ونى قايدان شىعاردى دەسەڭٸز, بيىل بٸزدٸڭ ەل بىلتىر پاندەميياعا بايلانىستى كەيٸنگە شەگەرٸلگەن «دالا قىرانى» ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جاتتىعۋعا امەريكا جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ. اقش ورتا ازييا ەلدەرٸن زاماناۋي ەسكەري ستاندارتتىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرادى. بۇعان دەيٸن قازاقستان اۋماعىندا ٶتەتٸن اۋقىمدى شاراعا اقش-تان بٶلەك, ۇلىبريتانييا جەنە كانادا ەلدەرٸ قاتىسادى دەگەن حابار تاراعان. ەسكەري مەجٸلٸسكە ناتو-عا مٷشە باسقا دا مەملەكەتتەر اتسالىسۋى مٷمكٸن.
«دالا قىرانى» وقۋ-جاتتىعۋلارىنا ەدەتتە ٶزبەكستان مەن تەجٸكستان, كەيدە قىرعىزستاننىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ قاتىسادى.
رەسەي مەن قىتاي ەلگٸ شاراعا شاقىرىلماعان, تٸپتٸ قوناق رەتٸندە دە قاتىسا المايدى. شارت بويىنشا مٷلدە ماڭايلاماۋعا تيٸس.
مەسكەۋگە مازا بەرمەي وتىرعان دا وسى جايت. شاعىمىن وداق پەن قازاقستان اۋماعىنداعى رەسەيشٸل ساراپشىلار ارقىلى ايتقىزىپ, سولتٷستٸكاتلانتيكالىق اليانستىڭ ەرەكەتٸنەن ساياسي استار ٸزدەۋدە.
سونىڭ بٸرٸ – نيكيتا مەندكوۆيچ. ەۋرازييالىق اناليتيكا كلۋبىنىڭ جەتەكشٸسٸ. كرەملدٸڭ ورتا ازييا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندى بارلاپ, باقىلاپ قايتۋعا جٶنەلتٸپ وتىراتىن كٶپ شولعىنشىلارىنىڭ بٸرٸ.
«دالا قىرانى» ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا قاتىستى مەسكەۋدٸڭ پوزيتسيياسىن نۇر-سۇلتانعا جەتكٸزە كەلگەن مەندكوۆيچ:
«رەسەي قازاقستان اۋماعىندا ەلگٸندەي ٸس-شارانىڭ ٶتكٸزٸلگەنٸن قۇپتامايدى. بۇل وداق اياسىنداعى تالاپ-شارتتى تابانعا تاپتاۋمەن تەڭ. قازاقستان وداققا كٸرگەن بەتتە بٸرقاتار مٸندەتتٸ موينىنا العانى مەلٸم. ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزۋ ارقىلى نۇر-سۇلتان ۇيىمنىڭ ۇستانىمىن ەسكەرمەيتٸنٸن, سٶزٸمەن ساناسپايتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر. اقوردا بولسا «بۇل مەملەكەتتٸڭ كٶپۆەكتورلى ستراتەگيياسىنا ساي» ەكەنٸن ايتىپ اقتالۋدا.
90-جىلدارى بۇل ارگۋمەنتتٸ قابىلداۋعا بولار ەدٸ. بٸراق قازٸرگٸدەي جاعدايدا كٶپۆەكتورلى ساياساتتى سٶز ەتۋ, سونىڭ جولىمەن جٷرۋ قيسىنسىز. اقىلعا سىيمايتىن ساياسات. قازاقستان وسى ەرەكەتٸ ارقىلى ساياسي ەدەپسٸزدٸككە جول بەردٸ…», – دەيدٸ.
…
رەسەيلٸك يدەولوگييا قۇرالدارىنىڭ پايىمداۋىنشا, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ اقش جەنە ناتو ەلدەرٸمەن قويان-قولتىقتاسىپ ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزۋٸ ۇقشۇ ۇستانىمىنا قايشى.
بۇل تۇرعىدا ولار قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ 1992 جىلى ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارت تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعانىن, قۇجاتتىڭ 2-بابىندا: «بٸر نەمەسە بٸرنەشە مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, تۇراقتىلىعىنا جەنە تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا قاتەر تٶنگەن جاعدايدا بۇعان بٸرلەسە تٶتەپ بەرۋ تۋرالى» تالاپ بارىن العا تارتىپتى.
«اقش – رەسەيدٸڭ اتا جاۋى. ناتو ناعىز دۇشپان. بايدەن رەسەيدٸڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن مويىندامايدى. پۋتينگە تٸل تيگٸزٸپ, سانكتسييا اتاۋلىنى كٷننەن-كٷنگە ٷدەتٸپ جاتىر. مٸنە, وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا قازاقستان رەسەيدٸڭ قاس جاۋىن قوناق قىلىپ, ٶز جەرٸندە ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزۋگە شاقىرعانى قاي ساسقانى? مۇنى قالاي تٷسٸنەمٸز? ستراتەگييالىق قارسىلاسقا سىر الدىرماۋ كەرەك ەدٸك», – دەيدٸ بەز-باياعى مەندكوۆيچ.
