىلىقتان كٶپ زارداپ شەككەن ەكەنبٸز.
...
بٸرٸنشٸ اشارشىلىق زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا 1916-1920 جىلداردا بولعان. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس پەن ازاماتتىق سوعىستىڭ باستالۋى, مال-مٷلٸكتەردٸ تەركٸلەۋ مەن پاتشالىق بيلٸكتٸڭ جٸبەرگەن جازالاۋشى ارميياسىنىڭ باسقىنشىلىعى, ٸندەت پەن قاتتى سۋىق جەنە قۇرعاقشىلىق سالدارىنان 1,5-2 ملن. ادامنان ايىرىلىپپىز.
وعان قوسا 1 ملن-عا جۋىق قازاق شەتەلدەرگە, قىتايعا, اۋعانستانعا, تٷركيياعا اۋىپ كەتتٸ. دەرەكتەرگە قاراعاندا 1917-1920 جىلدار ارالىعىندا حالىق سانى 6 218 300 ادامنان 4 679 795 ادامعا كەمٸگەن.
- جىلدارعى اشارشىلىقتىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ دە وڭاي سوقپادى. جاڭادان ورنىعا باستاعان كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ تٷرلٸ ەسكەري جازالاۋلارى, توناۋشىلىق پەن تابيعي اپاتتان جۇت ورىن العان.
- مال قىرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ 80 پايىزىن كەڭەستٸك بيلٸك ورتالىققا تارتىپ ەكەتٸپ, حالىق ازىق-تٷلٸكسٸز قالدى.
- 1922 جىلعى مەلٸمەت بويىنشا قازاقستان بويىنشا اشتىققا 2 832 000 ادام ۇرىنىپ, 1 ملن. 700 مىڭ ادام اشتان ٶلگەن. 1920 جىلدارداعى اشارشىلىقتان ٶلگەندەردٸڭ سانى 2,3 ملن. ادامعا جەتكەنٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر دە كەزدەسەدٸ.
1929-1933 جىلدارعى اشارشىلىقتا قازاقستاندا جٷرگٸزٸلگەن ستاليندٸك-گولوششەكيندٸك رەفورما, شارۋالاردىڭ جەكەمەنشٸگٸن تەركٸلەۋ مەن جويۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تولىقتاي ورتالىققا تاسىپ ەكەتۋ, نەگٸزسٸز جەنە قاساقانا سالىقتاردى سالۋ, سوتتاۋ مەن قۋدالاۋ قازاق ٷشٸن ەڭ اۋىر سوققى بولدى.
1932 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيٸن قازاقستانداعى كولحوزدار 87%-ى جەنە جەكەلەر ادامدار 51,8%-ى مالىنان ايىرىلعان.
رەسمي حالىق ساناعى مەن تٷرلٸ مۇراعاتتاردىڭ, كەيٸنگٸ كەزدە قۇپييالىعى جارييا بولعان مەلٸمەتتەر بويىنشا 1930-1933 جىلدارى 2,4 ملن. ادام اشتىقتان قىرىلىپتى. ال كەڭەستٸك رەسمي دەرەكتەردٸڭ كٶبٸندە 1 114 000 ادام ٶلدٸ دەپ كەمٸتٸپ كٶرسەتكەن.
وسى شارتتى تٷردە العان ٷش اشارشىلىق نەتيجەسٸندە قازاقستان جەرٸندەگٸ حالىق سانى 1917 جىلعى - 6 218 300, 1920 جىلعا كەلگەندە 4 679 795, 1923 جىلى 3 786 910 ادام بولىپ, ٶسۋدٸڭ ورنىنا ٶشٸپ وتىرعان. بۇل ۇلتقا جاسالعان گەنوتسيد ەمەس پە?
قازاقستانداعى اشارشىلىقتاردى «گەنوتسيد» رەتٸندە باعالاعاندار بار. مىسالى امەريكاندىق سارا كەمەرون زەرتتەۋٸندە «كەڭەس بيلٸگٸ مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا كٶمەكتەسپەدٸ, كەرٸسٸنشە قىرىلۋعا سەبەپكەر بولدى» دەپ, «بۇل ماقساتتى تٷردە جاسالعان گەنوتسيد" رەتٸندە باعا بەرگەن.
اقش قوس پالاتاسى ۋكراينادا 1932-1933 جىلداردا بولعان اشارشىلىقتى گەنوتسيد رەتٸندە باعالاپ رەسمي قۇجاتقا قول قويعانى بەلگٸلٸ. ال بٸز بولساق ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋدان ەرٸگە بارا الماي وتىرمىز.
...
جاقىندا رەسەيدٸڭ تەۋەلسٸز, ليبەرال-دەموكراتييالىق باعىتتاعى قوعامدىق-ساياسي باسىلىمى «نوۆايا گازەتا» ٶزٸنٸڭ ارناۋلى تٸلشٸسٸ ۆياچەسلاۆ پولوۆينكونىڭ قازاقستانداعى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالاسىن (31 مامىر 2021ج.) جارييالادى.
