بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸ قالاي باسقارىلادى:
پەداگوگيكا قاعيدالارىمەن بە, ەلدە ساياسي ايلالارمەن بە?
[caption id="attachment_11312" align="alignleft" width="302"]
گازەتٸمٸزدٸڭ № 21, 22 ساندارىندا جارييالانعان «مۇعالٸم مۇڭى», «مەن ٷشٸن شىندىق قىمبات» دەگەن ماتەريالداردا الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنداعى جاڭا تۇرمىس ورتا مەكتەبٸندە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتٸڭ مۇعالٸمدەردٸ ٶزدەرٸ اتقارۋعا تيٸستٸ فۋنكتسييالىق مٸندەتتەرٸنەن تىس جۇمىستارعا جۇمساۋ ايعاقتارى تۋرالى سٶز بولعان بولاتىن. ەندٸ وسى مەسەلەگە قاتىستى زەرتتەۋشٸ قاناعات جٷكەشەۆتٸڭ بەرگەن كۆاليتاتيۆتٸك باعاسىن جارييالاپ وتىرمىز.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸندە سالاۋاتتى ويلاۋ شەڭبەرٸنە سىيمايتىن بٸرقاتار وعاش قۇبىلىستار بولدى. ولار رۋحاني دامۋ زاڭدىلىقتارىمەن تانىس ادام قابىلداي المايتىنداي, بالاعا جانى اشيتىن پەداگوگ بارا المايتىن بٸر قاتار انتيپەداگوگيكالىق ەرەكەتتەر رەتٸندە سيپات الدى. ولاردىڭ بەرٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋمەن بايلانىستى كٶرٸنٸس بەردٸ.
سالانىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ بٸلٸم تۋرالى زاڭنىڭ 3-بابى بويىنشا مەكتەپ اشۋ, جابۋ, وعان ديرەكتور تاعايىنداۋ, بوساتۋ, كادر قابىلداۋ ٸستەرٸنٸڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸ قۇزٸرەتٸنەن الىنىپ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ قاراۋىنا بەرٸلۋٸنەن كٶرٸنٸس تاپتى. بۇل پراكتيكا بۇدان بىلاي بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جۇمىسى پەداگوگيكانىڭ قاعيدالارىمەن ەمەس, ساياسي امالدارمەن باسقارىلاتىنىن, مەكتەپتٸڭ اتقارۋعا تيٸستٸ فۋنكتسيياسى ماڭىز الارلىقتاي ٶزگەرەتٸنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ.
وسىدان كەيٸن مەكتەپ بٸلٸم جەنە تەربيە بەرۋشٸلٸك قىزمەتٸن ەكٸنشٸ قاتارعا ىسىرىپ, باعدارلامادان تىس ەرەكەتتەرمەن اينالىسۋعا كٶبٸرەك تارتىلاتىن بولدى. مۇعالٸمدەر جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان ٶتكٸزٸلٸپ جاتقان شارالارعا كٶبٸرەك جاۋاپتى بولاتىن بولدى. مەكتەپ وقۋشىلارى اتا-انالاردى «دۇرىس» داۋىس بەرۋگە, دەمەك, دەپۋتاتتىققا جوعارىدان ۇسىنىلعان كانديداتتاردى قولداپ شىعۋعا كٶندٸرۋگە جۇمسالدى. قاجەتٸنە قاراي, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قارسىلىقسىز ستاديونداردى, الاڭداردى تولتىردى, تٷرلٸ شارالارعا قاتىسۋشى كٶپشٸلٸكتٸڭ رٶلٸن وينادى. ۇلتتىق تەلەديدار جاساپ جاتقان بەرٸلٸمدەرٸندە كٶپشٸلٸكتٸ كٶرسەتۋٸ كەرەك بولعاندا, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار زال تولتىرۋشى مٸندەتٸن اتقاردى. جاڭا «جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ» نۇسقاپ وتىرعان مٸندەتتەرٸن ورىنداماۋعا مۇعالٸمدەردٸڭ قاۋقارى بولمادى.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسىن باسقارۋعا ارنايى ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ الماي, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك مەكتەپتٸڭ بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸنە ارالاسا الماس ەدٸ, ونى باعدارلامادان تىس ماقساتتى شارالارعا جۇمساي الماس ەدٸ. ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەردەن كەيٸن مەكتەپ ٸس جٷزٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ جٷيەسٸندەگٸ يەرارحييالارعا باعىنبايتىن بولدى. اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق بٸلٸم دەپارتامەنتتەرٸنە بەرٸلەتٸن ەسەپ فورمالى سيپات الدى. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸك ٶزدەرٸ تاعايىنداعان ديرەكتور ارقىلى مەكتەپتٸ ۋىسىندا ۇستاپ وتىردى. مەكتەپ وقىتۋدىڭ ساندىق كٶرسەتكٸشتەرٸن عانا قامتاماسىز ەتەتٸن مەكەمەگە اينالدى. ەندٸ مەكتەپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٶزٸ ەمتيحانعا جٸبەرگەن وقۋشىلاردىڭ ۇبت تاپسىرۋ نەتيجەلەرٸ بٸلٸم مەكەمەسٸنٸڭ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريٸنە اينالدى.
