گرافەن – بولاشاقتىڭ ماتەريالى
– باعيلا حانىم, ەكٸ ەدٸسپەن گرافەن العانىڭىزدى ەستٸدٸك. عىلىمي ورتانىڭ نازارىن اۋدارعان ەدٸسٸڭٸزدٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنى جايىندا ايتىپ بەرسەڭٸز?
– بٸردەن ايتايىن گرافەن الۋ ٸسٸمەن قازاقستاندا بٸراز عالىمدار اينالىسادى. ايتالىق, بۇل باعىتتا زۇلحايىر مانسۇروۆ باسقاراتىن جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى كٷردەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. جالپى, گرافيتتەن گرافەن الۋدىڭ تٷرلٸ جولدارى بار. ۇستازىم بوريس ميحايلوۆيچ ەكەۋمٸز گرافەن الۋدى باستاعاندا اروماتيكالىق كٶمٸرسۋتەك پەن ۋلترادىبىستىڭ كٶمەگٸنە جەنە ماگنەتروندى توزاڭداندىرۋ ەدٸسٸنە ارقا سٷيەدٸك. ەندٸ گرافيتتەن تازا گرافەندٸ قالاي العانىمىزعا توقتالسام. گرافيتتەر قاتپار-قاتپار گرافەندەردەن تۇرادى. سول گرافەندەردٸڭ اراسىندا ۆان دەر ۆاالس كٷشٸ بار. زەرتحانالىق جاعدايدا ارنايى ىدىسقا تازا گرافەندٸ سالىپ, وعان كٶمٸرسۋتەكتٸ بەنزول مەن تولۋول سۇيىقتىعىن قۇيدىق. بۇدان كەيٸن ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ كٶمەگٸمەن قاتار-قاتپار گرافەندەردٸڭ اراسىنداعى ۆان دەر ۆاالس كٷشٸ ۋلترادىبىس پەن سۇيىقتىق ەرەكەتتەسٸپ, گرافەننٸڭ بٸر قاباتىن بٶلٸپ الدى.
– مىنانى ايتىڭىزشى, سوندا گرافيت تەك قانا گرافەننەن تۇرا ما?
– جوق. گرافيت مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ №12 كٶمٸرتەك بولىپ سانالادى. ونىڭ بٸرنەشە تٷرٸ بار. ولار – الماس, گرافيت, فۋرەلەن, نانوتٷتٸكشە جەنە گرافەن بولىپ جٸكتەلەدٸ. وسىدان-اق بٸر گرافيتتەن قانشاما زات الۋعا بولاتىنىن بايقايمىز. كٶمٸرتەكتٸڭ التى بۇرىشتى بەنزول ساقيناسىنان تۇراتىن قاباتىن گرافەن دەپ اتايمىز. جالپى, بٸزگە دەيٸن كٶپتەگەن عالىمدار بٸرنەشە ساتىدان تۇراتىن ەدٸستەرگە سٷيەنٸپ, گرافەن العان. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ ۋلترادىبىسپەن جەنە تەرموندانات كالييمەن الدى. بٸزدٸڭ اروماتيكالىق كٶمٸر قىشقىل مەن ۋلترادىبىستىڭ كٶمەگٸنە سٷيەنٸپ گرافەن الۋىمىز تىڭ تەسٸل بولعاندىقتان, بٸز ٶزٸمٸز ويلاپ تاپقان تەسٸلٸمٸزدٸ ەلٸمٸزدە پاتەنتتەپ الدىق.
– ماگنەتروندى توزاڭداندىرۋ ەدٸسٸمەن دە گرافەن العانىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. بۇل جاعىن دا تٷسٸندٸرە كەتسەڭٸز?
– ماگنەتروندى توزاڭداندىرۋ ەدٸسٸ عىلىمدا كەڭ تاراعان ەدٸس. مارقۇم ۇستازىم بوريس ميحايلوۆيچ ەكەۋمٸزدٸڭ بۇل تەسٸلمەن گرافەن الۋىمىزعا ورىس عالىمدارىنىڭ ماگنەتروندى توزاڭداندىرۋ ەدٸسٸمەن كٶمٸرتەكتٸ نانوتٷتٸكشەنٸ العانى ىقپال ەتكەن ەدٸ. ەرينە, بۇل ەدٸسپەن جۇمىس جاساعانىمىزدا ٶزٸمٸزدٸڭ جىلدار بويى جيناعان بٸلٸمٸمٸز بەن ٸس-تەجٸريبەمٸزدٸ سارپ ەتتٸك. جۇمىس كامەراسىنىڭ ٸشٸندە كاتود جەنە ەلەكترود بولادى. كاتودىمىز بٸزدٸڭ گرافيت. بۇدان كەيٸن اۋاسىز بوس كەڭٸستٸككە, ياعني ۆاكۋۋمعا ارگون گازىن جٸبەردٸك. گاز ۆاكۋۋمنىڭ ٸشٸندەگٸ ەركٸن جٷرگەن ەلەكترودتارمەن ەرەكەتتەسٸپ, گرافيتتٸڭ اتومدارىن جۇلىپ الادى. دەل وسى سەتتٸ اروماتيكالىق قاتتى كٶمٸرتەكتٸ نافتاليننٸڭ اتومدارى بۋعا اينالىپ, بەرٸ ەرەكەتتەسٸپ, بٸر قاباتتى گرافەن تٷزدٸ. پاتەنت العانىمىزدا مۇنداي تەسٸلمەن ەشقانداي عالىم گرافەن الماعانىن بٸلدٸك.
