شەن. اتاق. ناگرادا... «ولاردىڭ ٶزدەرٸ كەلدٸ...»
– نامىس – ازاماتتىڭ التىن تۋى.
– ال وسى نامىستىڭ ٶلشەمٸ قايسى? سيپاتى نەدە?
– ەكە-شەشەسٸن سىيلاعان بالادا عانا نامىس بولادى. ولاردى ۇيالتپايىن, سٷيەگٸنە تاڭبا تٷسٸرمەيٸن, ٶلسەم ٶلەيٸن, بٸراق اتا-انامدى اعايىن-جۇرتىمدى جەرگە قاراتپايىن دەيدٸ.
– سٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك ۇرانىڭىز قانداي بولدى?
– قايدا, قانداي قىزمەتتە جٷرسەم دە جٷرەكتەگٸ ۇرانىم قازاقتىڭ: «ەردٸ نامىس ٶلتٸرەدٸ, قوياندى قامىس ٶلتٸرەدٸ», – دەگەن ماقالى بولدى. ەل نامىسى ەر نامىسى دەپ بٸلدٸم.
– ال ارمانىڭىز شە?
– ارمانىم حالقىمنىڭ نامىسىنا داق تٷسٸرمەۋ بولدى.
– اتاققا قىزىققان سەتٸڭٸز بولدى ما?
– اقىندىققا, شەنگە, اتاققا ەشقاشان دا قىزىققان ەمەسپٸن. ولاردىڭ ٶزدەرٸ كەلدٸ... گەنەرال بولسام, مارشال بولسام, گەروي بولسام دەگەن ەمەسپٸن. وسى اتاعىم دا جەتەدٸ. مەن ناگرادا قۋعامىن جوق. ەشكٸمنەن ناگرادا سۇراعانىم جوق. مەن ناگرادا ٷشٸن ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, حالقىمىزدىڭ نامىسى ٷشٸن سوعىستىم.
– ادام قانداي سيپاتىمەن سىيلى بولماق?
– ادام قانشا كٶككە كٶتەرٸلگەنٸمەن توپ ەتٸپ تٶمەننەن بٸر-اق شىعادى. ٶيتكەنٸ, ەركٸم جەتكەن جەرٸنە دەيٸن بارادى, جىعىلعان جەرٸندە قالادى. اتاعىڭا اتىڭ ساي كەلسە عانا سىيلى بولاسىڭ.
– قانداي ادامدى ارداقتايسىز? نەنٸ ۇناتپايسىز?
– ارداقتى انانى قادٸرلەيمٸن. ارى بار ازاماتتى ارداقتايمىن. تالابى بار جاستى قۇرمەتتەيمٸن. ماڭعازسىنعان اعانى ۇناتپايمىن. «باۋكە, مىنا سٶزٸڭٸز قۇدايسكيي, سٸز دانىشپانسىز» دەپ كٶزگە ماقتاپ كٶلگٸرسيتٸن ٸنٸنٸ جەك كٶرەمٸن. شىن دوس سىرتىڭنان ماقتايدى. سايقال عانا بەتٸڭە قاراپ قىلمىڭدايدى. ەيەلدٸڭ سايقالى بٸردٸ عانا اربايدى, ەدەبيەت سايقالىنىڭ مىڭعا زييانى تيەدٸ.
– سٸزدٸ بٸرەۋلەر ماقتاعان كەزدە نەمەسە سىناعان سەتتە قانداي سەزٸمدە بولدىڭىز?
– مەن ٶمٸرٸمدە ەكٸ تٷرلٸ اڭىزدى باسىمنان كەشٸردٸم. بٸر كەزدە مەنٸ جەر-كٶككە سىيعىزباي اڭىزعا اينالدىرا ماقتادى. كەيٸنگٸ كەزدە ەركٸمدەر اڭىزعا اينالدىرا جاماندادى. ماقتادى دەپ تاسقامىن جوق, جاماندادى دەپ جاسىعامىن جوق. قارا قىلدى قاق جارعاندى ماقتايدى دا, بوقتايدى دا عوي, قاراعىم.
– نەنٸ جاقسى كٶرەسٸز?
– قازاقتىڭ قوناقجايلىعىن جاقسى كٶرەمٸن. قازاقتىڭ دوسقا دەگەن مەيٸرباندىعىن ۇناتامىن. قازاقتىڭ قاس-جاۋعا قاھارماندىعىن قادٸرلەيمٸن. مۇندا وتاندى قورعاۋدىڭ قاسيەتتٸ سەزٸمٸ ساقتالعان. ٷلكەنگە جول بەرٸپ, قۇرمەت كٶرسەتەتٸن, سول سيياقتى كٸشٸگە كٶمەكتەسٸپ, ٸزەت ٸستەيتٸن سىپايىلىعىن سٷيەمٸن. جاستاردىڭ اتا-انالارى الدىنداعى پەرزەنتتٸك بورىشقا ادالدىعىن ارداقتايمىن. بۇل – ادامگەرشٸلٸك نەگٸزٸ. جاس سەمياداعى جاراستىقتى جانىم سٷيەدٸ. بۇل – سەميا – مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ. كەرٸ-جاسىنىڭ ەرٸنبەيتٸن ەڭبەكشٸلدٸگٸن جاراتامىن. بۇل – جان-جاقتى ٶركەندەتۋدٸڭ سيپاتى. ەكە مەن بالانىڭ, اعايىن اراسىنىڭ ۇيىمشىلدىعىن ۇناتامىن. بۇل – مەملەكەتتٸك بٸرلٸكتٸڭ باسى. تاعىسىن تاعىلار...