تالاپشىل كادرلار بٸرتٸندەپ مەكتەپتٸ تاستاپ كەتٸپ جاتتى. ولاردىڭ ورنىن ٶزگە تٷسٸمدٸ جۇمىس تاپپاعان سوڭ, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەرٸكسٸز كەلگەن ادامدار باستى. ولار بالا وقىتىپ, تەربيەلەۋگە ەۋەستٸگٸ مەن قىزىعۋشىلىعى بولماسا دا, جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋدى تالقىلاماي, سٶزسٸز ورىنداپ وتىردى. بٸرتٸندەپ كادر قۇرامى تولىعىمەن سٷرەڭسٸز پەداگوگيكالىق پلانكتونمەن اۋىستىرىلدى.
مەكتەپتٸڭ بٸلٸم جەنە تەربيە بەرۋ فۋنكتسيياسىنىڭ ٶزگەرۋٸ سالانىڭ قىزمەتٸنە ٷلكەن زالالىن تيگٸزدٸ. الدىمەن ونداعى كادرلاردىڭ ۇساقتاۋىنا ەكەلٸپ سوقتىردى. ٶز ٸسٸن تىڭعىلىقتى اتقارا الاتىن, وسى كەسٸپكە جٷرەك قالاۋىمەن كەلگەن, بالاعا بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋگە كەسٸپقوي قىزىعۋشىلىعى بار مۇعالٸمدەر مەكتەپكە كەرەكسٸز بولىپ قالدى. ولاردىڭ جاستارعا بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋگە ٸزگٸنيەتتٸ ۇمتىلىسىنا سۇرانىس بولماي قالدى.
سولاي بولا تۇرا, كەسٸپقوي مۇعالٸمدەر مەكتەپتٸ ٶزٸنٸڭ يممانەنتتٸ فۋنكتسيياسىنان اجىراتىپ تاستاۋدىڭ بٸلٸم مەن تەربيەنٸڭ ساپاسىنا كەرٸ ەسەرٸ بولاتىنىن, بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ فورمالىلىققا ويىسىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, نارازىلىق بٸلدٸرۋدٸ جالعاستىرا بەردٸ. ولار جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنەن مەكتەپتٸڭ اتقارۋعا تيٸستٸ تٶل مٸندەتٸنە – بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋ ٸسٸنە كەدەرگٸ جاساماۋدى, باعدارلامادان تىس شارالارعا قاتىستىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتٸ.
[caption id="attachment_10850" align="alignright" width="324"]
تالاپشىل كادرلار بٸرتٸندەپ مەكتەپتٸ تاستاپ كەتٸپ جاتتى. ولاردىڭ ورنىن ٶزگە تٷسٸمدٸ جۇمىس تاپپاعان سوڭ, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەرٸكسٸز كەلگەن ادامدار باستى. ولار بالا وقىتىپ, تەربيەلەۋگە ەۋەستٸگٸ مەن قىزىعۋشىلىعى بولماسا دا, جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋدى تالقىلاماي, سٶزسٸز ورىنداپ وتىردى. بٸرتٸندەپ كادر قۇرامى تولىعىمەن سٷرەڭسٸز پەداگوگيكالىق پلانكتونمەن اۋىستىرىلدى.
بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنە بيلٸك جٷرگٸزۋ قۇقىعىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸككە بەرٸلۋٸ سالادا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مەيلٸنشە ٶرشۋٸنە جول اشتى. بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ اتالعان باعىتتاردا «وزا شاۋىپ», جيٸ اتالىپ جٷرۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ وسىندا – ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸس جاساۋ ارقىلى مەكتەپتٸ پەداگوگيكالىق ەمەس, ساياسي امالدارمەن باسقارۋعا كٶشٸپ الىپ, ەكٸمشٸلٸكتٸڭ اۋقىمدى قۇبىلتۋلار جاساۋعا مٷمكٸندٸك الۋىندا جاتىر.
