– ساياساتتىن شىرماۋىندا تۇتىلعان ەجەلگi نارتتاردىڭ ەلٸ – بالقار حالكىنىڭ جەرٸ. بالكارلار كاۆكازدىڭ ەن بيiك تاۋلارىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقتاردىڭ بiرi. ورتالىق كاۆكازدىڭ تاۋ بٶكتەرٸ مەن شاتقالدارىنا ورنالاسقان. مالكا, باكسان, چەگەم, چەرەك ٶزەندەرٸ مەن ونىڭ تارماقتارىنىڭ القابىن جايلاعان. ورنالاسقان جەرٸنە قاراي مالكارلار, بىزىنگىلىلار, حولامدىلار, چەتەمدٸلەر, ۋرۋسبيلٸكتەر-باكسانچىلار بولىپ شاعىن توپتارعا بٶلٸنەدٸ. ەل اۋماعىندا تاۋلى شىڭدارى مەن قالىڭ ورمانى, قۇنارلى جازىق القاپتارى مەن كٶكمايسا, شالعىندى بەلدەرٸ بار.
بالقارلار 1827 جىلى, عاسىرلار بويى قالىپتاسكان ٶزٸندٸك تاۋلىق, ەدەت-عۇرپى, ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمى مەن شاريعات سوتىن جەنە مۇسىلمان دٸنٸن ساقتاي وتىرىپ, رەسەيدiڭ كۇرامىنا ەنەدٸ.
قازٸرگٸ كاباردا-بالقارييانىڭ تٷپكٸلٸكتٸ حالقى تۇراقتاعان, ونداعى سانى 85,1 مىڭ, ەلەمدە 180 000, قازاقستاندا سول حالىقتىڭ 3000-ى مەكەندەيدٸ. التايدان شىققان بالقارلاردىڭ قالىپتاسۋىندا ٷش بiردەي ەتنيكالىق كومپونەنتتەر ەسەر ەتكەن كاۆكاز تiلدi حالىقتار, IY-Y عاسىرلاردا ورتالىق كاۆكاز تاۋلى بەلدەۋiندە پايدا بولعان يرانتٸلدٸ الاندار, كۋبان بولگارلارىنىڭ سiڭiسۋi جەنە XIII عاسىردا كاۆكاز تاۋلارىنا قونىس تەپكەن, كەيٸننەن الان – وسەتيندەرمەن سiڭiسiپ كەتكەن قىپشاقتاردىڭ ىقپالى بولعان دەسەدi. بالقارلار كٶرشٸلەس جاتقان كابارديندەرمەن, ساندارمەن, گرۋزين-راچيندٸكتەرمەن ارالاسا تiرشiلiك ەتكەن. ەجەلگٸ شارۋاشىلىعىنىڭ باستى تٷرٸ مال شارۋاشىلىعى, قويدىڭ جٷنiنەن كيiز باسىپ, بۋركا ٶڭدەپ, كٷمٸس-التىن, تەرi مەن اعاش ٶڭدەگەن, تۇز شىعارۋ, قورعاسىن, كٷكٸرت الۋمەن اينالىسقان, بال اراسىن ٶسiرۋ دە بالقارلارعا تەن كەسٸپ.
بالقارلار ٶمiرiندەگi كٷردەلٸ ٶزگەرiس 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرiسi نەتيجەسٸندە باستالدى. 1922 جىلى 16 جەلتوقساندا كاباردا-بالقار اۆتونومييالىق وبلىسى قۇرىلىپ, 1936 جىلى 4 جەلتوقساندا اۆتونومييالىك رەسپۋبليكا بولىپ ٶزگەرەدٸ. بالقارلار رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىن. كەڭەس ٷكiمەتi ورناپ, شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ ٷردٸسٸ ٶزگەرٸپ, جاڭا مەدەنيەتتٸڭ سالدارى سالت-سانانى دا ٶزگەرتە باستايدى. حالىقتىڭ اسىل قازىناسى دەپ اتالاتىن, اتا-بابادان بالاعا جەتٸپ, ٶزiندiك ەرەكشەلiگi مەن سيپاتىن ساقتاپ, ۇرپاقتار اراسىن جالعاستىرىپ تۇراتىن التىن ارقاۋ – حالىقتىڭ دiني سەنiمi, سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارى بولسا كەرەك. بٸزدەر ٶز تٸلٸندە سٶيلەپ, ٶز ەلiنiڭ سالت-دەستٷرiنiڭ سالتاناتىنىڭ ورتاسىندا ٶciپ, حالىق قازىناسىنىڭ كايماعىن قالقىپ الىپ, ٶزەگiن بويىنا ciڭiرگەن ۇرپاقتىڭ ٶكiلi ەمەسپٸز. ەيتسە دە, ەجەنiڭ ەلديٸمەن, انانىڭ مەيiرiمiمەن, ەكەنٸڭ تەربيەسiنەن شىققان تەگiمiزدi ۇشتادىق. بولمىسىمىز بiر قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنە بويلاپ, تٷبi بiر ۇقساستىعىمىزدى