ٶتكەن جىلى قازاقستاندا ەكٸ جاڭا مەرەكە – انالار كٷنٸ جەنە ەكەلەر كٷنٸ بەكٸتٸلدٸ. ەكەلەر كٷنٸ 18 ماۋسىمعا سەيكەس كەلەدٸ, ال انالار كٷنٸ مامىردىڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸندە تويلانادى. بۇل ماڭىزدى شارالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ەرٸ رەسمي ماقساتى دا ايقىن – وتباسى ينستيتۋتىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ.
راسىندا, مەملەكەت ەل ٸشٸندەگٸ وتباسىلاردى قولداۋ شارالارىن قابىلدامايدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, 2022 جىلى عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسى جەنە گەندەرلٸك ساياساتتىڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسى جاڭارتىلدى. ونىمەن قوسا, بارلىق ٶڭٸرلەردە وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى, ولاردا حالىق كونسۋلتاتسييا, سونداي-اق قۇقىقتىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك الا الادى. بٸزدٸڭ قولىمىزعا تٷسكەن 2022 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا, ەلٸمٸزدٸڭ ايماقتارىندا بارلىعى 61 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى اشىلدى, ونىڭ 36-سى كٶپبالالى انالارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن قۇرىلعان. سودان بەرٸ مۇنداي مەكەمەلەردٸڭ سانى ەسەلەپ ارتپاسا, كەمٸگەن جوق.
بىلتىر قازاقستان حالقى العاش رەت ەكەلەر كٷنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل كٷن وتباسىن نىعايتۋعا جەنە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. بۇل مەرەكە انالار كٷنٸندەي قاستەرلٸ بولىپ, شاڭىراقتى ساقتاپ, ەرلەردٸڭ وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى دەگەن ٷمٸت باسىم. وتباسى جەنە نەكە پسيحولوگى ەيگەرٸم تٶلەۋوۆا مۇنداي مەرەكەنٸڭ انالار كٷنٸمەن قاتار ەنگٸزٸلۋٸ وتباسى پسيحولوگيياسى تۇرعىسىنان ٶتە قىزىقتى دەپ ەسەپتەيدٸ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل داتا بالانىڭ, وتباسىنىڭ, قوعام مەن مەملەكەت ٶمٸرٸندەگٸ ەكەنٸڭ رٶلٸنە نازار اۋدارۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
«بۇعان دەيٸن وتباسىندا فۋنكتسيونالدىق مٸندەتتەردٸڭ ناقتى بٶلٸنۋٸ بولدى. وتباسىندا ەر ادام ەكونوميكالىق فۋنكتسيياعا, ال ەيەل ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى ٷي شارۋاشىلىعىنا جەنە بالالاردى تەربيەلەۋگە جاۋاپتى ەدٸ. قازٸر ٶركەنيەتتٸڭ دامۋىمەن بٸز ەيەلدەردٸڭ دە ەكونوميكالىق جاعىن الا باستادى دەگەن قورىتىندىعا كەلەمٸز. وسىعان سەيكەس, ەكەلەرٸ دە بالا تەربيەسٸمەن اينالىساتىن وتباسىلارعا دەگەن قاجەتتٸلٸك بار», - دەدٸ ول.
ساراپشى كٷنتٸزبەگە ەكەلەر كٷنٸ سيياقتى داتانى ەنگٸزۋ بولاشاققا ارنالعان جوبا ەكەنٸن ايتتى. بۇل مەرەكەلەر بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە كەسٸبي جەنە مەملەكەتتٸك مەرەكەلەردەن بٶلەك, ٶزەكتٸ سالالاردىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسىلايشا مەملەكەت ول ٷشٸن وتباسىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن, ال جالپى ەل ٷشٸن انا مەن ەكەنٸڭ رٶلٸ ايرىقشا بولاتىنىن ايعاقتايدى.
