ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتۋدە الدارىنا جان سالمايتىن شەشەندەردٸڭ قانعا سٸڭگەن قاسيەتتەرi جايىندا الماتى وبلىستىق شەشەن-ينگۋش ورتالىعىنىڭ مٷشەسٸ, ەڭبەكشٸ قازاق اۋدانىنا قاراستى اقشي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بەكسۇلتان دۋدۋەۆ ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
– دەستٷر مەن ەلدiكتiن تۇتقاسى ٷلكەندەر, ياعني, اقساقالدار ەكەنiن قازاقتار جاقسى بiلەدٸ. ٶيتكەنٸ قازاقتار ٷلكەننiڭ الدىن كيىپ ەتپەيتٸن حالىق قوي. ٶز باسىم ٷلكەندٸ قۇرمەتتەۋدە قازاق پەن شەشەندەي حالىقتى كەرگەنiم جوق. و شەتٸ مەن بۇ شەتiنە دەيiن قۇس قاناتى تالىپ, تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن سايىن دالا تٶسٸن مەكەن ەتكەن قازاقتاردا زىندان, تٷرمە دەگەن اتىمەن بولماعانىن تاريحتان بiلەمiز.
كەڭەس زامانىنىڭ ٶزٸندە شەشەندەر ويلانباي وت باسقان جاستاردى ارالارىندا تەرتٸپكە سالىپ, وعان جازا كەسiپ, تٷرمەگە جiبەرمەۋگە كٷش سالعان. تٷرمەگە بiر وتىرىپ كەلگەن ادامنىڭ وي-ساناسى ٶزگەرٸپ, تٷزەلۋi قيىن بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان شەشەن اقساقالدارى مۇنداي بۇزىقتارعا جۇمىس ٸستەتٸپ, اعاتتىققا بارعانىن ۇعىندارعان.
مۇنداي داستٷر قازاق حالقىندا دا بار ەكەنٸن بٸلەمٸز. قازاقتار شەكتەن شىعىپ, وسپادارلىققا بارعان تەنتەگiن ٶز اراسىندا تيىپ, قاتارعا قوسقان عوي. ياعني, تۇتاس بٸر اۋىل ٷشٸن اقساقالدىڭ سٶزٸ زاڭ بولعان.
Yلكەننiڭ لەبiزiنە قۇلاق اسقان قازاق حالقى بٷگiندە قۇدايدىن مەيiرiم-شاپاعاتىنا بٶلەنٸپ, وسىنداي كەڭ ساحارانى باۋىرىنا باسىپ وتىر ەمەس پە?! ەگەر بەرەكە-بiرلiگi بولماسا, مۇنداي ۇلان-عايىر جەر قازٸرگٸ ۇرپاققا ميراس بولىپ قالار ما ەدٸ? ەي, قايدام. سوندىقتان اقساقال, ابىزدى سىيلاۋ قازاقتىڭ قانىنا سiڭگەن قاسيەت دەپ ويلايمىن.
مەن قازاق توپىراعىنا اياق باسقاندا وڭى مەن سولىن تانىماعان 4 جاستاعى بالا ەدٸم. ەكە-شەشەمiز ستاليننiڭ جاندايشاپتارى شەشەندەردi جٷك پويىزىنا تيەپ, قازاقستاننىڭ پويىز جول باراتىن اۋماقتارىنا ەكەلٸپ, زات سيياقتى تٶگiپ تاستاعانىن ايتىپ وتىراتىن. اۋىر جولدى كٶتەرە الماي قانشاما ادام مەرت بولدى دەسەڭٸزشٸ... سونداي قيىن كەزەڭدە شەشەننiڭ كٶپتi كٶرگەن شالدارى جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاپ, شەشەن حالكىنىڭ باسىنا تٷسكەن قاسiرەتكە تاستى جارىپ شىققان قاراعايداي قايسارلىق تانىتقانىن ايتۋعا تيٸسپٸن.
شەشەندەردٸ قازاقستانعا كٷشتەپ قونىستاندىرعاندا ستاليننiڭ قولشوقپارلارى «بۇلار ادامنىڭ ەتٸن جەيتٸن حالىق» دەپ جەرگiلiكتi قازاقتارعا سىرتىمىزدان جامانداپتى. و زاماندا, بۇ زامان تۇتاس بٸر حالىقتىڭ ادام ەتٸن جەپتٸ دەگەنٸن ەستٸمەگەن قازاقتار ولاردىڭ سٶزiنە قۇلاق اسپاعان. قايتا شەشەننiڭ شالدارىنىڭ نامازعا جىعىلىپ, سەجدەگە باس قويىپ جاتقانىن كٶرٸپ, مۇنىڭ ارانداتۋ ٷشٸن ەدەيٸ ايتىلعان سٶز ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ.