«قىلىش قايقى بولسا دا ٶز قىزمەتٸن تٷزۋ اتقارادى!»
– ٶمٸربايانىڭىز تۋرالى جازىلعان دەرەكتەرگە قاراساق, كٶپ باستىقتارمەن سىيىسپاي, قىزمەتپەن قوش ايتىسىپ, كەتٸپ قالا بەرٸپسٸز? نەگە?
– مەملەكەت مٷددەسٸن جٷزەگە اسىرۋدا پرينتسيپسٸزدٸك كٶرسەتەتٸن, قاراماعىنداعى ادامداردىڭ دۇرىس ٸسٸن قورعاي المايتىن باستىقتىڭ قاراۋىندا جۇمىس ٸستەگەنشە قاڭعىپ كەتۋدٸ ارتىق كٶرەمٸن.
– سوندا باستىق قانداي بولۋ كەرەك? باسشىنىڭ بويىنان قانداي سيپاتتى كٶرگٸڭٸز كەلەدٸ?
– جاقسى باستىق – جارتى باقىت قوي, شٸركٸن! ٶيتكەنٸ, ويلى باستىق ۇقىپتى قىزمەتكەردٸ ادام ەتەدٸ. ويسىز باستىق وقىپ كەلگەن ماماندى نادان ەتەدٸ. ال مەنٸڭ قولىمنان كەلەتٸنٸ ۇقىپتىلىق, ىجداعاتتىلىق قانا. تاپسىرىلعان ٸستٸ تاپجىلتپاي ورىنداۋ عانا. ۇعىسىپ ٸستەسكەن قىزمەتتەن تەتتٸ تٸرشٸلٸك جوق-اۋ تەگٸ دەپ تٷيدٸم سوندا.
اۋىلدا سىنىقتى سيپاپ وتىرىپ ورنىنا تٷسٸرەتٸن سىنىقشىلار بولادى. سول سيياقتى اقىلدى كومانديرلەر دە اقىرماي-اق سەنٸ ىرقىنا كٶندٸرٸپ, تٷزەتٸپ الادى. تٷزەتپەسە سول قيسىق كٷيٸندە كەدەگە جاراتادى. ٶيتكەنٸ, ولار قىلىش قايقى بولسا دا ٶز قىزمەتٸن تٷزۋ اتقاراتىنىن بٸلەدٸ.
– سٸز سوعىستا ٶز جاۋىنگەرلەرٸڭٸزگە بۇيرىق بەرگەندە قانداي ەدٸستٸ قولداندىڭىز?
– كومانديردٸڭ ايتقان سٶزٸ ايقىن, بەرگەن بۇيرىعى ناقپا-ناق بولۋى كەرەك. جاۋىنگەر كوماندير سٶزٸنٸڭ بولبىر بولعانىن ۇناتپايدى. ٶيتكەنٸ, جاۋىنگەر كومانديردەن بۇيرىق قانا ەمەس, سول بۇيرىقتى ورىندايتىن جٸگەردٸ قوسا الۋى كەرەك.
– ادام جٸگەرٸن جانۋ جاۋىنگەردٸ قانشالىقتى باتىر ەتەدٸ?
– اتاقتى حولم جورىعىندا, بٸر دەرەۆنيادا الدىنان تانك شىعا كەلگەندە تايساقتاپ كەيٸن شەگٸنگەن جاۋىنگەرگە: «اناڭنان ۇل بوپ تۋعانىڭ راس بولسا, انا تانكتٸ قۇرتقىن!» دەپ بۇيرىق بەرگەنٸم ەسٸمدە. سودان كەيٸن ول جٸگٸت قايتا ٸلگەرٸ ۇمتىلىپ, تانكتٸ قۇرتتى.
مٸنەكي, سٶز شىندىعىنىڭ كٷشٸ دەگەن وسى. مەن ونىڭ اناسىن ايتقاندا العاشىندا قايمىعىپ قالعان جاۋىنگەر جٸگەرلەنٸپ كەتتٸ. سٶيتتٸ دە تانكتٸ قۇرتتى. بۇيرىعىڭدى ايتىپ, ونىڭ ٷستٸنە جاڭاعىداي جاندى جانيتىن جٸگەرلٸ سٶزدەردٸ قوسساڭ, جاۋىنگەرگە سول جەتەدٸ.