بۇل باستامانىڭ اۆتورلارى جوبانىڭ وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن جازادى. ول وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا كٶمەكتەسە مە, جوق پا, ونى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. دەسە دە مەرەكەلەر بەلگٸلٸ بٸر رەسٸمدەردٸ, دەستٷرلەردٸ ورىنداۋعا, جاقسى نەرسەلەر تۋرالى ويلاۋعا مٷمكٸندٸك. الايدا, ەرەكشە پروبلەمالارى بار وتباسىلاردى دا ۇمىتپاعان جٶن. سوندىقتان قيىنشىلىقتارى, داعدارىستارى بار شاڭىراقتارعا بۇل مەرەكەلەر كٶمەكتەسە الادى دەپ ايتۋ ەرتەرەك بولۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار, ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, دەمالىس كٷندەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى اجىراسۋدىڭ كٶبەيۋٸ مەسەلەسٸن تٸكەلەي شەشۋ مٷمكٸن ەمەس.
«بۇل مەرەكەلەر بالا تۇرعىسىنان ەكە مەن انانىڭ رٶلٸنە ەرەكشە مەن بەرەدٸ. بۇل اتا-انانىڭ تەربيەسٸن نىعايتۋعا جەنە تەربيە پروتسەسٸن قامتۋعا ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن, بالا ٷشٸن انانىڭ عانا ەمەس, ەكەنٸڭ دە ماڭىزدى ەكەنٸن ايعاقتاي تٷسەدٸ. بٸراق اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ, قازاقستاندىق وتباسىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان كەلسەك, بۇل جەردە وتباسى نەدەن تۇراتىنىن تٷسٸنۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, بۇل نەكە جٷيەسٸ. ەڭ الدىمەن ەر مەن ەيەل ەرلٸ-زايىپتى بولادى, سودان كەيٸن اتا-انا اتانادى. ال اجىراسقاندا «كٷيەۋ-ەيەل» جٷيەسٸ بۇزىلادى, بٸراق بۇل جٷيە ەمەس – «اتا-انا» ىدىرايدى. ياعني, بٸز اتا-انا بولىپ قالا بەرەمٸز, بٸراق بٸز كٷيەۋ مەن ەيەل رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋدٸ توقتاتامىز. وسى تۇرعىدان العاندا, ەكەلەر كٷنٸ مەن انالار كٷنٸنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ وتباسىن نىعايتادى نەمەسە اجىراسۋ سانىنا ەسەر ەتەدٸ دەپ ايتۋعا بولمايدى. مٷمكٸن جاناما دا شىعار. كەيدە بٸزدٸڭ قوعامدا انالار مەن ەيەلدەردٸڭ ٸسٸنە كٷيەۋٸنٸڭ ارالاسۋى جەتٸسپەيدٸ. بالالاردى تەربيەلەۋ پروتسەسٸ, وتباسى مەسەلەلەرٸن بٸرلەسٸپ شەشۋ ٸسٸ - ەرلەردٸڭ دە باس قاتىرۋى قاجەت دٷنيەلەر», - دەدٸ مامان.
او جاڭا مەرەكە اليمەنت تٶلەمەيتٸندەرگە قالاي ەسەر ەتەدٸ? پسيحولوگتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قانداي دا بٸر مەرەكەنٸ ەنگٸزۋ ەكەلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى دەۋ قيىن. سونداي بٸر نەتيجە بەرە قويماس. ٶيتكەنٸ, بۇل - تۇتاستاي العاندا تەربيە پروتسەسٸ. مٷمكٸن بولاشاقتا ٶز ەسەرٸن تيگٸزە قويار, ول ٷشٸن ماڭىزدى يدەيالار, ٶزگە دە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جوبالار كەرەك-اق. بالانى سانامىز بەن مەنتاليتەتٸمٸزدە نىعايتا تٷسەتٸن جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. تەك انا عانا ەمەس, ەكە دە بالانىڭ ەرتەڭٸنە جاۋاپتى بولۋى تيٸس. تەك وسىنداي ويمەن عانا بٸز بالالارىمىزدى تەربيەلەي الامىز. بۇل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا العىسى كەلمەيتٸن ەكەلەرمەن ۇزاق جۇمىس ٸستەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
يە, ەكەلەر كٷنٸن تۇرعىندار ەرتٷرلٸ قابىلداۋى مٷمكٸن. بۇل وتباسىنداعى كٶڭٸل-كٷيگە دە بايلانىستى بولادى.