وسىدان كەيٸن قازاقتار بٸزدٸ قۇشاق جايا قارسى العانىن ەكە-شەشەمٸز جىر قىلىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدٸ. سول كەزدە جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردىڭ جاعدايى مەز ەمەس ەدٸ. بٸراق سوعان قاراماستان قولىنداعى بارىن بٸزبەن بٶلٸسكەنiن قالاي ۇمىتۋعا بولادى.
بiزدەر 1943 جىلى اقپاننىڭ ساقىلداعان سارى ايازىندا قازاق توپىراعىنا تابان تٸرەدٸك. سول كەزدە كٷشتەپ قونىس اۋدارىلعانداردىڭ دەنi شال-كەمپٸر, بالا-شاعا مەن ەيەلدەر بولاتىن. ال ەر ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سوعىسقا كەتكەن ەدi. قىستىڭ كٶزi قىراۋدا سوناۋ كاۆكازدان قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ, ادامدى اجالعا يتەرمەلەگەنمەن بiردەي عوي.
كٷشتەپ كٶشiرiلگەن شەشەندەردiڭ سول كەزدە الدى كۇز, ارتى جار, بولاشاعى بۇلىڭعىر بولعان ەدٸ. جانى جارالى كٶشتi باستاپ كەلگەن شەشەن شالدارىنىڭ سول كەزەڭدەگٸ قايسارلىعىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن تەنتٸ بولامىن. كiندiكتەن تاراعان بالالارى مايدان دالاسىندا وت كەشٸپ جٷرسە, ٶمiرiنiڭ جالعاسى ۇرپاقتارى تاعدىر تەلكەگٸنە ۇشىراپ, بٶتەن ەلگە بوسىپ بارادى. شەشەن اقساقالدارى الاساپىران زاماندا شەشەن حالقىنىڭ وتىن ٶشiرمەۋدٸ باستى مiندەت سانادى. ولار بۇل مiندەتتi ابىرويمەن اتقارعانى انىق.
سىرت جەردە جٷرسەك تە انا تiلiمiز بەن سالت-دەستٷرiمiزدi ۇمىتقان جوقپىز. قۇيما قۇلاق شەشەن شالدارى بەرiن سانامىزعا قۇيىپ بەردi. بiزدiڭ باقىتىمىزعا قاراي قازاق حالقى مەيiرiمدٸلٸك تانىتىپ, باۋىرمالدىق كٶرسەتۋi بiزدiڭ ٶسiپ-ٶنٸپ ەل قاتارىنا قوسىلۋىمىزعا ٷلكەن دەمەۋ بولعانىن ايتۋعا تيٸسپٸن.
قازٸر تاياققا سٷيەنگەن شالداردىڭ iزiن باسىپ, سول اقساقالدىق جاسقا بٸز دە كەلدٸك. كەيدە سوناۋ نەۋبەت كەزٸڭدەگٸ اقساقالداردىڭ جاعدايى قازiرگi بiزدiڭ حال-كٷيiمiزدەن جاقسى بولدى-اۋ دەپ ويعا شوماتىن كەزدەرٸم بولادى. ٶيتكەنٸ سول كەزدە تاعدىر-تەلكەگٸنە ۇشىراعان تۇتاس بٸر حالىقتىڭ ارمان-تٸلەگٸ بولدى. ال قازٸر بەيبٸت زامان, بiزدi ەشكٸم تٷرتپەكتەپ جاتقان جوق. ەركٸم قالاۋىنشا ٶمٸر سٷرەدٸ. بٸرەۋگە بٸردەڭە دەپ اقىل ايتۋدىڭ ٶزi قيىن. ەل, جەر بولعان سوڭ قىزۋقاندى جاستار بٸر-بٸرٸمەن كەلٸسپەي جاتاتىن كەزدەرٸ بولادى. سول كەزدە بىلايعى جۇرت «بۇل اۋىلدىڭ تەنتەگٸنە تىيىم سالاتىن اقساقالى جوق پا?» دەپ ايتادى ەمەس پە? سوندىقتان قازٸرگٸ اقساقالداردىڭ دا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگi بiر مىسقالدا كەمٸگەن جوك دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ.