«رەسەي بۇل ٷشٸن قالاي جاۋاپ بەرەدٸ?» دەگەن ٶتكٸر سۇراقپەن باستالعان ماقالا ايتارلىقتاي جاڭالىق اشتى دەپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن بۇ مەسەلگە نازار اۋدارۋىنىڭ ٶزٸ بٸراز نەرسەنٸ اڭعارتقانداي.
اۆتور اشارشىلىق تاريحىنا قازاقستاندىقتاردىڭ دۇرىستاپ دەن قويا باستاعانىن الدىمەن اتاپتى.
وعان مىسال رەتٸندە وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن جانبولات مامايدىڭ «زۇلمات» پەن دوسىم سەتپاەۆتىڭ «وتكوچەۆنيكي ۆەليكوي ستەپي» اتتى فيلمدەرٸ جارىققا شىققانىن ايتقان. بۇل ەڭبەكتەردە اشارشىلىق كەزەڭٸنە تەرەڭ بويلاپ, تاريحي قۇجاتتاردان ناقتى دەلەل كەلتٸرگەنٸ تۋرالى جازادى.
مەسەلەنٸڭ تەك قانا قازاقستاندا عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلە باستاعانىنا نازار اۋدارىپتى.
امەريكالىق سارا كامەروننىڭ «اش دالا» اتتى فيلمٸ 2018 جىلى شىعىپ, 2020 جىلى قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸنە اۋدارىلعانىن سوعان ايعاق ەكەنٸن العا تارتادى.
«تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قازاقستان ٶتكەن تاريحىنا جەتە مەن بەرٸپ, ونىڭ سەبەپتەرٸ مەن دەرەكتەرٸن قازٸر اشىق جازىپ جاتىر. تٸپتٸ اشارشىلىق جايلى كٶپ اشىلىپ ايتا بەرمەيتٸن, وعان تاريحي باعا بەرۋدٸ تالاپ ەتۋدە ساقتىق بايقاتاتىن بيلٸكتٸڭ ٶزٸ زۇلمات جىلداردى زەرتتەۋگە دەن قويا باستادى», – دەيدٸ جۋرناليست.
سونىمەن قاتار «ەيتسە دە, بۇل تاقىرىپقا قوعامنىڭ قىزىعۋشىلىعى زور بولسا دا, اشارشىلىقتىڭ تاريحىن زەرتتەۋ جاعىنان عىلىمي جۇمىستىڭ قارقىنى سىلبىر.
«اشارشىلىق بولعان ەمەس» دەگەن پٸكٸردەگٸ ادامداردىڭ دا راديكالدى پٸكٸرلەرٸ, سونىمەن بٸرگە سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپاي قالامىز-اۋ دەگەن ٷرەي دە عىلىمي جۇمىستارعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ تۇر»,– دەگەن ٶتكٸر پٸكٸرٸن دە ايتىپتى اۆتور.
ۆياچەسلاۆ پولوۆينكو قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ بيلٸگٸ اشارشىلىق ٷشٸن رەەيدەن جاۋاپ بەرۋدٸ تالاپ ەتۋگە دايىن ەمەستٸگٸن جازادى.
«30 جىلدارداعى اشارشىلىق ٷشٸن كرەملدەن كەشٸرٸم سۇراۋدى تالاپ ەتۋ ٷشٸن ٷلكەن دايارلىق قاجەت. بۇعان بارۋ ٷشٸن ستاليننٸڭ «قىلمىسكەر» ەكەنٸن مەمدەڭگەيدە مەلٸمدەۋ كەرەك. بۇل مەسكەۋدٸڭ قۇلاعىنا تٷرپٸدەي تيەرٸ انىق. ستالين دەۋٸرٸن اقتاپ, گۋلاگ-تىڭ قۇرىلۋىن قۇپتاپ, قىزىل يمپەرييانى قايتا تٸرٸلتۋدٸ كٶكسەيتٸن پۋتين قازاقستاننىڭ مۇنداي قادامعا بارارىن ەستٸسە شالقاسىنان تٷسەر ەدٸ. دەل قازٸر رەسەي بۇل تاقىرىپتى عىلىمي دەڭگەيدەگٸ تالقىلاۋدان جالتارىپ جٷر. ستاليننٸڭ سول تۇستاعى شەشٸمدەرٸ دۇرىس بولعانىن, تەك ورىنداۋشىلاردىڭ اسىرا سٸلتەگەنٸن ايتىپ, قىزىلداردىڭ «قىلمىسىنا» جاڭاشا باعا بەرۋدە. بۇل كرەملدەن تاراپ جاتقان جاڭا يدەولوگييانىڭ تٷرٸ...», – دەيدٸ رەسەيلٸك جۋرناليست.