…
قازاقستاندا ەمٸن-ەركٸن تارالاتىن ehonews.kz رەسەيلٸك سايتتاردىڭ ايتقانىن اينىتپاي قايتالاپ, اقش-پەن ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزۋگە بەل بۋعان بٸزدٸڭ بيلٸكتٸ ەبدەن سٶككەن ەكەن.
«ەلەمدەگٸ ەسكەري-ساياسي جاعداي تۇراقسىز. اقش پەن وداقتاسىمىز رەسەيدٸڭ اراسىنداعى ارازدىق بٷگٸن-ەرتەڭ باسىلمايدى. باتىس مەسكەۋدٸڭ باسقان ٸزٸن اڭدىپ, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋدٸ توقتاتار ەمەس.
مٸنەكەي, وسىنداي مازاسىز شاقتا ناتو-مەن بٸرلەسٸپ ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزگەلٸ وتىرعان قازاقستان بيلٸگٸ ايدى اسپانعا بٸر-اق شىعاردى.
اقش ەسكەريلەرٸنە ٸلەسٸپ ۇلىبريتانييا جەنە كانادا جاۋىنگەرلەرٸ قوسا كەلەدٸ ەكەن. اقوردا «بۇل كٶپۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانعانىمىزدىڭ بەلگٸسٸ» دەپ اقتالماي-اق قويسىن. كٶپۆەكتورلى ساياسات بورسىعان دٷنيە. ەۋرازييالىق وداق پەن ۇقشۇ-نى اتتاپ ٶتٸپ, «قىلارىڭدى قىلىپ ال» دەگەندەي قىر كٶرسەتٸپ وتىر.
كرەملدٸڭ شىن مەنٸندەگٸ سەنٸمدٸ سەرٸكتەسٸ, ادال وداقتاسى بولسا «دالا قىرانى» ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋىنا رەسەيدٸڭ قاتىسۋىن تاباندى تٷردە تالاپ ەتسٸن. شاراعا مۇرىندىق بولعان ەل رەتٸندە قازاقستاننىڭ بۇلاي ايتاتىن قاقى بار. الايدا ەلدٸڭ سىرتقى مينيسترلٸگٸ بۇل ەڭگٸمەنٸ جىلى جاپقىسى كەلەتٸندەي», – دەگەن ەكەن سايتتىڭ ساياسي شولۋشىسى.
ەhonews.kz مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, قازاقستاندى «دالا قىرانى» ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن ٶتكٸزۋدەن باس تارتۋعا شاقىرىپتى.
ماقالا اۆتورىنىڭ حابارلاۋىنشا, كرەمل قازاقستاننىڭ ەرەكەتٸن ارانداتۋ دەپ باعالاپ ٷلگەرگەن.
«نۇر-سۇلتانداعىلار قازٸرگٸ جاعدايدا كٶپۆەكتورلى ساياساتتىڭ پايداسىنان بۇرىن, زييانى باسىم ەكەنٸن ۇعىنۋى كەرەك. اقش پەن باتىس ەلدەرٸ ورتا ازييا, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ ەسكەري-ەكونوميكالىق ساياساتىنا ارالاسار بولسا, مۇنىڭ تٷبٸ جاقسىلىققا ەكەلمەيدٸ.
بٸر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-تەتتٸ تۇرىپ جاتقان كٶرشٸلەر ەرتەڭگٸ كٷنٸ يتشە ىرىلداسىپ, ايماقتىڭ اپاي-توپايى شىعۋى مٷمكٸن. كرەمل وداقتاسىنا رەنجۋلٸ. تٷسٸنبەستٸكتٸڭ سوڭى ايعاي-شۋعا ۇلاسىپ كەتپەسٸن...», –دەپ «ەسكەرتٸپتٸ» ەhonews.kz.
…
ال ساراپشى نيكيتا مەندكوۆيچ «دالا قىرانىنان» كەيٸن قازاقستان مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك بايلانىس تەرەڭدەي تٷسەدٸ دەپ قاۋٸپتەنەدٸ. ايتۋىنشا, امەريكانىڭ تٷپكٸ ماقساتى ايماقتى رەسەيدەن ايىرىپ الۋ.
«ەكٸ ەل ەسكەري ەرٸپتەستٸكتٸ دامىتۋ تۋرالى وسىمەن تٶرتٸنشٸ كەلٸسٸمشارتقا قول قويىپ ٷلگەردٸ. قۇجاتتىڭ دەتالدارىن قۇپييا ۇستاۋدا. وداقتاسىمىز بۇل تۋرالى تٸس جارىپ ايتقىسى جوق. سوعان قاراعاندا, قازاقستاننىڭ «كٶپۆەكتورلى ساياساتى» اقش-پەن, باتىسپەن استىرتىن سٶز بايلاسۋدىڭ امالىنا ۇقسايدى.