مۇندايدا داناگٶي قازاق حالقى «قادiرiن بiلiپ ۇكپاسا, ناقىل ايتقان سٶز عارٸپ» دەمەي مە? قازٸرگٸ تاڭدا جاستاردىڭ نازارىن ٶزiنە اۋدارىپ, تەرٸس جولعا جەتەلەيتٸن جايتتار ٶتە كٶپ. سوندىقتان كٶپتەگەن جاستار ٷلكەننٸڭ سٶزٸنە قۇلاق اسپاي, ٶزٸنشە ەرەكەت iستەپ, وپىق جەپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس.
ٷلكەندi تىڭداۋ بiرتiندەپ قالىپ بارا جاتقانداي... وسى رەتتە Yكiمەتتiڭ جەرگiلiكتi جەرلەردە اقساقالدار القاسىن قۇرىپ, جاستارعا تەلٸم-تەربيە بەرۋ مەسەلەسٸنە كٶڭiل بٶلiپ وتىرعانىن ٶتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمٸن.
قازٸرگٸ تاڭدا اۋىلىمىزداعى اقساقالدار جاستاردى قازاق-شەشەن دەپ بٶلمەي, اقىل-كەڭەسiمiزدi ايتىپ تۇرامىز. ال شەشەن اقساقالدارى جاستارىن قالاي تەربيەلەيدi دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەم. بiزدەر بiرiنشi كەزەكتە جاستاردى ادالدىققا تەربيەلەيمٸز. جاستارعا «ەشكiمنiڭ الا جٸبٸن اتتاماڭدار» دەپ ٷنەمi ايتىپ وتىرامىز.
كٶپشiلiك شەشەندەر جايىندا سٶز ەتكەندە «تاۋ زاڭى» تٶڭiرەگiندە تٷرلi الىپقاشپا ەڭگiمە ايتاتىنى جاسىرىن ەمەس. مەنiڭشە, «تاۋ زاڭى» شەشەن حالقىنىڭ ەرجٷرەكتiگi مەن ادالدىعىن تانىتاتىن دەستٷر. «تاۋ زاڭى» جەكپە-جەككە شىققان ەكi جiگiتتiڭ تەڭ جاعدايدا كٷش سىناسۋىن كٶزدەيدٸ. قازاقتار «دەستٷردٸڭ وزىعى مەن توزىعى بار» دەيدٸ عوي. سوندىقتان ٶز باسىم «تاۋ زاڭى» قازٸرگٸ زامان اعىمىنان قالىپ بارا جاتقان دەستٷر دەپ ەسەپتەيمٸن.
بۇدان باسقا بiزدە ەكە بالاسىن قولىنا الىپ كٶتەرiپ, ەمٸرەنٸپ ماندايىنان يٸسكەمەيتٸن دەستٷر بار. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا مۇنداي دەستٷر قاجەت بولعان شىعار. ال قازٸر ەكە مەن بالا اراسىن بۇلايشا الشاقتاتۋعا بولمايدى. قازٸر بiلiم مەن بiلiكتiڭ زامانى عوي. سوندىقتان بٸزدەر جاستارىمىزدىڭ بٸلٸم الىپ, ورتاق وتانىمىز قازاقستاننىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە ٶز ٷلەستەرiندi قوسىڭدار دەپ ٷنەمٸ ايتىپ وتىرامىز.
زاڭعار تاۋلاردى مەكەن ەتكەن شەشەن حالقى ەلميساقتان مال ٶسiرۋدi باستى كەسiبi دەپ بiلگەنi بەلگiلi. «مال باقپاساڭ ماندىماسسىڭ» دەپ سوڭىنا ٶسيەت قالدىرعان قازاق پەن شەشەننٸڭ تۇرمىستىق ٶمiرiندە وسىنداي ۇقساستىقتار ٶتە كٶپ. قازٸر ٷكٸمەت حالىققا مال ٶسٸرٸپ, ەگٸن سالىڭدار دەپ قولدان كەلگەن كٶمەگٸن كٶرسەتۋدە. بiزدەر وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋىمىز كەرەك. قازٸر اۋىلدا جٷرگەن جاستار نەسٸبەسٸن جەردەن تەرٸپ جەۋدٸ ٷيرەندi. الداعى ۋاقىتتا بەرiمiز قازاقستاندى اۋىلشارۋاشىلىعى ٶركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىرۋىمىز كەرەك.
اينۇر جۇماحان