ەيتسە دە قىزىل يمپەرييانىڭ ٸزباسارى رەتٸندە كرەملدٸڭ 90 جىل بۇرىنعى توپالاڭ ٷشٸن كٷندەردٸڭ-كٷنٸ جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەتٸنٸن اشىق ايتىپتى.
«قازٸرگٸ رەسەي بيلٸگٸ اشارشىلىق ٷشٸن مەسكەۋدٸ ايىپتاۋدى دوعارۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدى ۇستانادى. ۇمىتا سالىڭدار, ٶتكەن ٸس ٶتتٸ دەگەنگە مەڭزەپ جٷر. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستانعا قاتىستى. ۋكرايناداعى اشارشىلىقتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى پۋتينشٸل عالىمداردىڭ قانىن قارايتتى. دەل وسى جاعداي تاعى قايتالانسا رەسەيدٸڭ رەپۋتاتسيياسى وڭباي قۇلدىرايدى.
بٸراق قازاقستان بۇل توپالاڭدى ۇمىتپايدى! بٷتٸن بٸر ۇلتتى جەر بەتٸنەن جويىپ جٸبەرە جازداعان تراگەدييا بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ دا, كەيٸنگٸ تولقىننىڭ دا جادىنان ٶشپەسٸ انىق.
كٷندەردٸڭ كٷنٸ اقوردا كرەملدەن جاۋاپ بەرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. تٸپتٸ پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا بٷكٸل دەلەل قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتٸرٸپ, اشارشىلىقتان امان قالعان ادامداردىڭ جەنە ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ جاۋاپتارىن جيناقتاپ جاتىر. ال وسى دەلەل قۇجاتتاردىڭ بەرٸ قولعا جينالعان كەزدە – تراگەدييادان باسىن الا قاشقىسى كەلەتٸندەرمەن ەلبەتتە, ەڭگٸمە باسقاشا بولادى», – دەيدٸ جۋرناليست.
الايدا سوعاي وراي پٸكٸر بٸلدٸرگەن دوسىم سەتپاەۆ كرەملدٸڭ كەشٸرٸم سۇرارىنا سەنبەيدٸ.
«قازٸرگٸ ساياسي جاعدايدى ەسەپكە الساق, كەشٸرٸم سۇراۋ دەگەندٸ كٷتپەي-اق قويۋ كەرەك. كەرٸسٸنشە, بٸز رەسەيدٸڭ مويىنداماي تۋلاۋىنىڭ, وعان قارسى قۋاتتى ناسيحاتتىڭ كٷشەيٸپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. ەلەمدە بٸرنەشە مەملەكەت, اتاپ ايتقاندا گەرمانييا وڭتٷستٸك افريكا تاريحىنىڭ قارالى پاراقتارىن مويىنداعىسى كەلەدٸ: ادامدارعا, تۇتاس حالىقتارعا قارسى قىلمىستار بولىپ جاتتى, الايدا ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قازٸرگٸ بۋىن ەمەس, سول كەزدە ەل بيلەگەن باسشىلار كٶتەرۋٸ كەرەك. تاريحتىڭ سول كەزەڭٸن ۇمىتپاي, بٸراق پاراعىن جاۋىپ قويۋ ٷشٸن نارازىلىقتى بەسەڭدەتۋ ماقساتىندا كەشٸرٸم سۇراۋدىڭ ٶزٸ – ماڭىزدى قادام بولار ەدٸ» - دەگەن ەكەن ساراپشى.
اۆتور اشارشىلىققا قاتىستى بٸزدٸڭ ەلدەگٸ كٶزقاراس پەن ۇستانىمداردى اشىق كٶرسەتۋگە تىرىسقان ەكەن. سونىمەن بٸرگە بۇل مەسەلە تٸكەلەي كٶتەرٸلسە رەسەيمەن ەكٸ ورتاداعى قارىم-قاتىناسقا ىقپال ەتٸپ, ٷلكەن داۋعا الىپ كەلەتٸنٸن ەسكەرتۋدٸ ۇمىتپاپتى.
قالاي بولعاندا دا رەسەيلٸك جۋرناليستٸڭ بۇل تاقىرىپقا بارعانى قۇپتارلىق. زۇلمات تاريحى ٶز ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, حالىقارالىق ساحناعا شىققانى دۇرىس. سوندا عانا ورىن العان قىرعىننىڭ ۇلتقا جاسالعان گەنوتسيد ەكەنٸ ەلەمدە مويىندالاتىن بولادى.
مەسەلە ٶتەماقىدا ەمەس, مۇنداي زۇلمات زامان قايتالانباس ٷشٸن قازاققا جاسالعان قىرعىنعا ەدٸل ساياسي باعا بەرٸلۋ كەرەك.
زەينوللا اباجان