بۇيرىقتى ورىنداۋعا كەتٸپ بارا جاتقان ول سەنٸڭ قايراتتى سٶزٸڭ ەسٸنە تٷسكەندە, كٷلٸپ تە الادى. ال كٷلكٸ كٸسٸگە قايرات بەرەدٸ. جاۋعا قارسى جىلاپ جىلجىعان سولدات جىراققا جەتە المايدى. كٷلٸپ ٸلگەرٸلەگەن سولدات قانا يگٸلٸكتٸ ٸس تىندىرادى. «كٷلٸپ» دەگەننٸڭ سولداتتىڭ جىندانعان كٸسٸشە ٶز-ٶزٸنەن قارقىلداپ كٷلۋٸ ەمەس, بۇيرىقتى ورىنداۋعا ٸشتەي جٸگەرلەنٸپ, قايراتتانىپ بارۋى دەگەن سٶز ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ عوي ساعان?
– تٷسٸنٸكتٸ! ەندەشە, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ساربازىنا قانداي اقىل-كەڭەس ايتاسىز?
– وفيتسەر پسيحولوگ, ادام جانىن سەزگٸش بولۋى قاجەت. يدەيالىق جاعىنان سۋااتتى, جان-جاقتى بٸلٸمدٸ بولۋ – ەرينە, ونىڭ ٶز بورىشى. شەن الۋ مەن شەكپەن جاڭارتۋ جاعىن ەڭ الدىمەن ويلاماي, ٶزٸنٸڭ ەسكەري جەنە ساياسي سالادا ٶسۋٸ ٷشٸن كٷش سالۋى كەرەك. ال شەن مەن لاۋازىم وفيتسەردٸڭ جەكە ٸسكەرلٸگٸنە بەرٸلگەن ەدٸل باعا ەسەبٸندە ٶزٸنەن-ٶزٸ كەلەدٸ.
ٶزٸنٸڭ قولىنداعى تەحنيكانى, داستارقان ٷستٸندەگٸ قاسىقتى جۇمساعانىنداي, جاقسى يگەرٸپ, جۇمساي الاتىن سانالى, نامىسكەر, ينيتسياتيۆتى, بەلسەندٸ جاۋىنگەر – مٸنە, ناعىز جاۋىنگەر تۇلعاسى وسى.
– سٸز ٶز بويىڭىزداعى تاعى قانداي مٸنەزدٸ, نەندەي جاقسى سيپاتتى ماقتانىش ەتەسٸز?
– مٸنەز دەگەن باسى قاتتى جٷيرٸك قوي, قاراعىم. ەر ادامنىڭ مٸنەزٸ – استىنداعى تۇلپارى. سونىڭ اعىنىمەن ادامدار ٶمٸردەن زىمىراپ ٶتٸپ جاتادى عوي, ەيتەۋٸر.
ەركەكتٸ بۇزاتىن ەكٸ قۇمارلىق – اراق پەن ەيەل بولسا, جاس كەزٸمدە وسى ەكەۋٸنەن دە اۋلاق بولعانىمدى ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
– بٸر سٶزٸڭٸزدە ەرلٸك ەسەپتٸڭ ىرقىنا كٶنبەيتٸنٸن ايتىپسىز? مۇنىڭ سىرى نەدە?
– «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن قازاقتىڭ مەتەلٸ بار. بۇل راس سٶز. بٸراق ەرلٸك ساقتىقتىڭ جەتەگٸندە جٷرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ساقتىق – ەسەپ. ەرلٸك ەسەپپەن ٸستەلمەيدٸ. ەرلٸك ەشقانداي ەسەپكە كٶنبەيدٸ. ەرلٸكتٸ سانتيمەترلەپ ٶلشەپ, گرامداپ سالماقتاپ, سەكۋندتاپ ساناي المايسىڭ. ەرلٸك ادام جانىنىڭ لاپ ەتكەن جالىنى, جارق ەتكەن نايزاعايى.
ەرلٸكتٸڭ نەگٸزٸ سٷيٸسپەنشٸلٸك. كٸسٸ سٷيگەنٸنٸڭ قۇلى دا, قۇربانى دا بولادى. وتانىن سٷيگەن سولدات ول ٷشٸن وتقا دا, سۋعا دا تٷسەدٸ. سٶيتٸپ سانالى تٷردە ەرلٸك جاسايدى. بٸراق سولدات ونى ەرلٸك جاسادىم دەپ ەسەپتەمەيدٸ. ازاماتتىق مٸندەتٸمدٸ اتقاردىم, وتان الدىنداعى پەرزەنتتٸك بورىشىمدى ٶتەدٸم دەپ قانا بٸلەدٸ. ەرلٸك جاساعان سەتتە سولداتتىڭ باسىنداعى وي وسى عانا بولادى. ٶزٸنٸڭ ەرلٸك جاساعانىن ٶلگەن سولدات بٸلمەي كەتەدٸ, تٸرٸ قالعان ارتىنان ۇعادى. وندا دا العاشىندا ول ونداي ەرلٸك جاساعان مەن ەمەس, باسقا بٸرەۋ بولار دەپ ويلايدى. مٸنەكي, ەرلٸكتٸڭ ەشقانداي ەسەپكە كٶنبەيتٸنٸ دە سوندىقتان!
