قازاقستانعا جاڭا پرەزيدەنت كەلگەن 2019 جىلدىڭ كٶكتەمٸنەن بەرٸ ەل ەكونوميكاسى بٸردە شارىقتاپ, بٸردە توسىن جايتتارعا تاپ بولدى. ەلەمدٸ جايلاعان پاندەمييا, «قاڭتار» وقيعاسى, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى ەسكەري قاقتىعىس, اقىرىنا قاراي سۋ تاسقىنىنان بولعان زارداپ – وسىلاردىڭ بارلىعى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق تىنىسىنا ٶزٸندٸك ٸزٸن قالدىردى.
ەكونوميست نۇرسۇلتان ەربولاتۇلى سول كٷردەلٸ كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە ەكونوميكانىڭ كەي باعىتتارىندا ٸلگەرٸلەۋ بايقالىپ, ەل بولاشاعىنا جاڭا سەرپٸن بەرەتٸن باستامالار جٷزەگە اسقانىن ايتادى.
Dalanews.kz ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸن قاز-قالپىندا ۇسىنادى.
پاندەمييا جەنە كەيٸنگٸ قالپىنا كەلۋ
توقاەۆ 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا پرەزيدەنتتٸككە كٸرٸسكەن تۇستا ەلەم COVID-19 ٸندەتٸنٸڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان ەدٸ. 2020 جىلعى كارانتيندٸك شەكتەۋلەر, حالىق قوزعالىسىنىڭ ازايۋى, ٶندٸرٸس پەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ تەجەلۋٸ – بەرٸ دە ەكونوميكانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, تەرٸس ديناميكاعا ەكەلدٸ. الايدا 2021 جىلى ەكونوميكا بٸرتٸندەپ ەسٸن جيىپ, پاندەميياعا دەيٸنگٸ دەڭگەيگە جەتتٸ دە, قايتادان وڭ ٶسٸم جولىنا تٷستٸ.
الايدا 2022 جىلعى «قاڭتار» وقيعاسى ەلگە 3 ملرد اقش دوللارىنا جۋىق شىعىن ەكەلدٸ. ٸلە-شالا باستالعان رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋىنا, لوگيستيكالىق تٸزبەكتٸڭ بۇزىلۋىنا سوقتىردى. 2023 جىلى ەكونوميكا 5,1 پايىزدىق ٶسٸم كٶرسەتٸپ, ينفلياتسييا تٶمەندەۋگە بەت الدى. ەڭسە تٸكتەلٸپ كەلە جاتقان شاقتا, 2024 جىلى ورىن العان سۋ تاسقىنى 10 وبلىستىڭ حالقىنا اۋىر تيٸپ, تٶتەنشە جاعداي جارييالاندى. بۇل اپات ەلٸمٸزدٸڭ جالپى ٶسٸم قارقىنىنا دا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ.
ەلدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ مەن ٶركەندەۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ
سوڭعى التى جىل ٸشٸندە قازاقستاننىڭ جٸٶ-سٸ بٸرقاتار سىن-قاتەرگە قاراماستان, ٶسٸمٸن جالعاستىردى. 2019 جىلى 181,7 ملرد دوللار شاماسىندا بولعان كٶرسەتكٸش 288,1 ملرد دوللارعا دەيٸن ۇلعايدى.
ناقتى ەكونوميكالىق ٶسٸم 15,5 پايىزدى قۇرادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جان باسىنا شاققانداعى ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 46 پايىزعا ارتقان.
بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا 500 جاڭا مەكتەپ بوي كٶتەرسە, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىندا 4400 شاقىرىمداي جول سالىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا 2023 جىلى 27 ملن توننا استىق جينالىپ, تاريحي رەكورد جاڭاردى.
ال قۇرىلىس سالاسىندا 19 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ٷي پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسى مەسەلەسٸ دە بٸرشاما شەشٸمٸن تاۋىپ, جاتاقحاناداعى ورىن تاپشىلىعى التى ەسەگە ازايدى: 250-دەن استام جاڭا نىسان سالىندى.
ينۆەستيتسييالىق احۋال جەنە جاڭا سالالارعا قارجى قۇيۋ
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتقانىمەن, سوڭعى التى جىلداعى تولقۋلارعا قاراماستان, ەلگە تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا لەگٸ جالعاسىن تاپتى. 2019 جىلدان 2024 جىلدىڭ ٷشٸنشٸ توقسانىنا دەيٸن 129,9 ملرد اقش دوللارى تارتىلعان. نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا 1,5 ەسەگە ۇلعايىپ, 2024 جىلى 19 ترلن تەڭگەدەن استى.
جالپى ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىندا دا ٶزگەرٸس بايقالادى: بٸلٸم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قاراجات 5 ەسە, ەلەۋمەتتٸك سەكتورعا بٶلٸنەتٸن ينۆەستيتسييا 3,5 ەسە ٶسكەن. بۇل – مەملەكەت ٷشٸن ماڭىزدى, ستراتەگييالىق سالالاردىڭ دامۋىنا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىرعانىن بٸلدٸرەدٸ.
تەڭگە باعامى جەنە ينفلياتسييا
توقاەۆ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸگٸن ۋاقىتشا قولعا العان 2019 جىلدىڭ ناۋرىزىندا 1 اقش دوللارى 377,64 تەڭگە شاماسىندا بولسا, 2025 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا دوللار 499,1 تەڭگەگە دەيٸن قىمباتتادى. وسىلايشا التى جىلدا تەڭگە 32 پايىزعا جۋىق قۇنسىزدانعان.
ال ەلدەگٸ ورتاشا ايلىق جالاقى 2019 جىلعى 186 819 تەڭگەدەن 2024 جىلدىڭ تٶرتٸنشٸ توقسانىندا 434 982 تەڭگەگە دەيٸن جەتٸپ, ەسەلەپ ٶستٸ. بۇل كەزەڭدەگٸ جيىنتىق ينفلياتسييا 36,57 پايىزدى قۇرادى. ياعني حالىقتىڭ تابىسى كٶتەرٸلگەنٸمەن, تۇتىنۋ باعالارى دا بٸرشاما جوعارىلاعانىن مويىنداۋىمىز قاجەت.
سىرتقى قارىز جەنە بانك سەكتورى
قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 2019 جىلى 160 ملرد اقش دوللارىنان 2024 جىلى 165 ملرد دوللارعا دەيٸن كٶبەيگەن. بانكتەردٸڭ نەسيە پورتفەلٸ دە ٶسكەنٸ بايقالادى: حالىققا بەرٸلگەن تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر كٶلەمٸ 6 جىلدا 6,3 ترلن تەڭگەدەن 20,8 ترلن تەڭگەگە دەيٸن جەتٸپ, 3,3 ەسە ۇلعايعان.
حالىقتىڭ قارىزعا بەيٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى بٸر جاعىنان تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى ىنتالاندىرسا, ەكٸنشٸ جاعىنان جەكە جەنە وتباسىلىق قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ەلسٸرەتۋٸ مٷمكٸن.
بيۋدجەت دەفيتسيتٸ جەنە ۇلتتىق قورداعى احۋال
2019 جىلدان باستاپ ەلدٸڭ بيۋدجەت دەفيتسيتٸ جىل ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ. مەسەلەن, 2019 جىلى 1,3 ترلن تەڭگە بولسا, 2023 جىلى 4 ترلن تەڭگەگە دەيٸن جەتتٸ. 2024 جىلى 3,7 ترلن تەڭگە نەمەسە جٸٶ-نٸڭ 3,3 پايىزى مٶلشەرٸندە تاپشىلىق جوسپارلانعان.
اتالعان كەزەڭدە ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتەر كٶلەمٸ دە ارتا تٷستٸ. 2019 جىلدان بەرٸ بارلىعى 27 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى بيۋدجەتتەگٸ «جىرتىقتى جاماۋعا» جۇمسالدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۇلتتىق قوردا 58,9 ملرد اقش دوللارى ساقتاۋلى.
ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن پرەزيدەنت ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, باعانى قولدان رەتتەۋدەن بٸرتٸندەپ باس تارتۋ سەكٸلدٸ ماڭىزدى رەفورمالاردى باستاپ كەتتٸ. ٷكٸمەت بولسا, سالىق كودەكسٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋگە كٸرٸسكەن. بۇل قادامدار فيسكالدىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ العاشقى لەگٸ رەتٸندە باعالانۋدا.
قورىتا كەلە...
سوڭعى التى جىل – قازاقستان ٷشٸن تاريحي سىن-تەگەۋرٸندەر كەزەڭٸ بولدى. تۇتاس ەلەم ەكونوميكاسى COVID-19, گەوساياسي تۇراقسىزدىق, تابيعي اپاتتار سيياقتى كٷردەلٸ سىناقتاردان ٶتٸپ جاتقان شاقتا, ەلٸمٸز دە بەيٸمدەلۋ مەن جاڭعىرۋدان ٶتتٸ. بٸر جاعىنان ينفلياتسييا, تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋى, بيۋدجەت تاپشىلىعى, ۇلتتىق قوردان تۇراقتى اۋدارىمدار جاساۋ سەكٸلدٸ قۇرىلىمدىق مەسەلەلەر بوي كٶرسەتتٸ.
ەسەسٸنە ەلدٸڭ جٸٶ-سٸ ٶسٸپ, ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷدەرٸسٸ جالعاسىن تاۋىپ, بٸلٸم مەن ەلەۋمەتتٸك سالاعا باسىمدىق بەرٸلە باستادى.
توقاەۆتىڭ بيلٸككە كەلگەنٸنە تۋرا التى جىل تولعان تۇستا, الداعى كەزەڭدە ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتى جاڭا باعىتقا بەت بۇرارى انىق. نارىقتى ىرىقتاندىرۋ, سالىق كودەكسٸن جەتٸلدٸرۋ, بيۋدجەت كٸرٸسٸن ۇلعايتۋ, ەلەۋمەتتٸك سالاعا ينۆەستيتسييانى كٷشەيتۋ – وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان نەگٸزگٸ تەتٸكتەر بولماق.