ايشىقتادىق. ەكi ەلدiڭ دانالىعىنان سۋسىنداپ, قوس ۇلتتىڭ قۇنارىنان نەر العان باقىتتى ۇرپاقپىز دەپ ايتۋعا بولادى. سىيلاستىعى جاراسقان جانۇيامىزدا ەجەمiز پاتيماتتىن تەربيەسi باسىم بولدى. قولى بەرەكەلٸ ەجەمiزدiڭ iرiمشiك سالىنعان ىدىسى ەشقاشان قۇرعامايتىن, بالقارلاردىڭ تالعاپ جەيتٸن اسى – تۇزدالعان iرi مالدىن شەكەسi سالىنعان اعاش بٶشكە اس ٷيدiڭ بiر بۇرىشىندا ساقتاۋلى تۇراتىن. وعان قوسا تٷرلi تۇزدىعى بار, تەتتٸ تاعامى بار, پٸسكەن نانى بار, ەجەمٸز اس-سۋعا مىعىم جان ەدٸ. تاعامعا تولى داستارقانى ەشكاشان جينالمايتىن. كەلٸپ-كەتٸپ جاتاتىن قوناقتاردى قارسى الىپ, استان دەم تيگٸزبەي جiبەرمەيتiن. ەندi بارلاپ قاراسام, قوناقجايلىك ٶزٸندٸك تەرتiبiمەن قالىپتاسقان رەتi بار, بiر ٶنەر ەكەن. ەجەم ەشقاشان «بىلاي ەتۋ كەرەك» دەپ, نەمەسە مۇنىڭ رەتi سولاي دەپ تٷسiندiرگەن ەمەس. كٷندەلiكتi تiرشiلiكتە ايتقان سٶزi, iس-قيمىلىمەن اعايىن-تۋىس اراسىنداعى بەدەلٸمەن بارلىعىمىزعا ٶنەگەسٸن كٶرسەتە بٸلدٸ. ەيەلدٸڭ ەر-ازاماتتاردىڭ الدىنا كٶپ شىعا بەرمەيتٸن حالقىمىزدىڭ كانعا سiڭگەن ەدەتٸنە قاراماستان, ەجەمiزدiڭ ورنى ٶتە بٶلەك ەدٸ.
اۋىلىمىزدىڭ جاسى ٷلكەن اقساقالدارى دا اسىل انانى قادٸرلەپ ٶتتi, ەشكiم ەجەمٸزگە قارسى كەلمەستەن ٷلكەن سىيلاستىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶردٸك. اتتىڭ تٶبەلiندەي از عانا بالقارلاردىڭ ورتاسىندا بەدەلدi بولا جٷرٸپ, قىزۋ تiرلiگiنەن قالماي, بارلىعىمىزدىڭ ٶمiرiمiزدiڭ مەنٸنە اينالىپتى. اتامىزدى نەمiس باسقىنشىلارى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ٶزگە دە بالقارلارمەن بٸرگە تٸرٸدەي كٶمٸپ تاستاپ, ٶلتٸرگەن ەكەن. ەجەمنiڭ «اتاڭ مەن باسقا دا بالقارلار تٸرٸدەي كٶمٸلگەن شۇڭقىردىڭ توپىراعى ٷش كٷن بويىنا تەربەلiپ تۇردى» دەگەن سٶزٸن ەسكە السام, ەلٸ كٷنگە دەيiن دەنەم تٷرشٸگٸپ كەتەدٸ. نالچيك قالاسىن نەمiستەردەن ازات ەتكەنگە دەيiن, تiرiدەي كٶمiلگەن بوزداقتارىنىڭ سٷيەگٸن الا الماي, ازالاپ جىلاي الماي قان جۇتقان انالار كٶز الدىما ەلەستەيدi.
سول زوبالاڭدى كٶزiمەن كٶرگەن ەجەم, ادام بالاسىنا جامان سٶز ايتپاي, قاراپايىم قالپىنان اينىماي ٶمٸر كەشتٸ. بەرتٸن كەلە اق جاۋلىعىن تارتىپ الىپ, بويىن تٸك ۇستاپ, مەشينەدەن تٷسٸپ جاتقان قالپى ەلەستەيدi. ورتاسىنىڭ سەنiنە اينالىپ ۇزاق تا باياندى عۇمىرى ٶنەگە بولعانى دانالىعىنىڭ بiر بەلگiسi بولار. كiنەز تۇقىمىنان شىققان ەجەم كٶپ سٶيلەمەيتٸن, باسىنان ٶتكەن اۋىرتپالىقتاردى ايتىپ تا اينالاسىنداعىلاردى مەزٸ ەتپەيتٸن. سول اسىل ەجەمدi ەلٸ كٷنگە بٸر سەت ەستەن شىعارمايمىن.
قازاقستانداعى تىنىش تا بەيبٸت ٶمiرiمiزگە تەۋبە ايتامىن. ۇلتىمىزدىڭ جاستارىنا: «ٶز تاريحتارىڭدى بiلiڭدەر. تiلدەرiڭ مەن دiندەرiڭدi ۇمىتپاڭدار. بiراق سەندەردiڭ وتاندارىڭ قازاقستان. مۇنى ەستەن شىعارماڭدار قازاقتىن كەڭ پەيٸلدٸلٸگٸ, مەيٸرلٸلٸگٸ, سالت-دەستٷرi, تiلi بiزبەن ۇقساس. بiز تۋىسقان حالىقتارمىز. قازاق ەلٸ دامىسا, بٸز دە داميمىز, قازاق ەلiنiڭ كٶسەگەسٸ كٶگەرسە, بٸز دە ٶركەندەيمٸز» دەپ ٶنەگە ەتەمiن ٶتكەن كٷندەردi.