ٶز پەتەرٸن كەيۋاناعا بەرگەن...
باۋىرجان مومىشۇلىنا: «كٸمدٸ قادٸرلەيسٸز?» – دەگەن ساۋال قويىلعاندا: «ارداقتى انانى قادٸرلەيمٸن», – دەپ جاۋاپ بەرگەنٸ بار. باتىر باۋىرجان اتامىز بۇل سٶزٸن ٸسٸمەن دە دەلەلدەگەن بٸز بٸلٸپ-بٸلمەيتٸن عيبراتتى وقيعالار كٶپ. سونىڭ بٸرٸ – ٶزٸنە العان پەتەردٸ كەيۋاناعا بەرگەنٸ تۋرالى وقيعا جازۋشى ەزٸلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىزىندا» (قاراڭىز: 32,33-بەتتەر) باياندالعان. وقىپ كٶرەلٸك:
«باۋىرجان بۇرىن دزەرجينسكيي كٶشەسٸندە, شاعىنداۋ پەتەردە تۇرسا كەرەك. قالالىق سوۆەتتەن كەڭٸرەك پەتەر سۇرايدى. بٸر كٷنٸ وعان قالالىق سوۆەتتٸڭ قىزمەتكەرٸ تەلەفون سوعىپ, سٸزدٸڭ ٶتٸنٸشٸڭٸز ورىندالدى, كەلٸپ كەڭ پەتەردٸڭ وردەرٸن الىڭىز دەيدٸ. پەتەرٸمدٸ كٶرەيٸن دەپ جاڭا ٷيگە بارسا, ەسٸك الدىندا مۇڭايىپ تۇرعان قارتاڭ ورىس ەيەلٸنە كەزدەسەدٸ.
– نەگە مۇڭايىپ تۇرسىز, شەشەي? – دەيدٸ ويىندا ەشتەڭە جوق باۋىرجان ەيەلدٸڭ قاسىنا توقتاپ.
ەيەل قالالىق سوۆەتتٸڭ وسىدان ەكٸ بٶلمەلٸ پەتەر بەرمەك بوپ ۋەدە ەتٸپ كەلگەنٸن, بٸراق دەل وردەر بەرەردە ول ۋەدەلەرٸنەن تايىپ قالعاندىعىن ايتادى.
– ماعان دەگەن ٷيدٸ بٸر ٷش بٶلمەلٸك پەتەرمەن بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر پولكوۆنيككە بەرٸپتٸ. قايتەيٸن, مەنٸڭ دە بالام سوعىستا ٶلٸپ ەدٸ. ەرينە, ول سولدات ەدٸ, – دەيدٸ.
مۇنى ەستٸگەندە باۋىرجاننىڭ بارلىق تٷگٸ سىرتىنا تەۋٸپ شىعا كەلەدٸ. جيرەن مۇرتى ەدٸرەيٸپ, ەلەكتر سىمىنىڭ بٸرٸنە بٸرٸن جاقىنداتقان ەكٸ ۇشىنداي بولىپ, شىتىر-شىتىر ەتە قالادى.
مۇڭايماڭىز, شەشە, قازٸر وردەر بەرەتٸن جەرگە بارىڭىز – پەتەرٸڭٸز ٶزٸڭٸزگە تيەدٸ, – دەيدٸ دە باۋىرجان مٸنٸپ كەلگەن ماشيناسىنا وتىرىپ الىپ, قايتادان قالالىق سوۆەتكە تارتادى.
– مەن ماعان بٸرەۋگە بەرٸلگەن پەتەرلەردٸ بەر دەگەن جوقپىن, – دەيدٸ ول باعانا قولىنا وردەر ۇستاتقان قىزمەتكەرگە كەلٸپ. – مىنا وردەردٸ جىرتىڭىز دا, پەتەردە بۇرىن ۋەدە ەتٸلگەن ادامدارعا بەرٸڭٸز!
وسىلاي دەپ ول قولىنداعى وردەردٸ قايتارىپ بەرەدٸ. قالالىق سوۆەت قىزمەتكەرٸ قالبالاقتاپ:
– ول ادامدارعا پەتەر كەيٸنٸرەك بەرۋگە ۇيعارىلعان ەدٸ. سٸز پەتەر سۇراعان سوڭ سول ەكەۋٸن قوسىپ, سٸزگە قامقورلىق جاسايىق دەگەن ەدٸك...
