حات اۆتورلارى كٶكجىرا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى "ەلەكە سازىنداعى" قابٸرلەردٸڭ قايتا كٶمٸلۋٸن جەنە قازبا جۇمىستارىنىڭ دەرەۋ توقتاتىلۋىن تالاپ ەتكەن.
"ارۋاقتاردى تىنىشتاندىرۋ ٷشٸن قازىلعان قابٸرلەر قايتا جابىلىپ, الىنعان سٷيەكتەر قۇران وقىلىپ ورنىنا جەرلەنۋ كەرەك. كٶردٸ قايتا اشۋ ٷلكەن كٷنە.
بٷگٸندە التىن ٸزدەپ, سٷيەكتەردٸ قايتا ورىنىنا قويماۋ سەبەپتٸ, اۋىل كٶلەمٸندە ەر تٷرلٸ وقىس وقيعا ورىن الۋدا. وسى اۋىلدىڭ ٶزٸندە عانا ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇمساۋ (سۋيتسيد) 3 جاعداي ورىن السا, 2019 جىلى سەبەپسٸز ۋيدەن شىگىپ 3 ادام جوعالدى, 1 ادام قايتىس بولىپ, 2-ۋٸ تابىلدى.
مولدا ايدىننىن بالاسى 2 رەت جوعالىپ, ەزەر تابىلدى. ەشكايسىسى نە سەبەپ بولعانىن تٷسٸندٸرە المايدى, وسى تاقاۋ ارادا اۋىلدىڭ بٸر جاس كەلٸنٸ جوعالىپ, بۋكٸل اۋىل, اۋدان ٸزدەپ ەزەر تابىلدى. سوڭعى كەزدە وسى اۋىل تٶڭٸرەگٸندە جول اپاتتارى كٶپتەپ ورىن الۋدا. سول اپات سالدارىنان بٸر ٷيدەن 3 ادامعا دەيٸن قازا تاپتى. ادامدار اراسىندا پسيحيكالىق اۋرۋى بارلار كٶبەيە باستادى. بٷگٸندە وسى اۋرۋمەن اۋىلدا 22 ادام ەسەپتە تۇرسا, 3-ٸ بالا.نەۆرولوگييالىك اۋىتقۋمەن 23 ادام ەسەپكە تۋرسا, 4-ٸ بالا", – دەيدٸ كٶكجىرالىقتار.
ەلبەتتە اۋىل ازاماتتارىنىڭ ارىز-تالابى ورىندى. الايدا ارحەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ ٶزٸ زاڭدىلىعى بولارىن ەسكەرسەك, بۇل ارادا تۇرعىندار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ توبىنىڭ اراسىندا تٷسٸنبەۋشٸلٸك ورىن العانداي. ٶتكەن تاريحىمىزدى اقيقاتىن اشۋدا قازبا جۇمىستارىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ داۋ تۋعىزبايدى.
تۇرعىندار جانايقايىنا عالىمداردىڭ الىپ-قوسارى بار ما?
Dalanews.kz وسى ورايدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ايدىن جٷنٸسحانوۆقا حابارلاسقان بولاتىن.
عالىم «ەرۋاقتاردى كٷڭٸرەنتپەيٸك!» دەگەن پرەزيدەنت اتىنا جولدانعان حاتپەن تولىق تانىسىپتى.
بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەسكەرەر جايت:
ايدىن جٷنٸسحانوۆتىڭ ايتۋىنشا 4-5 جىل بۇرىن "ەلەكە سازى" قورىمىنداعى تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ قولدى بولعان بٸرنەشە فاكتٸسٸ تٸركەلگەن. ول كەزدە قورىمدى زەرتتەۋ ٸسٸ قولعا الىنباعان بولاتىن. ارتىنشا بۇل ٸسكە وبلىسى ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ ارالاسىپ, قورىم قورعاۋعا الىنىپ, قازبا جۇمىسى باستالىپ, ۇرى-قارىنىڭ سۋىت جٷرٸسٸ ساپ تىيىلعان.
"حالقىمىز ەجەلدەن ارۋاقتى سىيلاعان حالىق. قايتىس بولعان اتا-بابالارىنىڭ رۋحتارىنا ٷنەمٸ قۇران وقىپ, ارتتارىنان ساداقا بەرٸپ, جاتقان جەرلەرٸ جايلى, توپىراقتارى تورقا بولسىن دەپ دۇعاسىن جاساپ, جىلى سٶزدەرمەن ەسكە الادى.
