شاۆحي دۋرسۋنوۆ: «قازاق دوستارىمنىڭ قىز ۇزاتۋ, كەلٸن تٷسٸرۋ تويلارىنان قالمايمىن»
– قازاقستانعا العاش قاشان, قالاي كەلدٸڭٸز? بالالىق شاعىڭىز ەسٸڭٸزدە مە?
– جادىمدا كٷنٸ كەشەگٸدەي سايراپ تۇر. 1944 جىل. گرۋزييا. قاراشانىڭ قاقاعان سۋىعى ٶكپەدەن بٷرiپ تۇرعان مەزگٸل. سوعىستىڭ ٶرتi ەلٸ باسىلماعان. ونىڭ زاردابى مەن زالالى تۋرالى اڭىز بەن اقيقات كٷندەلٸكتٸ ٶمiردiڭ بiر بٶلiگiنە اينالىپ كەتكەن. ورتا جاستاعىلارى مايدانعا كەتكەن, كٸلەڭ بالا-شاعا مەن شال-شاۋقاندار قالعان ەدi اۋىلدا.
سونداي سٷرەڭسٸز كٷندەردiڭ بiرiندە اۋىلعا كالىڭ ەسكەر ورنالاستى. حالىق سوعىستان, قۋعىننان, قاشتى-پىستىدان ەبدەن زەرەزاپ بولعاندىقتان شىعار, ەسكەردٸ ٷرەيلەنە قارسى الدى.
مەن جەتٸ جاسار بالامىن. ەشتەڭەدەن حابارسىز بiزدەر, ەلگi ەسكەرلەرگە ىرجىڭداي كٷلiپ, كاسىنان ويقاستاپ ٶتەمiز. جۇرت تاعى نە بولار ەكەن دەگەن كٷدٸكتەن ارىلا الماي جٷردٸ. مۇنى ٷلكەندەردiڭ پىش-پىش ەڭگiمەسiنەن اڭعاردىق. وڭاشادا كٷبiر-سىبىر.
سودان بٸر اپتا ٶتەر-ٶتپەستە كٷللٸ اۋىلدى ەلگi ەسكەرلەر يiرiپ الدى دا, «جەر اۋدارىلاسىڭدار» دەدٸ. ەل ۇلار-شۋ. ەكi ساعاتتىڭ iشiندە كەرەكتٸلەرٸڭدٸ, كيٸم- كەشەكتەرٸڭدٸ شاعىنداپ, دايىندالىڭدار دەگەن ەكەن. بٸر قابات كيiمi مەن ازىن-اۋلاق ٸشٸپ-جەمiن الىپ, ارنايى دايىندالعان جٷك پويىزىنا شۇباپ كٸردٸك. جىلاپ-سىقتاعان ەل. قوشتاسقان جۇرت.
كٷنٸ كەشە بەتتەرٸنە ىرجاڭداپ قاراعان ەسكەرلەرiمiز بالاسىڭ با, شاعاسىڭ با دەمەيدٸ, «بول-بولدىڭ» استىنا الادى كەلٸپ. سودان 20 كٷن بويى جٷردٸك جولدا. شىقىرلاعان ايازدان پويىزدىڭ iشi دالا سەكiلدi اڭىراپ تۇردى, ازىق-تٷلٸك از, بارىنىڭ ٶزٸن الدىرماعان. ەلٸ كٷنٸ سول جيىرما كٷننٸڭ قاسiرەتتi زارى ويىمنان شىقپايدى. جولدا تۇماۋ تيiپ اۋىرعاندار سۋىقتان قاتتى ناۋقاسقا شالدىققاندار بولدى. اشتىقتان بۇراتىلىپ و دٷنيەگە اتتانعاندار دا كەزiكتi. نە كەرەك, قازاقستانعا سولاي كەلدٸك. باقىتىمىزعا وراي, الماتىعا كەلٸپ تٷستٸك. قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ جامبىل اۋىلىنا ورنالاستىق. كٶشپەن كەلگەندەردٸ اۋىلدىڭ ەربٸر تٷتٸنٸنە بٶلiپ ورنالاستىردى. بiزدi ەكi-ٷش جانى بار بٸر قازاق وتباسى كٷتٸپ الدى. بٸزدەگٸ التى جانمەن بiرلiكتە قىستى ٶتكٸزدٸك. سوعىس ۋاقىتى بولعاندىقتان, ولاردا دا جٶندٸ جاعداي جوق قوي. ٶزدەرٸ نە جەيدٸ, بٸزگە دە سونى بەردٸ.
– قازٸرگٸ كٷننiڭ ٶلشەمiمەن قاراساق, اۋىر جىل, قايعىلى كەز بولسا دا, حالىقتىڭ پەيiلٸ دارقان, نيەتiنiڭ اقتىعىنان شىعار?..