«يننوۆاتسييالاردى ۇناتاتىن ادامداردىڭ ساناتى بار جەنە ولار بۇل مەرەكەنٸ اتاپ ٶتكٸسٸ كەلەدٸ. بٸراق بۇل ەرەكشە پروبلەمالارى جوق وتباسىلاردا بولادى. سونىمەن قاتار, ەرلەردٸڭ قولداۋىن ەيەلدەر قابىلدامايتىن وتباسىلار بولادى. ولار ٷشٸن بۇل مەرەكە ٶتە ۇنامسىز بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان وتباسىلاردىڭ ەرتٷرلٸ كاتەگورييالارى بۇل كٷندٸ ەرتٷرلٸ قابىلدايدى. مٷمكٸن 10 جىلدان كەيٸن بٸز ەكەلەر كٷنٸن ەدەتتەگٸدەي تويلايتىن شىعارمىز. انالار كٷنٸ سيياقتى تانىمال بولا ما, بۇل ٶتە قىزىقتى سۇراق. جالپى, بۇل - ٶتە دۇرىس باستاما, «قوعامىمىز بۇل يدەيانى زور ىنتامەن قابىلدايدى دەپ سەنەمٸن. وتباسى بەرٸك بولسا, اجىراسۋلار بولمايدى, بالاعا ينۆەستيتسييا سالۋمەن قاتار, ولاردىڭ ەموتسييالىق قالاۋىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەرلٸ-زايىپتىلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىمىزعا دا ينۆەستيتسييا سالاتىن ۋاقىت كەلدٸ. نەكەلٸك قارىم-قاتىناس نەعۇرلىم كٷشتٸ بولسا, سوعۇرلىم وتباسى مەن بالالار باقىتتى بولادى», - دەپ تٷيٸندەدٸ پسيحولوگ.
وتباسى پسيحولوگى قارلىعاش ەكٸمبەكوۆا ەكەلەر كٷنٸن تويلاۋ قازٸردٸڭ ٶزٸندە حالىقارالىق تەجٸريبە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ول بۇل داتانىڭ ەكە مەرتەبەسٸن ارتتىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. «ەكەلەر كٷنٸ, مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ ەلدە تاماشا وقيعا سانالادى. مەن بۇل باستامانى تولىعىمەن قولدايمىن. بۇل كٷن بۇرىننان دامىعان ەلدەردە, اقش-تا, ەۋروپادا, سوڭعى كەزدە كٶرشٸلەس رەسەيدە دە تويلانىپ كەلەدٸ. مەن سەنەمٸن, بۇل مەرەكەنٸ رەسمي دەڭگەيدە ەنگٸزۋ كٶپتەگەن ەكەلەرگە بۇل رٶلدٸڭ وتباسىلىق ٶمٸردەگٸ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەكە - بالا ٷشٸن انامەن بٸردەي تەڭ اتا-انا. ٶكٸنٸشكە قاراي, تٶڭكەرٸستەر, سوعىستار, قايتا قۇرۋلار سىندى ٶزگەرٸستەردٸ باستان ٶتكەرگەن ەلٸمٸزدٸڭ (جەنە پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ) تاريحىن ەسكەرە وتىرىپ, انا دەستٷر بويىنشا بالالارعا قامقورلىق جاسادى. ەكەلەر بالانىڭ ٶمٸرٸندە فيزيكالىق تۇرعىدان جيٸ بولماعان, ال ەگەر ولار بولسا, ەموتسيونالدى تٷردە تەربيەلەۋگە ٶتە سيرەك قاتىستى. سوندىقتان بٸز ناعىز ەكە بولۋدىڭ قانداي ەكەنٸنە جاقسى مىسال كەلتٸرە الماعان ەكەلەردٸ كٶردٸك», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ساراپشى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە ەكەلەردٸڭ بالا تەربيەسٸمەن اينالىساتىن ٷردٸسٸن بايقاۋعا بولادى. باقىتىمىزعا وراي, قازٸر جاعداي بٸرتە-بٸرتە ٶزگەرۋدە. ەكەلەردٸڭ بالالارىمەن سەرۋەندەپ جٷرگەنٸن جيٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى, دەگەنمەن كٶبٸنەسە سۋرەت بىلاي كٶرٸنەدٸ - بالا ٶز بەتٸمەن وينايدى, ال ەكەسٸ بۇل ۋاقىتتا تەلەفونمەن سٶيلەسەدٸ. «بٸز ۇلىبريتانييادا ٶمٸر سٷرگەن كەزدە مەن ەكەلەردٸڭ بالالارىمەن قالاي ۋاقىت ٶتكٸزەتٸنٸن جەنە قالاي جاقسى وينايتىنىن كٶردٸم. قازٸر ولاردا تەلەفونعا ەشكٸم بايلانىپ قالماعان, بارلىعى شىنىمەن سٶيلەسەدٸ. ولار ٷشٸن ەگەر ەيەلٸ كٶپ تابىس تاپسا نەمەسە مانسابىن ٷزگٸسٸ كەلمەسە, ەرلەردٸڭ دەكرەتتٸك دەمالىسقا شىعۋى قالىپتى جاعداي. دامىعان ەلدەردەگٸ ەكەلەر ٷشٸن بۇل جەردە ۇيات ەشتەڭە جوق. ٶيتكەنٸ, ەكە انامەن بٸردەي اتا-انا», - دەدٸ ساراپشى.
مەرەكە قازاقستانداعى اجىراسۋلار سانىنا ەسەر ەتە مە? ماماندار ەكەلەر كٷنٸ بۇل مەسەلەگە جاناما تٷردە عانا ىقپال ەتە الادى دەپ سانايدى. ٶيتكەنٸ, مۇنداي مەرەكەنٸ قۇرۋ يدەياسىنىڭ ٶزٸ وتباسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان, بٸراق مەرەكەنٸڭ ٶزٸ اجىراسۋلار سانىنىڭ ازايۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتۋٸ ەكٸتالاي. ٶيتكەنٸ, اجىراسۋ كٶپ جاعدايدا ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىناستاعى پروبلەمالارمەن بايلانىستى. ەگەر ەرلٸ-زايىپتىلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا قيىندىقتار تۋىنداسا, ولاردىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ جەنە وتباسىلىق تەراپييانى قولدانۋدى شەشۋ اسا ماڭىزدى. ەگەر ەر ادام ٶزٸنٸڭ ەكەلٸك رٶلٸن باعالاي الماسا جەنە نەگٸزگٸ مٸندەتٸن ورىنداماي الماسا, وندا مەرەكەنٸڭ ٶزٸ ولارعا ەسەر ەتۋٸ عاجاپ ەمەس. بۇل جەردە اليمەنت تٶلەۋ تۋرالى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا دا كٶبٸرەك باسىمدىق بەرگەن جٶن.