2015-2016 جىلدارى "ەلەكە سازى" جازىعىنداعى ديامەترٸ 120 م, بيٸكتٸگٸ 5 م بولاتىن, قورىمداعى ەڭ ٷلكەن پاتشالى وبانى ارنايى تەحنيكانىڭ كٶمەگٸمەن توناپ, ساق مەدەنيەتٸنٸڭ جارقىن ٶنەر تۋىندىلارىن قارا نارىققا شىعارۋ فاكتٸسٸ تٸركەلدٸ. ارتىنشا ارحەولوگتار دابىل قاعىپ, وبلىس ەكٸمٸ دانيال كەنجەتايۇلىنىڭ قولداۋىمەن 2018 جىلى "ەلەكە سازى" قورعانىنداعى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋ ٸسٸ قولعا الىندى", – دەيدٸ ايدىن جٷنٸسحانوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بۇلاي بولماعاندا "ەلەكە سازىنداعى" تاريحي-مەدەني مۇرا ەرٸ قاراي دا تونالىپ, «التىن ادام» دەپ تانىلعان جەدٸگەرٸمٸز ٶنەر جاۋھارىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, مۋزەيلەر تٶرٸنەن ورىن الماس ەدٸ.
"تەك, وبالاردى توناۋدى كەسٸپ ەتٸپ, جىلتىراعان التىنعا قىزىققان شاعىن توپتىڭ ولجاسىنا عانا اينالۋىمەن شەكتەلەر ەدٸ", – دەيدٸ مامان.
ايتا كەتەلٸك "ەلەكە سازىدا" بٷگٸندە ساق, تٷركٸ زامانىندا تۇرعىزىلعان 300-دەن اسا ەسكەرتكٸش تٸركەلگەن.
ال توناۋشىلىق ەرەكەتتەر تەك 2015-2016 جىلدارمەن قانا شەكتەلمەي, 2018-2019 جىلدارى دا قايتالانعان.
"وبلىس ەكٸمٸ دانييال احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسقان «شىعىستاعى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستانداعى كٶنە تٷركٸلەردٸڭ جالعىز قاعاندىق كەشەنٸندە ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ارقىلى قازاق ەلٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعان ساق, عۇن, تٷركٸ دەۋٸرٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى مەلٸمەت الۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى.
"ەلەكە سازىنداعى" ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋ ارقىلى ۇزاق جىل بويى شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان 3 مىڭ جىلدىق تاريحى بار كٶنە دەۋٸردەگٸ كٶشپەلٸ مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسۋى ايماعىن انىقتاۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋدى.
قازاق جەرٸندەگٸ كٶشپەلٸ مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسۋ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ - تارباعاتاي باۋرايى بولعاندىعى, بۇل ارانىڭ 7 عاسىردا الىپ اۋماقتا يمپەرييا قۇرعان باتىس تٷركٸ قاعاناتىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعى وسى - "ەلەكە سازىنىڭ" تٶرٸنەن ورىن العان قاعاندىق ايشىقتاپ وتىر", – دەيدٸ عالىم.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي ەل كٶلەمٸندە جٷرگٸزٸلەتٸن بارلىق ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىسى قر تاريحي-مەدەني مۇرا وبەكتٸلەرٸن قورعاۋ جەنە پايدالانۋ تۋرالى زاڭىنىڭ اياسىندا جٷزەگە اسىرىلادى. وسى زاڭنىڭ «ارحەولوگييالىق جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرۋ» 36- بابىندا كٶرسەتٸلگەن تالاپتار نەگٸزٸندە زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلادى.
"قازبا جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيٸن بارلىق زەرتتەلگەن نىساندار قايتا كٶمٸلٸپ, توپىراقتارى شىعارىلادى. قازبا بارىسىندا تابىلعان بارلىق ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر ونىڭ ٸشٸندە وستەولوگييالىق ماتەريالدارعا ارنايى رەتتٸك نٶمٸرٸ بەرٸلەدٸ.
اشىق حاتتا شاشىلىپ قالعان سٷيەككە قاتىستى مەلٸمەت, زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸن بٸلمەگەننەن تۋىنداپ وتىرعان قاتە پٸكٸر.
"ەلەكە سازى" تارباعاتاي تاۋىنىڭ جوعارعى بەلدەۋٸندە ورنالاسقاندىقتان, ول جەردەگٸ جاۋىن-شاشىن تاۋدىڭ ەتەگٸنە قاراعاندا كٶپ بولادى. جاڭبىرلى كەزدەردە ارحەولوگ ماماندار زەرتتەلۋ ٷستٸندەگٸ وبالاردىڭ قابٸر شۇڭقىرلارىنىڭ بەتتەرٸن سۋدان, كٷن كٶزٸنەن قورعاۋ ٷشٸن جاۋىپ قويادى", – دەيدٸ مامان.
ٷشٸنشٸ ەسكەرەر جايت:
عالىمنىڭ پٸكٸرٸنشە "ەلەكە سازىنداعى" ارشىلىپ الىنعان قۇندى دەرەكتەردٸڭ نەتيجەسٸندە ساقتاردى قازاققا جاقىنداتپاي, ولاردىڭ تەگٸن ٷندٸ-يراندىقتارعا تەڭەپ, ٶزدەرٸن تاريح ساحناسىنان جوعالىپ كەتتٸ دەپ قالىپتاسقان ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراسقا تويتارىس بەرٸلگەن.