– ەرينە. قازٸر ويلاسام, بٸرەۋدٸڭ ٷيiنە بiر قىس تٷگٸل, التى ادامدى ٷش كٷن تٷنەتۋ دە مۇڭ عوي. كٶشiپ كەلگەنiمiزگە بٸر اپتا ٶتكەن سوڭ, ەپتەپ كٶزiمiز ٷيرەنiپ, كٶڭiلiمiز ورنىنا تٷسكەندەي بولدى. كٶشەگە شىعىپ, بالالارمەن ويناي باستادىق. باسىندا ٷدiرەيiسiپ, الىستان قارايتىن بiزدەر, تٸل بٸلمەسەك تە دوستاسىپ, قۇلىن-تايداي تەبiسiپ تەل ٶستiك. كەلەر جىلى كٶكتەمدە مەكتەپكە باردىم. اۋىلداعى قازاق ورتا مەكتەبٸندە تٶرتiنشi سىنىپقا دەيiن وقىپ, كەيٸن ەسٸكتەگٸ ەپكەلەرiمنiڭ قولىندا وقىدىم. سەگiزiنشi سىنىپتى قاسكەلەڭدەگٸ اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتەن جالعاستىردىم. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى وقىعان بiلiم ورداسى. ول كiسi بiزدەن ٷش-تٶرت سىنىپ كەيiن وقىعان بولار. ال ونىنشى سىنىپتى ەسٸكتەگٸ ورتا مەكتەپتە بiتiردiم. قازاقشاعا ٷيرەنiپ قالعانىم سونشا, ٷيدەگٸلەر «ورىس مەكتەبٸنە باراسىن با?» دەسە, «جوق» دەپ ازار دا, بەزەر بولۋشى ەدiم. قازاق مەكتەبٸنەن بiلiم العانىما وسى كٷنگە دەيiن قۋانام. تاعدىردىڭ جازۋى دەگەن وسى شىعار, ەگەر گرۋزييادا جٷرگەندە, ٶمiر سوقپاعىمىز قالاي بولارىن كٸم بiلسiن?
– مەكتەپ دەمەكشٸ, سول كەزدەگٸ بٸلٸم-تەربيە قالاي ەدi? ۇستازدارىڭىزدى قالاي سىيلاۋشى ەدiڭٸزدەر?
– بٸز ٷشٸن ۇستازدان ۇلاعاتتى ادام جوقتاي كٶرٸنەتٸن. سول كiciلەرگە قاراپ ەلٸكتەيتٸنبٸز. كٶشەدەن كٶرسەك, انادايدان امانداساتىنبىز. ەدەپسٸز قىلىعىمىزدى ولارعا كٶرسەتپەۋگە تىرىساتىنبىز. ماتەماتيكا پەنٸنەن راحىمجان توكاتاەۆ دەگەن سوعىس ارداگەرٸ ساباق بەردٸ. سول كٸسٸنٸڭ بەرگەن بٸلٸمٸ, ايتقان ٶنەگەسٸ, ادامشىلىققا كٶزقاراسى بٸزدٸ ٶسٸرٸپ, بيٸككە تالپىندىردى.
ۇستازىمىز وسىدان 7-8 جىل بۇرىن دٷنيە سالدى. سول كەزدە وقۋشىلارىنىڭ كٶبi جينالدى. بiز اقساقالدىڭ تiرi كەزiندە ٶزiنiڭ تۇرعان اۋىلىنا مٷسiنiن ورناتتىق. بەرiمiز جينالىپ, مەكتەپتەگٸ شاعىمىزدى ەسكە تٷسٸردٸك. مiنە, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, مەكتەپتەگٸ ۇستازدارىمىزدى ۇمىتقان ەمەسپٸز.
– ادام ەڭ جاقىن دوسىن بالا كەزٸندە, مەكتەپ قابىرعاسىندا جٷرگەندە تابادى دەيدٸ. ولاردىڭ اراسى اجىرامايدى دەپ جاتادى. سول كەزدەگٸ سىنىپتاس دوستارىڭىزبەن ارالاسىپ تۇراسىز با?
– بالا كەزدەگٸدەي تازالىق, شىنايىلىق قايدان بولسىن. ادامنىڭ ادامشىلىق جولى باعىتى سول كەزدە قالىپتاسادى عوي. نۇرقادiر نۇرعاليەۆ, بولات توتى, دٸلدەبەك تويجانوۆ سەكٸلدٸ دوستارىم بار. بiرi مەكتەپتە, ەكiنشiسi ۋنيۆەرسيتەتتە جولىققان. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ارالاسامىز. سىيلاستىعىمىز, سىرلاستىعىمىز ٷزٸلگەن ەمەس. دٸلدەبەك توتى ۇزاق جىل زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتتٸ. سۋديا بولىپ تالاي لاۋازىمداردا تابىستى ەڭبەك ەتتٸ. وتباسىندا قانداي قۋانىش, جەتiستiك بولسا, الدىمەن ايتادى. وتباسىلىق تويلارىن, قىز ۇزاتۋ, كەلٸن تٷسٸرۋ قۋانىشىنان قالدىرعان ەمەس. مەن دە ول كiسiنi الدىمەن شاقىرامىن. ەكەۋمٸز قانداي مەسەلە بولسا دا, اقىلداسىپ, پٸكٸرلەسٸپ وتىرامىز. ول كٸسٸ شىمكەنتتە تۇرادى. توي بولسا مەن شىمكەنتكە بارامىن, ول ات سابىلتىپ الماتىعا كەلەدٸ. قازٸر پاندەمييا بولىپ بارىس-كەلٸس ازايىپ تۇر. جاعداي تٷزەلسە, شۇرقىراسىپ قاۋىشاتىنىمىز انىق.
1956 جىلى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷستٸك. ونداعى قىزىقتى جىلداردى ايتساق, ەڭگiمە ۇزاققا سوزىلار. دٸلدەبەكپەن سول جىلدارى تانىسقانبىز. كۋرستاس بولدىق. ايتپاقشى, بiرiنشi كۋرستا اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن جاتاقحانادا بٸر بٶلمەدە جاتتىق. قويۋ قارا شاشتى, ەڭسەگەي بويلى جiگiت ەدi. مiنەزi جiبەكتەي, ەڭگٸمەشٸل, باۋىرمال بولاتىن. ٶزٸ ەسكەردەن كەيiن بiزگە تاپسىرعان ەكەن. قازاق راديوسىندا ديكتور بولىپ قىزمەت ەتەتٸن. جۇمىستان كەلگەن سوڭ قالىڭ قويىن دەپتەرiن الىپ شىعىپ, ٶلەڭ وقيتىن. زاڭنىڭ ستۋدەنتتەرٸ اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸنە قۇمار ەدٸ. ول كiسiنi كٶرگەندە, ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن. بٸر جىلدان سوڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنە اۋىسىپ كەتتٸ.
– ەڭبەك جولىڭىز تۋرالى قىسقاشا اقپارات بەرە كەتسەڭٸز?
– تالعار اۋدانىنان تەرگەۋشi بولىپ باستادىم. كەيٸن شەلەككە جiبەردi. وندا قازاق تiلدi تەرگەۋشi جەتiسپەيدٸ دەدٸ. مۇندا ٷيسٸز-كٷيسٸزبٸز, جينالىپ, جٷرٸپ كەتتٸك. سول جەردە بٸراز ۋاقىت جۇمىس iستەدiم. كەيiن الماتى وبلىستىق تەرگەۋشiلەر باسشىسى, وبلىستىق پروكۋروردىڭ بiرiنشi ورىنباسارى بولدىم. سانالى عۇمىرىم وسى زاڭ سالاسىندا ٶتتٸ. قازٸر زەينەتتە بولساق تا, زاڭ اياسىنان الىس ەمەسپٸن. جاستار جيٸ اقىلداسىپ, كەڭەسٸپ تۇرادى. كەيبiر iستەر جٶنٸندە ٶزٸم دە ارالاسامىن.
– سiزدi قازاقشا بiلەتiن تەرگەۋشi رەتiندە شاقىرعانىنا قاراعاندا, ول كەزدە ٸس جٷرگٸزۋشiلەردiڭ دەنi, تەرگەۋشٸلەر ورىس تٸلدٸ بولعانى عوي. وسى قازٸر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ زاڭ سالاسى قانشالىقتى يگەرگەن?
– شىنى كەرەك, ول كەزدەرٸ قازاقشا iس جٷرگiزەتiن, تەرگەۋ ٸسٸمەن اينالىساتىندار ٶتە از بولاتىن. ال كەرiسiنشە, حالىقتىڭ بەرi ورىسشا بٸلە بەرمەيتٸن. ەسٸرەسە, اۋىل جۇرتى ورىس تiلiنە سونشالىقتى جەتٸك ەمەس ەدٸ. مەنٸ سول ٷشٸن اتتاي قالاپ شاقىرتتى. ال قازiر جىل ساناپ مەملەكەتتٸك تiلدi بiلەتiن زاڭ ماماندارى كٶپ. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق توپتارى كٶپ. بٷگٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە ٸس جٷرگٸزۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس. ەر پروكۋراتۋرادا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەتەتٸن تەگiن كۋرستار جۇمىس ٸستەيدٸ. اۋدارماشىسى تاعى بار. ٸسقاعازدارىنىڭ دەنi قازاق تiلiنە كٶشiپ ٷلگەردٸ. ەندi جىلدان-جىلعا قازاق تiلiن يگەرگەن زاڭگەرلەر كٶبەيمەسە, ازايا قويماس. مەملەكەتتiك تiلدi يگەرۋ قيىن ەمەس. Erep ناقتى پەيٸلٸ بولسا, بٸر جىلدا-اق قازاقشا سايراپ كەتۋگە بولادى. بۇعان وسى 20 جىلداعى تەجٸريبەمٸز مىسال بولا الادى. قازiر اعىلشىن, قىتاي, اراب تiلدەرiن سۋشا اعىزاتىن جاستار ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸراق, سولاردىڭ كەيبiرi مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيدٸ. شىنايى تالپىنساق, تالاپ قويساق, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ سونشالىقتى iرi مەسەلە بولماسى انىق.