– مولچات! – دەيدٸ باۋىرجان كٶزٸ ەجٸرەيٸپ, مۇرتى ودان سايىن تٸكٸرەيە تٷسٸپ. – ماعان مۇنداي قامقورلىقتىڭ كەرەگٸ جوق. جيىرما مينۋتتان كەيٸن ماعان تەلەفون سوعىپ, بۇل پەتەردٸڭ بۇرىنعى يەلەرٸنە بەرٸلگەندٸگٸن حابارلاڭىز. پونياتنو ۆام?!
– تٷسٸنٸكتٸ, تٷسٸنٸكتٸ, جولداس مومىشۇلى. تەك سٸزدٸڭ بەرگەن پەتەردەن نەگە باس تارتىپ تۇرعانىڭىز تٷسٸنٸكسٸز.
– ول سولداتتىڭ اناسى عوي!.. ەندٸ ۇعىنىقتى ما سٸزگە?
قىزمەتكەر باسىن يزەيدٸ. راسىندا دا ول بٸرسىپىرا ۋاقىتتان كەيٸن باۋىرجاننىڭ ٷيٸنە تەلەفون سوعىپ, جاڭا پەتەردٸڭ بۇرىنعى يەلەرٸنە وردەر جازىلىپ بەرگەنٸن حابارلايدى.
– وردەر العاندا ولاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق, – دەيدٸ قىزمەتكەر. – ەسٸرەسە قارت انا قاتتى قۋاندى. سٸزدٸڭ باۋىرجان مومىشۇلى ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلگەندە... ول جىلاپ جٸبەردٸ...» دەدٸ.
سودان بٸرسىپىرا ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن باۋىرجانعا فۋرمانوۆ كٶشەسٸنەن باسقا پەتەر بەرٸلگەن ەكەن...»
اللا تاعالا ٶزگەگە مەيٸرٸم كٶرسەتكەن پەندەسٸن ٶز مەيٸرٸمٸنە بٶلەيدٸ دەگەنٸ وسى.
جاۋدى قوناق ەتكەن...
– قازٸر كٶشەدە جۇپىنى كيٸنگەن مٷگەدەك جاندى, بالداققا سٷيەنگەن اقساقال ازاماتتى نەمەسە بٸلەگٸنە قارا پروتەز جالعاعان شولاق قول ادامدى كٶرسەم, سولارعا قانشاما قارىزدار ەكەنٸمدٸ ويلاپ, باسىمدى يزەپ, يٸلٸپ ٶتەمٸن. ٶيتكەنٸ, سوعىستان مەنٸڭ ون ەكٸ مٷشەم امان بولعانىمەن, مەن ٷشٸن باسقالار جارالاندى. مەن امان كەلگەنٸممەن, مەن ٷشٸن ٶزگەلەر وپات بولدى.
ال مەن دە ٶزگەلەر ٷشٸن قان تٶكتٸم, سولار ٷشٸن جارالاندىم. ادامدار بٸر-بٸرٸنە ٶزارا قارىزدارلىعىن ەرقاشان دا ويلاي جٷرۋلەرٸ كەرەك. ەسٸرەسە, وتان سوعىسى ارداگەرلەرٸنٸڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە باعالاي بٸلۋٸ قاجەت.
– سٸز سوعىستا نە ٷشٸن جاۋدى قوناق ەتتٸڭٸز?
– ولار بٸزگە كٶپ قورلىق كٶرسەتتٸ. بٸراق بٸز تۇتقىنداردى قورلامادىق. «تاسپەن اتقاندى اسپەن ات» دەگەن. مەن نەمٸستٸڭ جيىرما جەتٸ گەنەرالىنىڭ الدىنا حالقىمىزدىڭ اق داستارقانىن جايىپ, قوناقاسى بەردٸم. ەندٸ ەلٸمٸزگە تيٸسسەڭدەر دەم ۇرسىن! – دەدٸم.
– ناين, ناين! – دەپ ولار باستارىن شايقاپ, كٶزدەرٸن جىپىلىقتاتتى. اريي قاندى زييالى گەنەرالدار الدارىنداعى استى اش قاسقىرداي تٷتٸپ, جەپ جاتتى.
– ادام قاتەلەسپەس ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
– ٷلكەن ٶزەندەردە پاروحود جٷزٸپ كەلە جاتقاندا ارناۋلى ادام سۋدىڭ تەرەڭدٸگٸن ٷنەمٸ ٶلشەپ وتىرادى. ٶيتپەسە, پاروحود قايىرلاپ, بٶگەلٸپ قالادى. نەمەسە ونىڭ ۆينتٸنە زاقىم كەلٸپ, ٸستەن شىعادى. العان جٷگٸن تيٸستٸ جەرٸنە ۋاقىتىندا جەتكٸزە المايدى. ادام دا پاروحود سيياقتى. ول دا ٶزٸنٸڭ الدىن ٷنەمٸ ويمەن ٶلشەپ وتىرۋى كەرەك. ويلانباعان ورعا جىعىلادى, وپىق جەيدٸ. وعان ٶزٸڭنٸڭ ٶر كٶكٸرەكتٸگٸڭ, ٶزٸمشٸلدٸگٸڭ عانا كٸنەلٸ. بۇل سەنٸڭ اقىلسىزدىعىڭنان ٸستەلەتٸن ٸس ەمەس. اقىل دا ويلاعاندى ۇناتادى. ويلانىپ-تولعانعان ادامعا عانا اقىل دۇرىس جول كٶرسەتەدٸ.