"ەلەكە سازى" قورىمىنان تابىلعان سٷيەكتەردٸ گەنەتيكالىق سارالاۋ نەتيجەسٸ حالقىمىزدا قالىپتاسقان «جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپاۋ» قاعيداسىنىڭ قالىپتاسۋى بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ ٸ مىڭجىلدىقتا كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ سالت-دەستٷرلەرٸندە پايدا بولعاندىعىن نەگٸزدەپ بەردٸ.
بابالارىمىزدىڭ ٶتكەن تاريحىن تولىققاندى زەرتتەپ, جاڭعىرتۋ ارقىلى ۇلى دالانىڭ ناق مۇراگەرٸ ەكەندٸگٸمٸزدٸ دەلەلدەيمٸز. ول ماقساتتارعا ارحەولوگييا عىلىمىنسىز جەتە المايمىز", – دەيدٸ مامان.
عالىم بۇل ورايدا حاتتا جازىلعان كٶكجىراداعى تٷسٸنٸكسٸز, تىلسىم وقيعالارعا قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى. حاتتا اتى ايتىلعان ايدىن مولدانىڭ ويدان شىعارىلعانى انىقتالدى.
"التىن ادام" تابىلعاننان كەيٸن كٶكجىرا اۋىلىندا ورىن العان «تىلسىم» فاكتٸلەردٸڭ شىنايىلىعى دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
مىسالى, كٶكجىرا اۋىلىندا ەشقانداي دا ايدىن دەگەن مولدا جوق ەكەندٸگٸ, "جوعالدى" دەگەن بالانىڭ ەكەسٸ وسىدان بٸرنەشە جىل الدىن اقسۋاتقا كٶشٸپ كەتكەندٸگٸ, ول بالانىڭ بۇرىننان سەل ناۋقاستاۋ بالا ەكەندٸگٸ انىقتالدى.
سوندىقتان دا, كٶرسەتٸلگەن فاكتٸلەر ارنايى مەكەمەلەر تاراپىنان تەكسەرٸلٸپ, شىنايى باعاسى بەرٸلسە دەگەن تالاپ-پٸكٸرٸمٸز بار", – دەيدٸ مامان.
ايدىن جٷنٸسحانوۆتىڭ ايتۋىنشا "ەلەكە سازىنداعى" زەرتتەۋلەرگە ەلٸمٸزدٸڭ بەلدٸ ارحەولوگتارى عانا ەمەس, ەلەمگە تانىمال گەنەتيك لەيلا بۋلاتوۆا ٶز ٷلەسٸن قوسۋدا. ولاردان ٶزگە تٷركييادان ەلەمدٸك تٷركٸتانۋ عىلىمىنىڭ كٶشباسىندا تۇرعان احمەت تاشاعۇل, 150 جىلدىق تاريحى بار رەسەيدٸڭ ماتەريالدىق مەدەنيەت ينستيتۋتىنىڭ ن. بوكوۆەنكو باستاعان ماماندارى كەلٸپ قورىمداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى اقىل-كەڭەسٸن ايتقان.
"ارحەولوگ ماماندار وبانىڭ سىرتقى جەنە ٸشكٸ قۇرىلىستارىن تۇتاس بٸر ارحەولوگييالىق كەشەن رەتٸندە قاراستىرادى.
سوندىقتان دا, قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ماماندار كونتەكستەن اجىراپ قالماۋى ٷشٸن ەر تاستىڭ ورىنىندا جاتۋىنا ٷلكەن مەن بەرەدٸ.
ەجەلگٸ زاماندا وبانى تۇرعىزعاندا ەر تاستى ٶز ورنىمەن قويعاندىعى بەلگٸلٸ. بٷگٸندە "ەلەكە سازىندا" اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي اشۋدىڭ تۇجىرىمداماسى دايىندالىپ جاتقان شاقتا وبانىڭ ەربٸر كونسترۋكتسييالىق بٶلشەكتەرٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تٷسۋدە.
"ەلەكە سازى" قازاق تاريحىندا ٷلكەن ورىن الاتىن ەسكەرتكٸش. قازاقستاندى ەلەمگە تانىتاتىن ەسٸك, بوتاي, بەرەل سيياقتى تاريحي-مەدەني مۇرا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ قاتارىندا نىق ورىن العان كەشەن. ونى كٶزٸمٸزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ- ابىرويلى بورىشىمىز.
وبلىس ەكٸمٸنٸڭ "ەلەكە سازىنا" بٸرنەشە رەت بارىپ, قاتال كٷزەت قويۋۋى سول جاڭاشىرلىقتان تۋىنداعان ەرەكەت.
قارا كٷزدە قۇرال-سايماندارىن دايىنداپ "ەلەكە سازىنداعى" كٶنە ەسكەرتكٸشتەردٸ توناۋعا قۇلشىنا كٸرٸسەتٸن توناۋشىلاردىڭ ەرەكەتتەرٸن الدىن-الۋ ماقساتىندا جاسالعان توسقاۋىل امال دەپ قابىلداۋ كەرەك, – دەيدٸ عالىم.
