[caption id="attachment_15525" align="alignleft" width="176"]
جۇمادٸل ارمان قابدەشۇلى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, تاريح, ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت:
– ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, بٸلٸم سالاسى سان الۋان رەفورماعا تولى. تاعى بٸر تولقىنى ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋگە باعىتتالۋدا. ونىڭ ٸشٸندە دٷنيەجٷزٸ تاريحىن بارلىق مەكتەپتە تەك قانا ورىسشا وقىتۋ دەگەن جوسپار دا بار. بۇل قانشالىقتى تيٸمدٸ? قانداي قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداپ وتىر? نەتيجەلٸ قادام با?
– بٷگٸنگٸ كٷنٸ وقۋ, بٸلٸم سالاسىنداعى رەفورمالار ٶتە ٷلكەن قارقىنمەن العا كەتٸپ بارا جاتىر. بٸراق, كٶپ جاعدايدا بالالاردىڭ جاس, فيزيولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. سونىمەن قاتار, تەۋەلسٸزدگٸمٸزگە 25 جىل بولعانىنا قاراماستان تٸلٸمٸزدٸڭ ەلٸ ويسىراپ تۇرعانى ٶكٸندٸرەدٸ. بٸر عانا مىسال ايتايىن, الماتى قالاسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىندا 48 مەكتەپ بار. سونىڭ تەك 10-ى قازاق مەكتەبٸ. قالعان اۋداندار دا سونداي. قازاق مەكتەپتەرٸ اشىلىپ جاتىر دەپ قۋانامىز, بٸراق ولار ەلٸ دە كٶپ ەمەس, ماردىمسىز. وسىنداي جاعدايدا قازاق مەكتەبٸندە تاعى بٸر پەندٸ ورىسشا وقىتۋدىڭ نەگە كەرەك بولعانىن ٶزٸم دە تٷسٸنبەيمٸن. مەنٸڭ ويىمشا, دٷنيەجٷزٸ تاريحىن تەك قانا ورىسشا وقىتۋدىڭ بٸر-اق ماقساتى بار: ول حالىقارالىق قاتىناستاردا, حالىقارالىق قۇقىقتا, حالىقارالىق ديپلوماتييادا مامانداردىڭ بەرٸ وسى سالاداعى بٸلٸمدەردٸ ورىسشا يگەرەدٸ دەگەن سٶز. نەگە ونى قازاقشا يگەرمەسكە? نەگە تاريحىمىزعا جەنە ساياسي پروتسەستەرگە قازاقتىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قاراماسقا? بٸز قاشانعى ٶز تاريحىمىزعا ورىستىڭ, ەۋروپالىقتاردىڭ كٶزٸمەن قاراپ باعا بەرەمٸز? قۇلدىق نوقتادان , پسيحولوگييادان ارىلاتىن كەز باياعىدا-اق كەلدٸ. مۇنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزبەن بويىمىزدى ەلٸ كٷنگە ەركٸن, تٸك ۇستاي الماي جاتقانىمىزدا. ەكٸنشٸ جاعىنان, بٸز ەلٸ وتارسىزداندىرۋ پروتسەسٸنەن ٶتكەن جوقپىز. بۇل ٷلكەن پروتسەس. ول ٷشٸن 2-3 ۇرپاق اۋىسۋ قاجەت. قازاقي يدەولوگييا سودان كەيٸن عانا پايدا بولاتىن شىعار.
– قازٸرگٸ عىلىمنىڭ جاعدايى, حالىقارالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋگە باعىتتالعان ەرەكەتتەردٸڭ نەتيجەسٸ مەن بەرەرٸ قانداي?
– اۋىلدا اعىلشىن تٸلٸن بٸلە قوياتىن فيزيكا, حيمييا ماماندارى قانەكي? دٷنيەجٷزٸ تاريحىن ورىسشا بٸلەتٸن ماماندار بار ما? وسىنىڭ بٸر جاعى كٶپە-كٶرنەۋ قييانات ەدەيٸ ٸستەلٸپ جاتقان سەكٸلدٸ. عىلىم تۋرالى زاڭ بار. سول زاڭ بويىنشا ٶزٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ عىلىمىمىزدى تٷگەلدەي باتىس ەلدەرٸنٸڭ مٷددەسٸنە بايلاپ بەردٸك. بٸر عانا ديسسەرتاتسييا قورعاۋ ٷشٸن ينپاكت فاكتورى جوعارى باسىلىمداردا 2-3 ماقالا شىعارۋ كەرەك. ول ٷشٸن تاعى دا شەتەلدٸك باسىلىمدارعا تەۋەلدٸ. ولاردىڭ قۇنى 500-3000 دوللار ونى بىلاي قويعاندا ساراپتامادان ٶتۋٸنٸڭ ٶزٸ 2-3 جىلعا سوزىلادى. ۋاقىتىندا شەتەلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر جۋرنالدارىنان ماقالاڭ شىقپاسا, قورعاۋدان قالىپ قالاتىن جاعدايلار كٶپ. عىلىمي دەرەجە, اتاق الۋ ٷشٸن دە شەتەلدٸك باسىلىمدارعا بايلاپ قويدى. بۇنى بٸرەۋلەر عىلىمدى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋدىڭ بٸر جولى دەپ ويلايدى... ال قازاق تٸلٸ, قازاق فيلولوگيياسى, قازاق تاريحى ماماندارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋى ەكٸتالاي. شەتەلٸڭ تاريحىڭا دا, تٸلٸڭە دە قىزىعىپ جاتقان جوق. بۇرىن عىلىمي جاڭالىقتى بٸر ەلدەن الىپ شىعۋ ٷشٸن ەڭ بولماعاندا جانسىزدارىن جٸبەرەتٸن نەمەسە اقشاعا ساتىپ الاتىن. ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ «جاڭالىعىمدى جۋرنالىڭا باسشى, اقشاڭدى قوسىپ بەرەيٸنشٸ» دەپ كٶرٸنگەنگە ٶزٸمٸز جالىنامىز.
– قازاقستان تاريحىن بارلىق مەكتەپتە قازاق تٸلٸندە عانا وقىتۋعا دايىنبىز با? بۇل ٶزٸ قازاقشانى دۇرىس بٸلمەيتٸندەردٸ تاريحىمىزدان مٷلدەم حابارسىز ەتۋگە يتەرمەلەمەي مە?
– قازاقستان تاريحىن قازاقشا وقىتۋ يدەياسى دۇرىس. بٸراق, بۇعان دا ورىس مەكتەپتەرٸ دايىن ەمەس. 25 جىلدا 25 سٶز ٷيرەنە الماعان ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ وعان قانداي نيەتپەن كٸرٸسەدٸ ەكەن. ولار دا ٶزدەرٸنشە قارسىلىق بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن. بۇدان ۇلت ارالىق جاعداي شيەلەنٸسٸپ كەتپەسٸنە كٸم كەپٸل? سوندىقتان دا, قازاقستان تاريحى قازاق مەكتەپتەرٸندە قازاق تٸلٸندە وقىتىلسا, باسقا تٸلدەردە وقيمىن دەگەندەرگە اعىلشىن نەمەسە ورىس تٸلٸندە قاتار وقىتىلا بەرۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. ەركٸمنٸڭ قاي تٸلدە وقۋ تۋرالى ٶز ەركٸ, ٶز قۇقىعى بولۋى كەرەك. بالانىڭ ٶزٸنٸڭ تۋعان تٸلٸندە بٸلٸم الۋعا دەگەن كونستيتۋتسييالىق قۇىعى نەگە شەكتەلۋ كەرەك?
بٸز الاش زييالىلارىن دەرٸپتەيمٸز. بٸراق, الاش زييالىلارىنىڭ ەر مەسەلەگە بايلانىستى ۇستانىمدارىن ٶمٸردە قولدانباي كەلەمٸز. مىسالى, الاش پارتيياسىنىڭ ساياسي باعدارلاماسى بار. سونىڭ بٸر بابىندا مەكتەپ سالاسىنا ارنالعىن. وندا مەكتەپ مۇعالٸمٸ سايلانۋى كەرەك دەلٸنگەن. بىلايشا ايتقاندا, بالا ٶزٸنٸڭ جاقسى كٶرەتٸن مۇعالٸمٸنە بارىپ ساباعىنا قاتىسۋى كەرەك. بۇل ۇستانىم, مىسالى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ بارلىق فاكۋلتەتتەرٸندە قولدانىلادى. ەر-بٸر ستۋدەنتتٸڭ ٶزٸ قالاپ وقيتىن پەندەردٸ جەنە وقىتۋشىلاردى تاڭداۋعا قۇقىلى. پەن مەن ۇستازدا تاڭداۋ قۇقىعى ەزٸرشە تەك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ٸسكە اسىپ وتىر. وسى ۇستانىمدى ورتا مەكتەپكە نەگە مەكتەپكە ەكەلمەسكە? اكەلۋ كەرەك. بٸز سٶز ەتكەن الاش پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىندا «باستاۋىش سىنىپتا وقۋشىلار مٸندەتتٸ تٷردە تەك ٶز انا تٸلٸندە وقۋ تيٸس» دەگەن بار. ال ەندٸ بٸز مەكتەپتەن قانداي دٷبارالاردى شىعارماقشىمىز? بٷگٸن مەتٸندٸ مەنەرلەپ وقىپ بەرەتٸن ستۋدەنت كەمدە كەم. مينٶتٸنە 150 سٶز وقىپ بەرە الاتىن شىعار. بٸراق نە وقىعانىن ۇقپايدى. زىرىلداتىپ بەرەدٸ. وقىعانىن قايتالىپ ايتىپ بەرە المايدى. باياعى بٸز كٶرگەندەي ساپا جوق. ەرينە بالا ٶزٸ وقىسىن, ينتەرنەتتەن ٶزٸ تاۋىپ السىن دەيمٸز. بٸراق, وعان باعىت-باعدار بەرٸپ وتىراتىن ادام كەرەك. ينتەرنەتتە نەشە تٷرلٸ مەلٸمەت جازىلۋى مٷمكٸن. قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس, وقۋشىنىڭ كٶزٸن اشىپ بەرەتٸن ادام كەرەك پە, جوق پا?! قۇر سۋدىراتىپ مەتٸن وقىعاننان بالانىڭ وي-ٶرٸسٸ دامىمايدى. ويلاناتىن ۇرپاق كەتٸپ بارا جاتىر. حٸح-عاسىردا جىراۋلاردىڭ بٸرٸ ايتقان ەكەن: «اشپاسا كٶرمەيتٸن, ايتپاسا بٸلمەيتٸن ۇرپاق كەلە جاتىر» دەپ. سول بٸزدٸڭ زامانىمىزعا ساي كەلدٸ. «اۋمالى تٶكپەلٸ زاماندا ٶمٸر سٷر» دەگەن جامان قارعىس بار. حٸح-عاسىردان بەرٸ رەفورمادان بٸر كٶز اشپادىق قوي. حالىق قانشا عىلىم جەنە بٸلٸم مينيسترلەرٸنٸڭ اۋىسقانىن ساناۋدان جالىقتى. بٸلەتٸنٸم ەگەر بٸز بٸلٸم سالاسىن بٸر ويسىراتىپ الساق وندا ەلدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر...
سۇحباتتاسقان جارقىن سەلەنۇى