– قاتتى قاتەلەسكەن كەزٸڭٸز بولدى ما?
– گۋك-تىڭ باستىعى ارمييا گەنەرالى فيليپپ يۆانوۆيچ گوليكوۆ ماعان الدىمەن كاۆكازعا بريگادا كومانديرٸ بولىپ بارۋدى ۇسىندى.
– مەن ديۆيزييا كومانديرٸمٸن. ونىڭ ٷستٸنە اكادەمييا بٸتٸردٸم. بريگادا كومانديرٸ بولىپ بارمايمىن, – دەدٸم گوليكوۆكە. سوعىستى بٸتٸرٸپ, اكادەمييانى تاۋىسىپ, كەۋدەگە نان پٸسٸپ جٷرگەن كەز ەدٸ عوي ول, قاراعىم. گەنەرالعا تۋرا وسىلاي دەدٸم. – وندا كورپۋس شتابىنىڭ باستىعى بولىپ بارىڭىز دەدٸ.
بۇل ٷلكەن قىزمەت ەدٸ. جامان اعاڭ اقىلسىزدىق جاسادى, قاراعىم. جارايدى, راقمەت دەۋدٸڭ ورنىنا گوليكوۆكە:
– مەن ساپ كومانديرٸمٸن. ەشقاشاندا شتابتا وتىرعان ەمەسپٸن, – دەدٸم.
گوليكوۆ بەتٸمە قاراپ وتىردى دا:
– جولداس پولكوۆنيك, سٸز اسقاقتىقتىڭ سازايىن تارتاسىز. بارا بەرٸڭٸز, – دەدٸ.
اعات كەتكەنٸمدٸ ارتىنان بٸلدٸم. بٸراق قايتا بارىپ, گەنەرالدان كەشٸرٸم سۇراۋعا ٶرلٸك مويىن بۇرعىزبادى. ورىنسىز ٶرلٸك ادامدى ٶكٸندٸرمەي قويمايدى عوي, قاراعىم.
– بۇل قاتەلٸكتەن قانداي ساباق الدىڭىز, نە تٷيدٸڭٸز?
– «سەمٸزدٸكتٸ قوي عانا كٶتەرەدٸ» دەگەن دانالىق سٶزدٸ حالىق تەگٸن ايتپاعان عوي. مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە جٸبەرگەن ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸم وسى بولدى. وسى قاتەمدٸ ويلاسام كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەكٸ بەتٸم دۋىلداپ قويا بەرەدٸ. ادامگەرشٸلٸك, ازاماتتىق ارىم ٶزٸمدٸ ٶمٸر بويى وسى ٷشٸن ايىپتاۋمەن كەلەدٸ.ٶمٸرٸنٸڭ قاتەسٸن ەشكٸم دە ٶز اۋزىنان ايتىپ بەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ونى مويىنداۋ قيىن, ٶزگەگە مٶلدٸرەتٸپ ايتىپ بەرۋ ودان دا اۋىر. مەن ساعان يمانداي سىرىمدى ايتىپ وتىرمىن, قاراعىم. ونىڭ سەبەبٸ مەنٸڭ دۇرىسىمدى كٶرگەن جۇرت بۇرىسىمدى دا بٸلسٸن. بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ مىڭ ادامعا ساباق. جاس ۇرپاق مەنٸڭ دە جاقسىمنان ٷيرەنٸپ, جامانىمنان جيرەنسٸن.
– سٸز ٶزٸڭٸزگە سىنمەن قارايسىز با?
– ٶزٸنە ٶزٸ سىنمەن قاراۋ – وڭاي ٸس ەمەس. ٶزٸنٸڭ قاتەلەرٸنەن ساباق الۋ ەركٸمنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ٷلكەن باستىقتىڭ وڭدىرماي سٶككەنٸنەن ادامدى ٶز ارىنىڭ سٶككەنٸ ەلدەقايدا كٷشتٸ.
– ٶمٸردە نە نەرسەگە كٶز جەتكٸزدٸڭٸز?