ەكٸمشٸلٸك مۇعالٸمدٸ كٶشە تازالاۋعا, سايلاۋ ناۋقاندارىن ٶتكٸزۋگە قاتىستى شارالارعا, تۇرعىندار ساناعىن جٷرگٸزۋگە, ەسكەرگە شاقىرۋ حابارلامالارىن تاراتتىرۋعا جۇمساعاندا, جەرگٸلٸكتٸ يلەۋدەن شىققان ارتيستەردٸڭ كونتسەرتتەرٸنە بارۋدى مٸندەتتەگەندە, مۇعالٸم مۇنداي بۇيرىقتاردى ورىنداۋدان باس تارتۋعا قۇقىعى بار. بۇل بۇرىن بولىپ كٶرمەگەن, يگەرۋگە قيىن جاڭالىق ەمەس, ەجەلدٸڭ ەڭ كٷنٸنەن, ەركٸمگە بەلگٸلٸ قاعيدا. سولاي ەكەنٸن, اسا توپاس بٸرەۋ بولماسا, مۇعالٸمدەردٸڭ بەرٸ بٸلۋگە تيٸس. ەندەشە نەگە ولار ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ٶكٸلٸنە تٸكە جاۋاپ بەرٸپ, زاڭسىز بۇيرىقتاردى ورىنداۋدان باس تارتا المايدى?
وسى سەندەر ٶزدەرٸڭ مەكتەپتە وقىپ پا ەدٸڭدەر? وندا قوعامدىق بٸلٸم نەگٸزدەرٸ, تاريح, قۇقىقتانۋ دەگەن ساباقتار ٶتٸلمەپ پە ەدٸ? سەندەر جوو بٸتٸرگەن مامان ەمەسسٸڭدەر مە? وندا فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ, قۇقىقتانۋ, مەدەنيەتتانۋ, ەتيكا دەگەن پەندەر وقىتىلماپ پا ەدٸ? ٶزدەرٸڭ گازەت وقيسىڭدار ما? عىلىمي-اقپاراتتىق باعدارلامالار كٶرەسٸڭدەر مە? كٶزدەرٸڭدٸ اشىپ, جان-جاققا قارايسىڭدار ما? حالىقارالىق كەڭٸستٸكتە نە بولىپ جاتقانىنان حابارلارىڭ بار ما? باسقالار اشىق قوعامدى, قۇقىقتىق قوعامدى قالاي قۇرىپ جاتىر? نەگە جوعارى بٸلٸمدٸ مامان بولا تۇرا, يندۋسترييالى ساتىداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ مٷشەسٸ بولا تۇرا, ٶز قۇقىقتارىڭدى ٶزدەرٸڭ قورعاي المايسىڭدار?
ونىڭ ەكٸ سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, ەكٸمشٸلٸك زاڭسىز قىسىم جاسايدى. ونداي قىسىمنىڭ تٷرلەرٸ تولىپ جاتىر. ەڭ پەرمەندٸسٸ تٸل الماعان مۇعالٸمدٸ جۇمىستان قۋدالاۋ. بۇل جەردە مىنانى ەسكەرە كەتۋ كەرەك. ەدەتتە مۇندايدا ٶزٸن-ٶزٸ سىيلايتىن, ماماندىعىن, كەسٸپقويلىعىن باعالايتىن, ٶز قادٸرٸن بٸلەتٸن, ار قامتاماسىزدىعىن ۇستاناتىن مۇعالٸمدەر كەتٸپ, ولاردىڭ ورنىنا ۇستانىمسىز, بٸلٸمسٸز, تٸلالعىشتار كەلەدٸ. سونىسىمەن ەكٸمشٸلٸك بٷكٸل مەكتەپكە سٷرەڭسٸز سۇر كادردى جيناپ الىپ, بٸلٸم بەرۋ سپەكتاكلٸن ويناتىپ وتىرادى.
ەكٸنشٸ سەبەپتٸڭ مەنٸ مۇعالٸمدەردٸڭ ٶزدەرٸنە قويىلاتىن مىناداي سۇراقتارمەن اشىلادى: وسى سەندەر ٶزدەرٸڭ مەكتەپتە وقىپ پا ەدٸڭدەر? وندا قوعامدىق بٸلٸم نەگٸزدەرٸ, تاريح, قۇقىقتانۋ دەگەن ساباقتار ٶتٸلمەپ پە ەدٸ? سەندەر جوو بٸتٸرگەن مامان ەمەسسٸڭدەر مە? وندا فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ, قۇقىقتانۋ, مەدەنيەتتانۋ, ەتيكا دەگەن پەندەر وقىتىلماپ پا ەدٸ? ٶزدەرٸڭ گازەت وقيسىڭدار ما? عىلىمي-اقپاراتتىق باعدارلامالار كٶرەسٸڭدەر مە? كٶزدەرٸڭدٸ اشىپ, جان-جاققا قارايسىڭدار ما? حالىقارالىق كەڭٸستٸكتە نە بولىپ جاتقانىنان حابارلارىڭ بار ما? باسقالار اشىق قوعامدى, قۇقىقتىق قوعامدى قالاي قۇرىپ جاتىر? نەگە جوعارى بٸلٸمدٸ مامان بولا تۇرا, يندۋسترييالى ساتىداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ مٷشەسٸ بولا تۇرا, ٶز قۇقىقتارىڭدى ٶزدەرٸڭ قورعاي المايسىڭدار?
ەگەر ٶز قۇقىقتارىڭدى ٶزدەرٸڭ قورعاي الماساڭدار, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمسىماقتاردىڭ يتپەگٸنەن شىعا الماساڭدار, وندا سەندەردٸڭ بالاعا دەموكراتييالىق قوعام ورناتۋ جولدارىن, عىلىم اقيقاتتارىن, قۇقىق نەگٸزدەرٸن وقىتۋعا قانداي قاقىلارىڭ بار? سەندەر سيياقتى ەزدەردەن كەلەر ۇرپاق وسىنداي ەز بولىپ شىعىپ جاتىر. وسىندايدا نەمٸس فيلوسوفى ي. كانتتىڭ «ەگەر سەن ٶزٸڭ جەردٸڭ قۇرتى بولساڭ, وندا مەنٸ تاپتاپ كەتتٸ دەپ شاعىنۋعا قاقىڭ جوق» دەگەنٸ ەسكە تٷسەدٸ.
مەكتەپ ٶزٸ اتقارۋعا تيٸستٸ تابيعي فۋنكتسيياسىمەن – بٸلٸم بەرۋدٸڭ رەسپۋبليكالىق ۇيىمى بەكٸتكەن ستاندارتتار مەن باعدارلامالار بويىنشا وقۋشىعا بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋمەن عانا اينالىسۋى كەرەك. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ نۇسقاۋىمەن مەكتەپتٸ باعدارلامادان تىس جۇمىستارعا پايدالانۋ – بٸلٸم ساپاسىن تٶمەندەتۋشٸ فاكتورلاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كەسٸرلٸسٸ. مەكتەپتە بەرٸلەتٸن بٸلٸمنٸڭ ساپاسىن كٶتەرۋ ٷشٸن الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم بەرۋ تۋرالى زاڭىنىڭ 3-بابىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىم قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ كەرەك. مەكتەپ جەرگٸلٸكتٸ بٸلٸم بەرۋ دەپارتامەنتتەرٸنە, ەڭ الدىمەن بەرٸلٸپ جاتقان بٸلٸمنٸڭ ساپاسى ٷشٸن ەسەپتٸ بولۋى كەرەك. مەكتەپ ديرەكتورىن بالامالى كانديداتتاردى قاتىستىرىپ, كونكۋرستىق ەدٸسپەن ٸرٸكتەپ الۋ اتا-انالاردان, مۇعالٸمدەردەن جەنە اۋداندىق (قالالىق) بٸلٸم بەرۋ دەپارتامەنتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنەن قۇرىلعان پاريتەتتٸ كوميسسييانىڭ قۇزٸرەتٸندە بولۋى تيٸس.
تاعى بٸر كەڭەس: جۇمىس بەرۋشٸ مەن قىزمەتكەر اراسىندا فۋنكتسييالىق مٸندەتكەرلٸكتەردٸ ايقىندايتىن شارت جاسالۋى كەرەك. وندا تاراپتاردىڭ مٸندەتتەرٸ ناقتى كٶرسەتٸلەدٸ. مۇعالٸم وقۋشىعا بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋگە قاتىستى جۇمىستاردى ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. ال جوعارىدا اتالعانداي, زاڭسىز تالاپتار مەن بۇيرىقتار شارتقا ەنبەيدٸ, سوندىقتان ولاردى ورىنداۋعا مۇعالٸم مٸندەتتٸ بولمايدى. مۇعالٸمنٸڭ قىزمەتٸ وسى «فۋنكتسييالىق مٸندەتكەرلٸكتەر» دەپ اتالاتىن قۇجات ارقىلى رەگلامەنتتەنەدٸ.
قاناعات جٷكەشەۆ