– باعيلا, ايتىڭىزشى, سٸزدٸڭ العان گرافەندەرٸڭٸزدٸڭ ٶلشەمٸ قانداي?
– بٸزدٸڭ گرافەنٸمٸزدٸڭ قالىڭدىعى 5 ميكروندى قۇراسا, اۋماعى 5 سانتيمەترگە دەيٸن جەتتٸ. بٸزگە دەيٸن گرافەن العان عالىمدار نانوٶلشەم دەڭگەيٸندە عانا العان ەدٸ. سوندىقتان ٸرٸ كٶلەمدە گرافەن العانىمىزبەن ماقتانۋعا بولادى. ەڭ ساپالى گرافەن – بٸر قاباتتى گرافەن. بٸز وسىعان قول جەتكٸزدٸك قوي. اتومدىق ميكروسكوپپەن العان گرافەننٸڭ ساپاسىن زەرتتەگەندە جوعارى ساپاعا قول جەتكٸزگەنٸمٸزدٸ بايقادىق. بۇدان كەيٸن بۇل باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى جايىندا ماقالا جازىپ, ينفاكت-فاكتورلىق كٶرسەتكٸشٸ جوعارى عىلىمي جۋرنالدارعا جارييالادىق. نەتيجەسٸندە دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەر تارابىنداعى عالىمدار بٸزدٸڭ ٸس-تەجٸريبەمٸزگە قىزىققاندارىن ايتىپ, حاتتار جازدى.
– وقىرماندارىمىزعا گرافەندٸ قالاي الۋعا بولاتىنىن ازداپ بولسا دا جەتكٸزدٸك دەپ ويلايمىن. ەندٸ, ماعان گرافەننٸڭ ادام بالاسى ٷشٸن پايداسى جايىندا ايتىڭىزشى? جالپى, گرافەندٸ ٶندٸرٸستٸڭ قاي سالاسىندا پايدالانۋعا بولادى?
– گرافەندٸ كٶپتەگەن سالادا قولدانۋعا بولادى. دامىعان ەلدەر گرافەندٸ ەلەكترونيكا سالاسىندا كەڭٸنەن پايدالانۋعا كٷش سالىپ جاتىر. بٷگٸندە ەلەكترونيكالىق بۇيىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸن شالاٶتكٸزگٸشتٸ ەلەمەنتتەردەن جاساپ كەلەمٸز. ال شالاٶتكٸزگٸش زاتتارعا – كرەمنيي, گەرمانيي, كاليي, ارسەنيي سىندى ەلەمەنتتەر جاتاتىنى بەلگٸلٸ. الداعى ۋاقىتتا گرافەن وسى زاتتاردىڭ ورنىن الماستىرادى. ٶيتكەنٸ گرافەندە ەلەكتروندار ٶتە جىلدام قوزعالاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا گرافەننەن جاسالعان ۇيالى تەلەفوندار مەن كومپيۋتەرلەر جىلدام جۇمىس ٸستەيتٸن قاسيەتكە يە بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا اقش-تىڭ Apple كومپانيياسى ٶزدەرٸنٸڭ ٶنٸمدەرٸن جاساۋدا گرافەندٸ پايدالانۋ مەسەلەسٸنە كٷش سالىپ جاتىر. اتالمىش كومپانييانىڭ ٶندٸرگەن ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسى ارتىپ, ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سول سيياقتى ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا گرافەندٸ كەڭٸنەن پايدالانۋعا بولادى. گرافەن سۋتەكتەن قۋات كٶزٸن الاتىن ارنايى قۇرىلعىلار جاساۋعا تاپتىرماس ماتەريال. ول كٶمٸرتەكتٸ ەلەمەنت بولعاندىقتان ونىڭ سوربتسييالىق قاسيەتٸ ٶتە جوعارى. ول بويىنا سۋتەكتٸ سورىپ الىپ, ونى عالامات قۋات كٶزٸنە اينالدىراتىن مٷمكٸندٸككە يە. سۋتەكتە ەنەرگييا قورى ٶتە كٶپ. بولاشاقتا گرافەننەن ارنايى قۇرال-جابدىقتار جاساپ, قۋات كٶزٸن ٶندٸرۋگە بولادى. تاعى دا ايتساق, گرافەن عارىش كەڭٸستٸگٸن يگەرۋگە دە كەڭٸنەن جول اشىپ وتىر. گرافەننەن جاسالعان بايلانىس قۇرالدارى الىس عارىش كەڭٸستٸگٸنەن سيگنالدار قابىلداۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرعان. سول سيياقتى مەديتسينا سالاسىنا دا گرافەندٸ كەڭٸنەن پايدالانۋعا بولادى. جالپى, گرافەندٸ كٶپتەگەن سالادا پايدالانۋعا بولادى.