– ەيەلدٸ قورلاعان ەركەكتٸ ٶمٸر ٶكٸنٸشسٸز جٸبەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەيەل – ٶمٸردٸڭ اناسى, ال اسىل پەرزەنت اناسىن ەشكٸمگە دە قورلاتپايدى. ٶيتكەنٸ, ەيەل – كيەلٸ حالىق. ونىڭ كيەسٸ ٶزٸن قورلاعان ەركەكتٸ بٸر اتپاي كەتپەيدٸ... مەنٸڭ كٶزٸم وسىعان جەتتٸ.
ۇزىن بوي قىسقارادى. ٷلكەن دەنە كٸشٸرەيەدٸ, ادام اقىرى ٶلەدٸ. ول – تابيعات زاڭى. ادام ٶلگەنٸمەن ونىڭ ەڭبەگٸ ٶلمەيدٸ, ەرلٸگٸ ٶلمەيدٸ, ول اتقارعان ۇلى ٸس ٶلمەيدٸ. ۇلى ٸس وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن, حالىققا دەگەن قۇرمەتتەن, وسى ەكەۋٸ ٷشٸن اياۋسىز ەتكەن ەڭبەك پەن ەرلٸكتەن تۋادى. ٶتكەن وتان سوعىسىندا ون توعىز-جيىرما جاسار ازاماتتار ەرەكشە ەرلٸك كٶرسەتتٸ. جيىرما جاس تاريحي ەرلٸكتەر جاسايتىن جاس. وسىعان ەرقاشان دا ەزٸر بولۋ كەرەك.
«ادامدى بۇزاتىن نەرسە: اتاق, اقشا, اراق...»
– ادامدى نە نەرسە بۇزادى?
– ادامدى بۇزاتىن نە? تاعى دا سول اتاق, اقشا, اراق. وسى ٷشەۋٸ. تٶرتٸنشٸسٸ ەيەل دەمەيمٸن. العاشقى ٷشەۋٸنٸڭ بۋىنا بٶرتٸپ, ەيەلدەردٸ بٸز – ەركەكتەر بۇزامىز.
– راسىندا, كەزٸندە سٸزدٸڭ زامانداستارىڭىز, جالپى حالقىمىز اراقتىڭ كەسٸرٸنەن رۋحاني قۇندىلىعىنان ايىرىلا جازدادى ەمەس پە? حالىقتى يمانى مەن تەگٸنەن ايىرۋ ٷشٸن اراقتى بارىنشا پايدالاندى. بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسىنىڭ زاردابىن سەزٸپ كەلەمٸز ەمەس پە?..
– جاستار اراققا ٷيٸر بولماۋى كەرەك. اراق ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, ازاماتتىقتىڭ, اقىلدىڭ جاۋى. اراق ازعىندىققا جەتەلەيدٸ. اراققا بٸر ٷيرەنٸپ الساڭ, ودان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ەڭ الدىمەن وسىدان ساقتانۋ كەرەك. اراق – ادامنىڭ ٸشكٸ جاۋى. سىرتقى جاۋدى تەحنيكانىڭ كٷشٸمەن قۇرتۋعا بولادى. ال ٸشكٸ جاۋدى ەشقانداي راكەتامەن اتىپ تٷسٸرە المايسىڭ. نەپسٸقۇمارلىققا بٸر سالىنىپ الساڭ, ونى توقتاتۋعا عىلىمنىڭ دا, بٸلٸمنٸڭ دە شاماسى جەتپەيدٸ.
– سٸز ٶتٸرٸك ايتاسىز با?
– مەن ٶتٸرٸك ايتا المايمىن
– بٸر سٶزٸڭٸزدە ادامدى تابيعات تەربيەلەپ تۇرعان تەرٸزدٸ دەپسٸز...
– تابيعاتتىڭ ٶزٸ-اق ادامعا الۋان تٷرلٸ ساباق بەرٸپ تۇرعان تەرٸزدەنەدٸ. قاراعايدىڭ تٷزۋلٸگٸ ساعان ەكٸ يىعىڭدى سالبىراتپاي تٸك جٷرۋدٸ ٷيرەتەدٸ. اسپانعا شاپشي اتىلعان اق سٷتتەي اق قايىڭدار سەنٸ ادالدىق پەن پەكتٸككە شاقىرادى. اۋزىن ارانداي اشقان اش ايداھاردىڭ جۇتقىنشاعىنداي مي باتپاعى ٶلٸم دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن كٶز الدىڭا ەلەستەتٸپ, ٶمٸر ٷشٸن جانتالاسا كٷرەسۋدٸڭ تەسٸلٸن جەنە ۇقتىرادى.
– وتانشىلدىق, وتان قورعاۋ, پاتريوتيزم, ۇلتتى سٷيۋ... وسى ۇعىمدار جايلى سٸزدٸڭ ۇققانىڭىز, تٷيسٸككە تٷيگەنٸڭٸز نە?