«مەن بۇل مەرەكەنٸ قۇرۋ يدەياسىن قولدايمىن. بٸز بٸز بۇل كٷندٸ وتباسى كٷنتٸزبەسٸنە قۋانا قوسامىز جەنە تاعى دا ەكەمٸزگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸمٸز بەن قۇرمەتٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانامىز, ٶيتكەنٸ ول بٸزدٸڭ بالالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸندە بولىپ جاتقان بارلىق نەرسەلەردەن حاباردار جەنە وعان تەك قارجىلىق جاعىنان عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ەموتسيونالدىق جاعىنان دا تولىق قاتىسادى. جالپى, قوعامعا مەرەكەنٸ تويلاۋعا ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايمىن. ونىڭ يدەولوگيياسى تامىر جايۋى تيٸس. ول ٷشٸن ونى كٶبٸرەك قامتۋ, قىزىقتى ٸس-شارالار, ەكەلەر مەن بالالار اراسىنداعى بايقاۋلار, كونتسەرتتەر ٶتكٸزۋ كەرەك. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل مەرەكە ەربٸر ەكەنٸڭ ٶزٸنە قانداي ەكەمٸن دەگەن ماڭىزدى سۇراقتاردى قويۋىنا تاماشا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. «مەن بالالارىما قانداي قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرگٸم كەلەدٸ? ولار ەرەسەك بولعان كەزدە مەن تۋرالى جەنە ٶزدەرٸنٸڭ بالالىق شاعى تۋرالى نە ايتادى? "ولاردىڭ مەن تۋرالى ەستەلٸكتەرٸ بولا ما? مەن ولارعا نە ٷيرەتكٸم كەلەدٸ?» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ» – دەپ قورىتىندىلادى وتباسى پسيحولوگى.
جاڭا مەرەكەنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن سەرتيفيكاتتالعان, تەجٸريبەلٸ پسيحولوگ اننا ۆوۆك تە اتاپ ٶتتٸ. الايدا ەرٸپتەستەرٸ سيياقتى ول قازاقستاندىقتاردىڭ رەاكتسيياسى ەرتٷرلٸ بولاتىنىن ايتتى. ولار مۇنى بارلىق يننوۆاتسييالار سيياقتى جاتىرقاپ قابىلداۋى مٷمكٸن. «بٸرەۋلەر بۇل كەرەمەت, ماڭىزدى, قاجەت, ال باسقالارى بۇل بٸزدٸكٸ ەمەس دەيدٸ. كەز كەلگەن يننوۆاتسييا ادامدارعا بەيٸمدەلۋ ٷشٸن ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ. مٷمكٸن, بۇل مەرەكە قوعامدا مويىندالماي, ۋاقىت ٶتە كەلە ۇمىتىلادى نەمەسە كەرٸسٸنشە, قۇندىلىقتار تۇعىرناماسىن نىعايتۋعا كٶمەكتەسەر. بٸراق ۋاقىت ٶزگەرٸپ جاتىر, ال انالار ەكەمەن تەڭ وتباسىن قامتاماسىز ەتەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, ەكەنٸڭ قۇندىلىعى ازداپ باعالانبايدى, ەگەر مەرەكە ارقىلى اتاپ ٶتٸلسە, ەر ادامداردىڭ قۇندىلىعى جوعارىلاۋى ەبدەن مٷمكٸن», - دەپ ەسەپتەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ويىنشا, مەرەكە ەرلەردٸڭ وتباسىنا دەگەن كٶزقاراسىنا ەسەر ەتەدٸ. وتباسىن اناعا دا, ەكەگە دە, جالپى اتا-انا ينستيتۋتىنا دەگەن قۇندى قارىم-قاتىناس ارقىلى نىعايتۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل جاڭا ۇرپاق اراسىندا دا ورىن الۋى مٷمكٸن. ەر ادام تەك اسىراۋشى, كٷيەۋ عانا ەمەس سەرٸكتەس. ەكە دە بالا تەربيەسٸنە ٶز ٷلەسٸن قوسا الادى. مٷمكٸن, بۇل مەرەكە ەرلەردە كەيبٸر قوسىمشا داعدىلاردى دامىتۋعا ىقپال ەتەر. ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