كٶپۆەكتورلى ساياسات? ەلگٸندەي شالا پٸسكەن ستراتەگييادان باس تارتاتىن كەز كەلدٸ. وداقتاس ەكەنٸ راس بولسا, قازاقستان كەز-كەلگەن جاعدايدا كرەملدٸڭ سٶزٸن سٶيلەۋٸ كەرەك. ٶيتپەدٸ ەكەن, ەرتەڭگٸ كٷنٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶنەدٸ. اقش پەن ناتو قازاقستاننىڭ تٸلٸن تاۋىپ, بەلسەندٸ بايلانىس ورناتۋعا تىرىسقان سايىن پۋتيننٸڭ قاباعى قۇرىسا تٷسەتٸنٸن ۇمىتپاعايسىزدار…», – دەيدٸ ول.
قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸندە ەش كەدەرگٸسٸز تارالاتىن «روسسييا سەگودنيا» اگەنتتٸگٸنە تيەسٸلٸ sputnik.kz سايتى دا «سولتٷستٸكاتلانتيكالىق اليانستىڭ قازاقستاندىق پوليگوندارداعى ەسكەري وپەراتسييالارى كٶرشٸ ەلدەرگە, سونىڭ ٸشٸندە رەسەيگە قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن» دەگەن ويدى ورىستٸلدٸ اۋديتورييانىڭ ساناسىنا سٸڭدٸرۋدە.
…
بۇعان دەيٸن Dalanews-كە سۇحبات بەرگەن ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ كرەملدٸڭ قازاقستاندا دەربەس مەملەكەت دەپ ەسەپتەيتٸنٸن ايتقان (تٶمەندە سٸلتەمەدە).
«كرەمل بيلٸگٸنٸڭ تٶبە باسىندا وتىرعان توپ ٷشٸن بٸز ساتەلليتپٸز. ەۋرازييالىق وداققا قوسىلعاننان كەيٸن مەسكەۋ قول-اياعىمىزدى بايلاپ-ماتاي باستادى. پۋتين مەن ونىڭ اينالاسى ٷشٸن قازاقستان رەسەيدٸڭ بٸر بٶلشەگٸ عانا. باس ەركٸنەن ايىرىلعان, بودان ەل.
دەمەك, جاھانداعى جاعدايعا دا مەسكەۋدٸڭ كٶزٸمەن قاراۋى كەرەك دەپ سانايدى. حالىقارالىق قاتىناستا پۋتيننٸڭ پوزيتسيياسىن قۇپتاپ, وداقتاسىنىڭ سويىلىن سوعۋى قاجەت دەپ بٸلەدٸ.
ولار وسى كٷنگە دەيٸن ٷندەمەي كەلدٸ. كٷندەردٸڭ-كٷنٸ كرەمل ٶزٸنٸڭ گەوساياسي كەڭٸستٸگٸنە كٸرەتٸن شابارمان ەلدەردەن باتىسقا قارسى شىعۋدى, اقش-تى ايىپتاۋدى, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتى كەكەتٸپ-مۇقاتۋدى اشىق تٷردە تالاپ ەتە باستايدى. قىزىقتىڭ كٶكەسٸن سوندا كٶرەمٸز», – دەگەن بولاتىن ساياساتتانۋشى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنىڭ بەرٸنە قازٸرگٸ جٷيە كٸنەلٸ. كٸنەراتتى كرەملدەن ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ٶتكەن وتىز جىل بويى مەسكەۋگە قارسى كەلۋدەن قايمىققان, سٶيتٸپ ٶز قادٸرٸن ٶزٸ كەتٸرگەن قازاقستان بيلٸگٸ جوعالعان رەپۋتاتسييانى قايتىپ قالپىنا كەلتٸرۋٸ نەعايبىل.
سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەسكەۋ گەوساياسي جالعىزدىقتى جالعىز ٶزٸ ٶتكەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. وداقتاستارىن ٶزٸمەن بٸرگە ٸلە كەتپەك. ولاردىڭ دا ٶزگە ەلەمنەن وقشاۋلانعانىن قالايدى.
«بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ كٶپۆەكتورى ساياساتىنا قايشى. رەسەي «يزگوي» ەل. كرەملدٸڭ اۆانتيۋراسى قازاقستاندى قۇزعا قۇلاتپاسىن دەسەك, وداقتان شىعۋدىڭ جولىن قازٸردەن باستاپ ٸزدەستٸرۋ قاجەت. سول كەزدە تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالادى», – دەگەن ەدٸ سەتپاەۆ.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