– وتانشىلدىق – ەر ادامعا كەرەكتٸ ەڭ ۇلى قاسيەت. ال وتانشىلدىق ٶز ٷيٸڭنەن باستالادى. كٸمدە-كٸم اتا-اناسىن ارداقتاسا, سول اتا-انادان بٸرگە تۋعان باۋىرلارىمەن تاتۋ بولسا, ٶزٸنٸڭ ٶسكەن اۋىل, قالاسىن, تۋعان ۇلتىن سىيلاپ, قادٸرلەسە سول ادام وتانشىل بولادى. ٶيتكەنٸ, ٶز ەكە-شەشەسٸن ارداقتاماعان, ٶزگەنٸڭ اتا-اناسىن قۇرمەتتەمەيدٸ. ٶز اۋىلىنىڭ تاسىن سىيلاماعان, ٶزگە اۋىلدىڭ تاۋىن قادٸرلەمەيدٸ. ٶز ۇلتىن جاقسى كٶرمەگەن, ٶزگە ۇلتتاردى ۇناتپايدى. مۇنى ۇلتشىلدىقپەن شاتاستىرماۋ كەرەك. ەكەۋٸ اسپان مەن جەردەي ەكەنٸن جاستار اجىراتا بٸلۋٸ شارت.
پاتريوتيزم – «وتانىم سەنٸ سٷيەمٸن. سەن ٷشٸن قۇربان بولۋعا ەزٸرمٸن» دەپ قۇرعاق سٶزدٸ گٷمپٸلدەتە بەرۋ ەمەس. ول – فورماليزم. ەلدٸ, جەردٸ, وتاندى سٷيەتٸندٸگٸڭدٸ سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن دەلەلدە. اتا-اناسىن سىيلاعان شەكٸرت, ستۋدەنت ساباعىن دا جاقسى وقيدى, تەرتٸبٸن دە دۇرىس ۇستايدى, شارۋاكەر, ادال, ەدٸل بولىپ ٶسەدٸ. ٸس دەگەن وسى, پاتريوتيزم وسىدان باستالادى. كٸمدە كٸم ەسكەري قىزمەتتەن جالتارسا, ول پاتريوت ەمەس. نامىسكەر ەمەس ادام – ەرلٸك جاساۋعا قابٸلەتسٸز. ەرلٸك – ۇزاققا سوزىلعان تەربيەنٸڭ جەمٸسٸ.
جاستاردىڭ وتان قورعاۋ قىزمەتٸن اتقارىپ قايتۋى – ادامگەرشٸلٸكتٸڭ ەڭ اسىل پارىزى. ەسكەردە باسبۇزارلىققا ورىن جوق. ٶيتكەنٸ, ونىڭ قولىندا ەلدٸڭ تاعدىرى – قۋاتتى تەحنيكا بار. ال جاۋىنگەردٸڭ ول تەحنيكانى تاستاپ قىدىرىپ, قىز قۋالاپ, اراق اڭدىپ, قاڭعىپ كەتۋٸنە بولمايدى.
– «اق جٷرەك بولىپ جولداسىڭ, ادالدىق سەنٸ قولداسىن. جاقسىلىق ٷشٸن تٸرەسسەڭ, جانىڭدى ارىڭ قورعاسىن. ارىندى بولسىن شابىسىڭ, الىمدى بولسىن تابىسىڭ, نايزاداي بولسىن نامىسىڭ. ەر جٸگٸتكە بەرٸ سىن. قيىندىق كٶرسەڭ مۇقالما, اۋىرلىق كٶرسەڭ جۇقارما, قامقورشى بول كٸشٸگە, ٷلكەندٸ ٷلگٸ تۇت العا!»
بۇل قارت ەكەڭٸزدٸڭ سٸزگە بەرگەن باتاسى ەكەن. اتا-انانىڭ بالاسىنا جاساعان دۇعاسى قابىل بولادى دەيدٸ...
– وسى اق باتانى جٷرەگٸمە جازىپ الىپ مەن كەتتٸم. ەكەمنٸڭ اق باتاسىن مەنٸڭ ارىمنىڭ, ازاماتتىعىمنىڭ, ادامگەرشٸلٸگٸمنٸڭ اق تۋىنداي ەتٸپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تٶبەمە كٶتەرٸپ كەلەمٸن, قاراعىم.
– سٸزدەن دە باتا سۇرايمىز...
– ادال بولماي ازاماتپىن دەمەگٸن. ويران سالساڭ ويلاپ سالعىن. ەلٸن سٷيگەن جاۋىنگەر ەر بولادى. جەرگە تەرٸڭدٸ تٶكسەڭ, جەمٸسكە كەنەلەسٸڭ.
وتاندى سٷيٸڭدەر, ونى قورعاڭدار, وعان قىزمەت ەتٸڭدەر! بارلىق بالعىندارعا اق نيەتپەن اق باتامدى بەرەمٸن!
رەتروسپەكتيۆالىق سۇحباتتى دايىنداعان
اعابەك قوناربايۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني
باسقارماسى باسپاسٶز بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ
